قازاققا «التىننان» دا قادىرلى ايتىس بۇل
ونىڭ جازبا پوەزيادان ارتىقشىلىعى - سۋىرىپ سالىپ ايتاتىن تاپقىرلىق، وتكىرلىك، اشىقتىق مازمۇنىمەن دارالانۋىندا. ءاربىر ايتىستى ءار كەزدەگى ەل ءومىرىنىڭ كوركەم شەجىرەسى دەۋىمىزگە دە بولادى. ايتىستا «حالىقتىڭ قۋانىش-قايعىسى دا، ساياسي-شارۋاشىلىق تۇرمىسى دا، مادەني دارەجەسى دە، زامانا يدەولوگياسى دا، ادەت-عۇرپى مەن ادامداردىڭ جەكە قارىم-قاتىناسى دا» كورىنىس تاۋىپ جاتادى.
ايتىس دەگەنىمىز - تارتىس. ءسوز تارتىسى، ونەر تارتىسى. كەشەگى ايتىس تا سولاي بولعان، بۇگىنگى ايتىس تا سولاي بولۋى ءتيىس. دەمەك، ءسوز سايىسىنىڭ كوتەرەر جۇگى دە جەڭىل بولماۋى حاق. ايتىس - قازاقتىڭ ءسوز ونەرىنىڭ بيىك شىڭى.
مۇنداي ونەر ەشبىر ەلدە جوق. سوندىقتان بولار، ايتىس دەسە، قازاق ەلەڭدەپ تۇرادى. ەلپىلدەپ تۇرادى. تايلى-تاياعى قالماي، ايتىستى تىڭداۋعا، كورۋگە ۇمتىلادى.
سونداي ايتىستىڭ ءبىرى - كۇنى كەشە الماتىداعى رەسپۋبليكا سارايىندا ءوتتى. ەكى كۇن بويى الماتىلىقتاردى قازاقتىڭ ءتول ونەرىمەن سۋسىنداتقان ءسوز دوداسىنا ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن 20 اقىن قاتىسىپ، باق سىنادى. وڭشەڭ «سەن تۇر، مەن اتايىن» دەيتىن دۇلدۇلدەر جيىلعان. تاقىرىپ - تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعى.
«نۇر وتان» پارتياسىنىڭ قولداۋىمەن الماتى قالاسى اكىمدىگىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن وتكىزىلگەن بۇل ايتىس شىن مانىندە تارتىستى ءوتتى. ەلدىڭ مۇڭىن مۇڭداپ، جوعىن جوقتاعان اقىندار ايتىستىڭ كورىگىن قىزدىردى. قالا اكىمى باۋىرجان بايبەك: «بۇگىن ۇلكەن ونەردىڭ كۋاسى بولىپ وتىرمىز. راسىندا، ەل ەگەمەندىگىن العان 25 جىل ىشىندە ءتىل، ءدىل، مادەنيەت پەن ونەرىمىز دامىپ كەلەدى. ايتىسقا دا ەرەكشە كوڭىل بولىنۋدە. بۇگىنگى ءدۇبىرلى دودادا تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعى، الماتى شاھارىنىڭ 1000 جىلدىعى مەن جاقىندا وتەتىن ۋنيۆەرسيادا تاقىرىبى جاقسى كوتەرىلدى. سول ءۇشىن اقىنداردىڭ جۇلدەسىن كوبەيتىپ وتىرمىز» دەپ اتاپ ءوتتى.
«تاۋەلسىزدىك - قاسيەتتى قۇتىمداي»
اۋەلگى كۇنى اقىنداردىڭ كوشىن اقتوبەلىك ەرشات قايمولدين مەن استانالىق سىرىم ادىلبەكوۆ باستاعان. ەكى اقىن دا وسال بولعان جوق. كوپتىڭ كوكەيىندەگى ويدى اشىپ ايتتى. اسىرەسە، ەرشاتتىڭ ۇتىمدى سوزدەرى جيىلعان قاۋىمنىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ، ءبىر مارقايتىپ تاستادى.
