قازاق ديپلوماتياسىنىڭ حانشايىمى بالجان بولتىرىك قىزى حاقىندا

وتكەن عاسىردا ءومىر سۇرگەن فرانسۋز فيلوسوفى جيۋل كامبون ەلشىلەردىڭ ەلەۋسىز قالاتىن ەڭبەگى تۋرالى: «تاريحشىلار سولداتتارعا قاراعاندا، ديپلوماتتاردىڭ ەسىمىن ايگىلەي بەرمەيدى، كەيبىرەۋلەرى ءتىپتى ەسكەرۋسىز قالادى»، - دەيدى جازبالارىندا.

قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن قايراتكەرلەردىڭ قاي- قايسىسىنىڭ دە ەڭبەگى ەلەنىپ، مەرەيى اسقانى ابزال، ارينە. ەڭبەك جولىن قاراپايىم ۇستازدىقتان باستاپ، مينيستر، ديپلومات دارەجەسىنە كوتەرىلىپ، الەمدىك مىنبەردە ءبۇتىن ءبىر ەلدىڭ اتىنان ءسوز سويلەگەن قازاق قىزىنىڭ ەڭبەگى ەرەن. ءبىراق ەسىمى ەل ەسىندە ەمىس- ەمىس قالعانى وكىنىشتى- اق. قازاقتان شىققان تۇڭعىش ايەل سىرتقى ىستەر ءمينيسترى، قازاق ك س ر- ىنىڭ الەۋمەتتىك قورعاۋ، اعارتۋ ءمينيسترى قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقارعان بالجان بولتىرىكوۆانىڭ بيىل 95 جىلدىق مەرەيتويى. وسىنداي ايتۋلى داتادا قايراتكەر انانىڭ ۇيىنە بارۋدى ءجون كوردىك.

قارا شاڭىراقتى ۇستاپ وتىرعان قىزى - باعلان قوجابايەۆامەن جۇزدەسىپ، ءتورت بالا تاربيەلەپ وسىرگەن بالجان بولتىرىك قىزىن جاڭادان تاني تۇسكەندەيمىز، جۇرەكتى دە جانى جايساڭ كىسى بولعانىن بىلە تۇستىك. - مەن ءۇشىن بيىلعى جىل ەرەكشە جىل. بيىل اكەم ەسكەندىر قوجابايەۆتىڭ 100 جىلدىعى، انام بالجان بولتىرىكوۆانىڭ 95 جىلدىعى، ءوزىم 70 كە تولىپ وتىرمىن. اتا- انام ايرىقشا كىسىلەر بولاتىن. ءارقايسىسى ءوز زامانىندا حالىققا بارىنشا ەڭبەك سىڭىرگەن، ادال جاندار ەدى.

اكە- شەشەمدى ەسكە العاندا، ويىمنان كەتپەيتىن ءبىر كورىنىس بار. اكەم مۋزىكالىق اسپاپتاردىڭ قۇلاعىندا وينايتىن. اكەمنىڭ تارتقان اۋەنىنە ىلەسىپ، انام اسەم ءان سالاتىن. ءيا، انامنىڭ داۋسى ەرەكشە ەدى، ەكىنىڭ ءبىرى ول كىسىنىڭ اۋەلەتىپ ءان سالاتىنىن بىلە بەرمەيتىن. ايرانداي ۇيىعان وتباسىنىڭ وسىنداي ساتتەرىندە جەتىپ كەلىپ، انامنىڭ قاسىنا وتىرىپ ءان تىڭدايتىنمىن. اكەمنىڭ جولداسى - كومپوزيتور بايقاداموۆ بولسا، دوستارى قالاي ءان ايتپاسىن؟! - دەپ باستادى اڭگىمەسىن باعلان اپا. 21 جاسار ديرەكتور بالجان بولتىرىك قىزى كوپبالالى وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن، ءوزى دە قىم- قيعاش جۇمىسىنا قاراماستان ءتورت بالا تاربيەلەگەن انا.