«وتانىن ساتقان ادام وپىنادى»، «تۇلپارمەن قوسا ساتقان توقىم-ەرىن»،
«ءبىزدىڭ ەلدە اقيقات اقساپ جاتىر»، «قولىما اعاش دومبىرا ۇستاپ الىپ،
الاشتىڭ مۇڭىن ايتىپ جۇرسەم بولدى»، «ارۋدىڭ ارى قىمبات اقشادان دا» دەگەن ويلى سوزدەرىمەن جىر دوداسى ەستە قالارى انىق.
ارقانىڭ سىرباز سەرىسى ماقسات اقانوۆ پەن سەمەيلىك ارۋ اسەم ەرەجە قىزىنىڭ تارتىسى دا كەم سوققان جوق. «قىز بەن جىگىت» ايتىسىنىڭ ەرەكشە ۇلگىسىن كورسەتتى. ماقساتتىڭ ادەمى ۋاجىنە اسەم دە كوركەم ءسوز قايىرا ءبىلدى. ەكەۋىنىڭ دە تارتىسىنا ەل ريزاشىلىق تانىتتى.
دودانىڭ ناعىز كورىگىن قىزدارعان ورالدىق جانسايا مۋسينا مەن الماتىلىق شۇعايىپ سەزىمحاننىڭ سايىسى بولدى. قاشان دا قازاقى قالجىڭى جانىندا جۇرەتىن جانسايانىڭ سايىسىن كورەرمەن اسىعا كۇتەتىنى جاسىرىن ەمەس. قارسىلاسىنىڭ جانسايانى «قىز-جىگىت» ايتىسىنىڭ ولەرمەنى» اتاۋى دا تەگىن بولماسا كەرەك. جانسايا بولسا، قارسىلاسىن قالجىڭ سوزبەن تۇيرەپ ءوتتى. ءسوز سايىسىندا الماتى تۋرالى دا تۇيدەك-تۇيدەك ويلار ايتىلدى. جانسايانىڭ «ونەردەن قۇر الاقان ەمەسسىڭدەر، بۇل جەردە تالانتتاردىڭ الەمى بار» دەۋى وسىدان. جانسايانىڭ تىلىمەن ايتقاندا، «قاتىسقان ايتىستارىن گۇل قىلاتىن» باتىل دا، ءورشىل قىزدىڭ ايتىسىنا قول سوقپاعان جان قالمادى.
الماتىلىق رۇستەم قايىرتاي مەن ارقادان كەلگەن ءومىرجان كوپبوسىنوۆتىڭ، استانالىق ەركەبۇلان قاينازاروۆ پەن سىر ەلىنەن كەلگەن مۇحتار نيازوۆتىڭ، پاۆلودارلىق جاس پەرى اسپانبەك شۇعاتاي مەن الماتىلىق بولاتبەك ورازبايەۆتىڭ، استانالىق سەرىكزات دۇيسەنعازين مەن قىزىلوردالىق يرانعايىپ كۇزەمبايەۆتىڭ، استانالىق نۇرمات مانسۇروۆ پەن شىمكەنتتىك نۇرلان ەسەنقۇلوۆتىڭ، قىزىلوردالىق مەيىربەك سۇلتانحان مەن قوستانايلىق ايبەك قاليەۆتىڭ جىر دولالارى دا وسال بولمادى. ءار اقىننىڭ دا ايتقان ۇتىمدى ويلارى كوپتىڭ كوڭىلىن كوتەرمەسە، ەڭسەسىن تۇسىرگەن جوق. العاشقى كۇنى اقىندار ايتىستا بارىن سالدى. الەۋمەتتىك ماسەلەلەر، ۇلتتىق دۇنيەلەر دە تاسادا قالعان جوق.
«قازاققا قازىر قاجەت-اق، «قاريا» دەيتىن ءبىر مەكتەپ»
بەلگىلى اقىن ءجۇرسىن ەرمان: «جاسامپازدىقتىڭ 25 جىلدىعى» دەپ اتالعان «التىن دومبىرا» ايتىسىنىڭ الماتىدا ءوتۋىنىڭ سيمۆولدىق ءمانى بار. ويتكەنى الماتى قالاسى - تاۋەلسىزدىك تۇساۋىن كەسكەن جەر. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدى ارداقتاعان جەر. قاس-قاعىمداي جيىرما بەس جىلدا الماتى ادام تانىماستاي وزگەردى. وسى الماتىنىڭ ادەمى كەلبەتىن اقىندار جىرعا قوسادى دەپ ۇمىتتەنەمىن» دەپ جىر سايىسىن اشىپ بەردى.
ايتىستىڭ ەكىنشى كۇنى كىل جۇيرىكتەر عانا باق سىناستى. 20 اقىننان وزا شاۋىپ، فينالعا شىققان ون ەكىسى «التىن دومبىرا» ءۇشىن ادەمى تارتىس جاسادى. ەكىنشى كۇنگى ايتىستىڭ كوشىن مەيىربەك سۇلتانحان مەن ءومىرجان كوپبوسىنوۆ باستادى. ەكەۋى دە سالماقتى ءسوز قوزعاپ، كەلەلى وي ايتتى. اسىرەسە، ءومىرجاننىڭ «ءان شىعارىپ بۇلدىرسەم، ەشتەڭە ەمەس، زاڭ شىعارىپ ءبۇلدىرىپ جاتقانىم جوق» دەگەن ءسوزى ۇمىتىلا قويماس، ءسىرا!
مەيىربەك اقىن:
- قازىنالى تاريحى قاتپارلى ەلگە،
الاشىمنىڭ العاشقى استاناسى،
تۋعانمىن اقمەشىتتەي ماقپال جەردە.
ءبىز كەلدىك تاۋەلسىزدىك ايتىسى دەپ،
العاشقى التىن ادام تاپقان جەرگە.
نۇراعامدى العاشقى تاققا سايلاپ،
الاشتىڭ اماناتىن ارتقان جەرگە.
سوندىقتان سەسكەنەتىن دانەڭەم جوق،
تاۋەلسىزدىك تويىندا شاتتان كەۋدە، - دەپ جيىلعان قاۋىمدى ءبىر سەرپىلتىپ الدى. «ءبىر انىمەن الەمدى مويىنداتقان، امىرەنىڭ ۇرپاعى ەكەنىڭدى» دەگەن ءسوزى دە كوپتىڭ كوكەيىن ءدوپ باستى.
بۇدان كەيىنگى سۇبەلى ءسوزدىڭ كەزەگى سەرىكزات دۇيسەنعازين مەن مۇحتار نيازوۆقا ءتيدى. بۇل جۇپ ۇستاز بەن شاكىرتتىڭ قالجىڭىن قاعىتا وتىرىپ، بۇگىنگى ءبىلىم وردالارىنداعى ءبىرقاتار پروبلەمالاردى كوتەردى. «بۇل ءوزى كەرى كەتكەن زامان بولدى، ۇستازدان شاكىرت وزعان بايلىعىمەن»، «نەشە باعا قويايىن؟» دەگەنى ۇستازداردىڭ، قورادا قانشا قويىڭ بار دەگەن ءسوزى» دەۋ ارقىلى وقۋىن اقشاعا جاۋىپ، سەسسيا كەزىندە «كوكەلەرىنە» حابارلاساتىن ستۋدەنتتىڭ دە، ورايى كەلسە باعانى «پاراعا» قوياتىن ۇستازدىڭ دا پروبلەماسى ايتىلدى. ايتىستىڭ كورىگىن كەلتىرگەن تاعى ءبىر جۇپ - ەركەبۇلان قاينازار مەن قاليجان ءبىلداش بولدى. «سۇيەكسىز ءسۇيىر تىلدەن شىققان ءسوزدى، سۇيەكتەن وتكىزەتىن ءبىز عانامىز» دەپ اقىنداردىڭ ءوزى ايتقانداي، كيەلى ءسوز شەبەرلەرىنىڭ «قانداستارعا ازاماتتىق الۋ دەگەن، ازاتتىق الۋدان دا قيىن بوپ تۇر»، «بارىڭدى ءجۇرسىڭ بازار عىپ، ارىڭ مەن ءتانىڭ الاۋىز»، «جاۋتەڭكوزدەرگە تولتىرعان جەتىمدەر ءۇيىن قاراڭىز» دەپ كوتەرگەن الەۋمەتتىك-ساياسي ماسەلەلەرى سۇيەكتەن ءوتتى.
بولاتبەك ورازبايەۆ پەن اسپانبەك شۇعاتايدىڭ جۇبى دا سالماقتى ءسوز سايىسىن جاسادى. بولاتبەكتىڭ سالماقتى سوزدەرى، ءار سوزىنە ەرەكشە ەكپىن بەرە وتىرىپ، ويىن جۇپتاپ ايتىساتىنى كورەرمەنگە ۇنايتىنى بەلگىلى. بۇل جولى دا اقىن ءاربىر ءسوزىن سالماقتاي وتىرىپ، بايىپپەن جەتكىزدى. اقىن: «قازاققا قازىر قاجەت-اق، قاريا دەيتىن ءبىر مەكتەپ» دەپ الەۋمەتتىك ماسەلەنى دە ورىندى كوتەرە ءبىلدى.
ەكى كۇندىك جىر سايىسىندا ايتىستىڭ ءوز وكىلدەرى تورەلىك ەتتى. ولاردىڭ اراسىندا قويلىباي اسانوۆ، قونىسباي ءابىل، امانجول التايەۆ، مۇحامەدجان تازابەكوۆ، داۋلەتكەرەي كاپ ۇلى، باۋىرجان حاليوللا بار. ءادىلقازىلار القاسىنىڭ ءتوراعاسى - بەلگىلى اقىن، «الاش» سىيلىعىنىڭ يەگەرى ادىلبەك ىبىرايىم ۇلى.
اقىرعى كۇنى ايتىستا كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىققان ءۇش اقىننىڭ ۇپايى تەڭ بولدى. تورەلىك جاساعان قازىلار «ادەيى» سولاي ۇپاي بەردى مە، ايتىس اقىندارى تەڭ ءتۇستى. بولاتبەك ورازبايەۆ پەن مۇحتار نيازوۆ، جانسايا مۋسينانىڭ ۇپايىن ءبىر-بىرىنەن اسىرماي، تەڭ قويعانىنىڭ سىرىن تۇسىنە الماعان ەدىك ادەپكىدە. سويتسەك، ونىڭ دا ءبىر سەبەبى بار ەكەن. الايدا «التىن دومبىرانى» كوپشىلىكتىڭ بولاتبەككە بەرىپ قويعانى سوزدەرىنەن اڭعارىلىپ تۇردى. بولاتبەك تە بۇل جولى تايسالماي، ءتورت اياعىن تەڭ باسقان جورعالارشا، كوسىلە شاپتى. ءسۇيىنباي مەن كەنەننىڭ، قۇلمامبەتتىڭ ايتىس ۇلگىسىن كورگەندەي بولدىق بولاتبەكتىڭ ءسوز سايىسىنان.
جانسايانىڭ جىپ-جيناقى، شىمىر شۋماقتارى جيىلعان كوپتى قىران-توپان كۇلكىگە بولەدى. باتىستىڭ قىزى كوپشىلىكتى ادەمى ازىلىمەن-اق باۋراپ الادى. شاپپا-شاپ ايتىس جاسايتىن اقىننىڭ ناعىز ءوزى.
ءاي، «التىن دومبىرا» وسى جولى جانساياعا بۇيىرعانداي ەكەن دەگەنبىز اۋەلدە. الايدا، مۇحتار نيازوۆتىڭ مىسى باستى ما، الدە ءسوزى ءىرى كورىندى مە، ايتەۋىر قازىلاردىڭ ءبىر بۇيرەگى نيازوۆقا بۇرىپ كەتتى. مۇحتاردىڭ ساحنادا اقساعان تۇسى جوق ەمەس. ءجيى ساسقالاقتاپ، قايتالاۋعا ۇرىنىپ جاتتى. زالدا وتىرعان قاۋىمعا نيازوۆتان گورى مۋسينانىڭ ءباسى باسىمداۋ كورىنگەن.
سونىمەن بيىل الماتى قالاسى اكىمدىگى مەن مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى ايتىسكەرلەرگە 7 جۇلدە تاعايىنداپتى. ەكى كۇن بويى جۇرتتىڭ ايىزىن قاندىرىپ، جىرعا سۋسىنداتقان 13 اقىن دا قۇر قالمادى. ءارقايسىسىنا 250 مىڭ تەڭگەدەن بۇيىردى. 3-ورىن سەرىكزات دۇيسەنعازين، مەيىربەك سۇلتانحان، يرانعايىپ كۇزەمبايەۆ، ءومىرجان كوپبوسىنوۆقا بۇيىردى. بۇل اقىندار 500 مىڭ تەڭگەدەن الدى.
جۇلدە قورى - 1 ميلليون تەڭگە بولعان ەكىنشى ورىندى جانسايا مۋسينا السا، ءبىرىنشى ورىن بولاتبەك ورازبايەۆقا بۇيىرعان.
قازىلاردىڭ شەشىمى وسىلاي بولسا كەرەك. بولاتبەككە ءبىرىنشى ورىن بۇيىرعانى سول ەكەن، زال شۋلاپ قويا بەردى. «التىن دومبىرانى» ورازبايەۆقا ۇيعارىپ قويعان جۇرتشىلىق نيازوۆتىڭ العانىن اسا قۇپتاي قويماعان بولۋى كەرەك. قازىلىق ەتكەن توپ نەگە مۇنداي شەشىم شىعاردى؟ ءسويتىپ، بولاتبەك اقىن 2 ميلليون تەڭگەنى قورجىنعا سالسا، «التىن دومبىرانى» وسىمەن ەكىنشى مارتە العان مۇحتارعا 3 ميلليون تەڭگە بۇيىردى. الايدا قالا اكىمى كەلەلى تاقىرىپتىڭ ۇزدىك ناسيحاتى ءۇشىن باس جۇلدەگە - 2 ميلليون، 1- ورىنعا 1 ميلليون تەڭگە قوستى.
ادىلبەك ىبىرايىم ۇلى، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى، اقىن:
- الماتىدا تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان «التىن دومبىرا» مەرەكەلىك ايتىسى ءوتتى. بۇل ايتىستىڭ مارەسى دە، ورەسى دە بيىك بولۋى ءتيىس. ويتكەنى ول - جىلىنا ءبىر رەت مەملەكەتتىڭ قولداۋىمەن ۇيىمداستىرىلاتىن رەسمي رەسپۋبليكالىق ايتىس.
تاۋەلسىزدىكتىڭ مەرەيتويى اياسىندا سىرتتا دا، ەل ىشىندە دە ءتۇرلى شارالار ءوتىپ، مەملەكەتىمىزدىڭ مارتەبەسى ارتا تۇسۋدە. وسىنداي ۇلى-جىڭگىر تويدا حالىقتىڭ ءتول ونەرى - ايتىستىڭ ورىن الۋى ابدەن لايىق نارسە.
ايتىس - ءداستۇرلى ونەر. دانا حالقىمىز «ۋىقتى ۇستاپ تۇرار - باسقۇر، ۇلتتى ۇستاپ تۇرار - ءداستۇر» دەگەن. ءداستۇر ۇلتتىق سانانى قالىپتاستىرادى. ۇلتتىق سانا بولعان جەردە «ماڭگىلىك ەل»، «ۇلى دالا ەلى» دەگەن سياقتى وي-پايىم ورنايدى. بوستان ۇعىمداعى سانا سالتانات قۇرادى. بۇعان جىر دوداسىن كورىپ، تىڭداعان ەكى كۇندە كۋا بولدىق. اۋەلەگەن ارۋاقتى ۇننەن ەل رۋحى اسقاقتادى، تاۋەلسىزدىكتىڭ مازمۇنى مەن ءمانى كوركەم سوزبەن كەستەلەندى.
بۇل «التىن دومبىرا» ايتىسىنا اۋزىمەن قۇس تىستەگەن كىل ساڭلاقتار جينالدى. قوس تاۋلىك بويى الاتاۋدىڭ ەتەگى جىرعا قاندى، اۋەنگە مالىندى. شيرەك عاسىردا قول جەتكەن جەتىستىكتەر كەڭىنەن قامتىلدى. ەلدىڭ ەلدىگى، ەردىڭ ەرلىگى ءسوز بولدى. قازاق حالقىنىڭ دانالىعى، دارحاندىعى، اۋىزبىرلىگى سيپاتتالدى. كوپ ەتنوستى ەلىمىزدىڭ جۇمىلعان جۇدىرىقتاي ۇيىسقانى ايتىلدى. نەگىزگى ماقساتتىڭ - «ءبىر ەل - ءبىر تاعدىر» باعانىنا بايلانعانى كورىنىس تاپتى.
ءاربىر اقىن ىشكى الەۋەتى مەن مادەنيەتىن، ءدىلمارلىعىن تانىتتى. قىزىل تىلگە قۇشىرىن توگىپ، قۇلاق قۇرىشىن قاندىرعان ىڭعاي ءسوز سۇلەيلەرىنىڭ اراسىنان ءبولىپ الۋ قيىن بولدى. الايدا، «بالبالتاستىڭ ءبىتىمى ەمەس، بەدەرى - قۇندى، ايتىسكەردىڭ تۇقىمى ەمەس، ولەڭى - قۇندى» دەگەن ولشەمگە توقتالدىق.
قازىلار الاماندا اقيىپ، ارۋاعىن اسىرعان ازاماتقا ايدار تاعىپ - العادى، سان سۇڭقاردىڭ ىشىنەن سامۇرىعىن تاڭدادى. جىر دوداسى ازاتتىقتىڭ اناسى - الماتىدا ءوتىپ جاتقاندىقتان، قاۋىم ءوز ورەندەرى بولاتبەك ورازبايەۆتىڭ اتى وزعانىن قالادى. «اعايىننىڭ اتى وزعانشا، اۋىلداستىڭ تايى وزسىن» دەگەن ۇدەدەن قاراساق، بۇل دا جاراسىمدى. ايتكەنمەن، ەرتەڭ شىمكەنتتە دە، اتىراۋدا دا، وزگە دە وڭىرلەردە ءدال وسى رەسپۋبليكالىق ايتىس وتەدى، بۇيىرسا. ءار ءوڭىردىڭ كورەرمەنى ۇلىق ونەردىڭ ۇستەمدىگىنە مويىنسۇنباي، جەرلەستەرىن قولداپ، وكتەمسىنسە، ۇلتتىق مادەنيەتتەن نە ءپاتۋا قالماق؟..
راس، اقتىق اينالىمدا سەرىكزات پەن بولاتبەك قاتار ءتۇسىپ، نارىنقولدىڭ جۇيرىگى مويىنى وزىق وتىردى. بالكىم، قارسىلاسى شاۋجايىنان قاعىپ شيرىقتىرا العاندا ودان دا شيراق ايتار ما ەدى؟ «جۇيرىك - قوساعىمەن جۇگىرەدى» دەگەن حالقىمىزدا كەرەمەت ءسوز بار، وسى جولى قوساعى ءدوپ تابىلىپ، ۇزەڭگى قاعىستىرا المادى. سوندىقتان ورەن جۇيرىك باۋىرىن جەرگە توسەپ شابا المادى. قوزعاعان تاقىرىپتارى دا مايدالانىپ كەتتى. ءجۇرسىن اعامىز جۇيرىكتەرىنە اينالىمنىڭ سىرتىنان «تاۋەلسىزدىك تۋرالى جىرلاساڭدارشى!» دەپ ايقايلاسا دا توكپە ءسوزدىڭ لاقىلى ءوز بەتىمەن اۋا بەردى.
جانسايا مەن مۇحتار ىلگەرىدەگى جۇپقا قاراعاندا قىز بەن جىگىت ايتىسىن كورسەتە الدى. ءازىل، ۇلتتىق ناقىشتاعى قالجىڭ، قوعامدىق وي، مەملەكەتشىلدىكتى ۇلىقتاعان بەينەلى ءسوز جىمداسا الماسىپ وتىردى. الايدا، مۇحتار جانىنان سۋىرىپ ايتىپ جاتقاننان كەيىن شاتاسىپ، سوزىنەن مۇدىرە بەردى. ءبىراق ويلى، ەل مۇددەسىن كوزدەگەن سالماقتى ءسوز ايتتى.
«قارا ناردىڭ تىزەسىن بۇگىپ الىپ، شاڭىراقتى قومداعى قۇلاتپايىق» دەگەن ءۋاج، تاريح كوشىندە ءبارىمىزدى ەلدىككە شاقىرىپ تۇر ەمەس پە؟ ال جانسايا ءوز مانەرىنە ءتان كۇلكىمەن جان سۋاردى. قالاي بولعاندا دا بۇل ايتىستان ءتول ونەردىڭ ءۇردىسى ءارى قازاقى پايىم كورىنىس تاپتى. الداعى ۋاقىتتا دا شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرمايتىن كۇمبىر ءسوزدىڭ كۇلىكتەرىن الاماننان كورۋگە جازسىن.
تاۋەلسىزدىك تۋرالى ۇتىمدى تىركەستەر:
سوڭعى قازاق قالسا دا دۇنيەدە،
ازاتتىقتىڭ اۋاسىن جۇتىپ ءولسىن.
اڭساعان ازاتتىقتىڭ اپپاق تاڭى،
ەڭ العاش الاتاۋدان كورىنىپ ەڭ،
الاتاۋ سەنى بۇگىن قۇتتىقتايىن،
ازاتتىقتىڭ ازامات بولۋىمەن!
كىندىگىن ءوزىڭ كەسكەن پەرزەنتىڭنىڭ
جىگىت بوپ، جيىرما بەسكە تولۋىمەن!
ارايلاپ ازاتتىقتىڭ تاڭى اتقاندا،
مىڭ تاۋبە، شۇكىر ايتام، جاراتقانعا.
ەگەمەن ەل بولعاندا،
ەركىندىك دەيتىن ايدىندا،
ەلىڭ ەركىن، ءجۇز ەندى.
ەلباسى باستاپ، ەل قوستاپ،
اللاعا شۇكىر بۇل كۇنى،
قيراعانىڭ تىكتەلدى،
قيسايعانىڭ تۇزەلدى.
تاۋبەلەپ اتىپ تاڭىمىز،
تاۋەلسىزدىكتى ءبارىمىز،
قاعبانىڭ قارا تاسىنداي،
قاستەرلەيىك ءبىز ەندى!
قالىڭ ەلىم ازاتتىقتىڭ قاسيەتىن،
مولدىرەگەن كوزدەرىڭنەن كورەمىن.
تاۋەلسىزدىك - قاسيەتتى قۇتىمداي،
ازاتتىقپەن ۇلتىم تىنىش، جۇرتىم باي.
بەس كۇندىك بىرلىگىڭنەن ايرىلماساڭ،
ەشكىم دە ەلدىگىڭنەن ايىرمايدى.
ازاتتىق دەگەنىڭ ول - ءوز ۇرپاعىڭ،
اللاعا انا تىلدە سىيىنعانى.
ازاتتىق دەگەنىڭ ول - ورالۋى،
كىسىنەپ قۇلىندارىڭ قيىرداعى.
ات توبەلى سەكىلدى از قازاقتىڭ،
ءبىر توبەنىڭ باسىنا جيىلعانى.
امانجول التاەۆ، ايتىسكەر اقىن:
- بۇل ايتىستىڭ تاقىرىبى اۋقىمدى، ءمان-ماعىناسى مەن سالماعى ۇلكەن بولدى. سەبەبى، باستى تاقىرىپ ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالدى. شيرەك عاسىردان بەرگى ەلىمىزدىڭ جەتىستىكتەرى مەن حالىقتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن ءبىرقاتار كەلەلى ماسەلەلەر كوتەرىلدى دەپ ەسەپتەيمىن. جالپى، ايتىس حاقىندا «ءتورت تۇياعى تەڭ بولدى» دەي المايمىن. بۇدان كەيىنگى ءدۇبىرلى بايگەلەردە اقىندار جاتتاپ كەلگەن «زاگوتوۆكامەن» ەمەس، دودانىڭ كورىگىن يمپروۆيزاتسيا جاساۋ ارقىلى قايىم ايتىسپەن قىزدىرسا يگى.
ءادىلقازىلار القاسىنىڭ ەرەجەسىنە سايكەس: باسقا قازىنىڭ شەشىمىنە ىقپال ەتىپ، جاۋاپ بەرۋگە قۇقىعىم جوق. ال ءوزىم كوتەرگەن ءار بال ءۇشىن حالىق الدىندا جاۋاپ بەرە الامىن. سوڭعى اقىلداسۋدا ادىلدىك ەتكەن اقىنداردىڭ پىكىرى ەكىگە جارىلعانى راس. بىرەۋلەرى داۋىسىن بولاتبەك ورازبايەۆقا، ەندى ءبىرى مۇحتار نيازوۆقا بەردى. الايدا ءبىر داۋىس باسىم ءتۇسىپ، ءادىلقازىلار القاسى ءتوراعاسىنىڭ شەشىمىمەن «التىن دومبىرانى» مۇحتارعا بەرۋ كەرەك دەپ شەشىلدى.
ءتۇيىن:
الامان ايتىسقا ارنايى كەلگەن «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ حاتشىسى قانىبەك جۇماشەۆ «مايتالمان اقىنداردىڭ الامان بايگەسى قۇتتى بولسىن! ونەرگە جاناشىر اكىمدەر كوپ بولسىن! سوندا عانا قازاقتىڭ مادەنيەتى ەش ۋاقىتتا ولمەيدى» دەگەن جىلى لەبىزىن ءبىلدىردى. قازاق ونەرىنىڭ ساڭلاعى، ك س ر و- نىڭ جانە قازاقستاننىڭ حالىق ءارتيسى ءاسانالى ءاشىموۆتىڭ: «اقىندار - حالىققا قۋات سىيلايتىن ۇلى كۇش. كەيبىر الامان بايگەلەردى ايماقتارعا ارنايى بارىپ، تىڭداپ قايتامىن. سەبەبى، ايتىس ومىرىمە - قۋات، ونەرىمە شابىت بەرەدى. اقىندىق ونەر - قازاق مادەنيەتىنىڭ الىپپەسى. ءسوز ونەرى - حالىقتىڭ بايلىعى. سول ءۇشىن اقىندار مەن اقىنجاندى ادامدار جاساسىن! بۇگىنگە دەيىن سۇم سوعىستى دا، اشارشىلىق زۇلماتىن دا كوردىم. ەل ەگەمەندىگىن العان بەيبىت كەزەڭدى كورۋدى دە ءناسىپ ەتتى. قانشاما قيلى تاعدىردى باستان كەشىرگەن ادام بالاسى رەتىندە حالىققا ءتوزىمدى بولۋ كەرەكتىگىن ايتقىم كەلەدى. ەل مەن جەر امان بولسىن! ەشكىمگە قور بولماي، ازات ءومىر سۇرەيىك!» دەگەن سوزىمەن تۇيىندەگىمىز كەلىپ وتىر. قازاق بار جەردە ايتىس ولمەيتىنى انىق. ايتىس ولمەگەن جەردە، قازاقتىڭ ءسوزى ولمەيدى. بۇل دا اقيقات!
گۇلزينا بەكتاس،
ايدانا نۇرمۇحان
«ايقىن»