بولاشاقتا مەكتەپ ديرەكتورى، مينيستر قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقارعان بالجاننىڭ بالا كۇنىندەگى ءبىر وقيعا ونىڭ ومىرلىك كوزقاراسىنا تىكەلەي اسەر ەتكەن ەكەن. ءوزى تۋىپ- وسكەن قورداي اسۋى ماڭىنداعى قاسىق اۋىلىنىڭ ورتا مەكتەبىندە وزات وقۋشى، قوعامدىق جۇمىستارعا بەلسەنە ارالاساتىن بالجان جەتىنشى سىنىپ وقىپ جۇرگەندە ماسكەۋگە جولداما الادى. وسىلايشا وقۋشىلار پلەنۋمىنا قاتىسىپ كەلگەن بالجان ورىسشا ءبىر ءسوز بىلمەيتىنىنە قىنجىلادى. مەكتەپتى التىن بەلگىگە اياقتاپ، الماتىدا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى ماماندىعىنا وقۋعا تۇسەدى. وسى ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا رەپرەسسيا كەزىندە لەنينگرادتان جەر اۋدارىلعان ليۋبوۆ فەدۋلوۆا ەسىمدى ورىس ءتىلى مۇعالىمىنەن بالجان ءتىلدى عانا ەمەس، ءبىلىم- عىلىمدى دا ۇيرەنەدى. بارىنشا وقىپ- بىلۋگە تىرىساتىن ول ءمۇعالىمنىڭ بارلىق قوسىمشا ساباقتارىنا قاتىسىپ، ەڭ اياعى تولەيتىن اقشاسى بولماعاندىقتان، ەدەنىن جۋىپ بەرەتىن بولعان. ال ۇستاز ءوز كەزەگىندە ۇستازدىق ءتالىم مەن ورىس ءتىلىن ۇيرەتەدى. وسىلايشا بالجان ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا دا وزات اتانىپ، ستاليندىك ستيپەنديا يەگەرى اتانادى.

ول كەزدە كادىمگى ستيپەنديا - 30 رۋبل بولسا، ستاليندىك ستيپەنديا - 500 رۋبل بولعان. وسى جىلدارى فرۋنزە اۋدانى ەڭبەكشىلەرىنىڭ دەپۋتاتتار كەڭەسىنە سايلانادى. «اكەممەن دە وسى كەزدە تانىسقان. ولاردى تانىستىرعان اكەمنىڭ دوسى، كومپوزيتور بايقاداموۆ بولاتىن. جارتى عاسىردان استام وتاستى. ءبىر- بىرىنە سىيلاستىقتى وسى كىسىلەردەن ۇيرەنۋگە بولادى، انامنىڭ ءىسساپارلارى كەزىندە اكەم ونىڭ جوقتىعىن بىلدىرمەۋگە تىرىسۋشى ەدى. ايتپاقشى، اناما سول جىلدارى لەپسىگە جولداما بەرىلدى» دەيدى باعلان اپاي.

لەپسىدە بالجان بولتىرىكوۆا وقۋ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقاردى جانە بۇل قىزمەتتە كوپ بوگەلگەن جوق. ايگىلى №12 -مەكتەپ ديرەكتورلىعىنا تاعايىندالىپ، الماتىعا قايتا شاقىرتتى. «بۇل قيىن جىلدار بولاتىن. مەكتەپ دەگەندە ول كەزدە قازىرگى عيمارات جوق. ەسكى ءۇي، جەتكىلىكسىز دۇنيەلەرى كوپ. مەكتەپتىڭ ءبىر بۇرىشىندا ءبىز وتباسىمىزبەن تۇردىق، انام ءوزى كۇزەتشى، ءوزى اعاش شەبەرى، ءبارىن ءوزى جۇگىرىپ ءجۇرىپ جاسايتىن. ال اكەم ەلىمىزدەگى العاشقى زاڭگەرلەردىڭ ءبىرى، زاڭ مەكتەبىنىڭ ءبىرىنشى ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالدى. ايتەۋىر سول جىلدارى ورتا مەكتەپتى جوندەۋگە جاپون تۇتقىندارى جىبەرىلدى. انام ولاردىڭ تاماعىن جاساپ، بىرگە جوندەسىپ جۇرەتىن.

بالا وقىتۋدىڭ سىرتىندا شارۋاشىلىق ماسەلەلەر كوپ بولاتىن. ەرلەر سوعىسقا كەتكەن، ۇستازدار تاپشىلىعى بار. جوقتان بار جاساپ، مەكتەپتى اياقتان تۇرعىزدى، بالالاردىڭ وقۋى ۇزىلگەن جوق. ال انام وسىنداي جەمىستى ەڭبەگى ءۇشىن كوزگە ءىلىنىپ، الداعى قىزمەتتەرىندە قاجەت بولاتىن تاجىريبەنى وسى جەردە جيناقتادى دەپ ايتۋعا بولادى»، - دەپ ەسكە الدى باعلان اپاي. بار- جوعى 21 جاسىندا مەكتەپ ديرەكتورى بولدى، وسى جاۋاپكەرشىلىكتى جاستايىنان كوتەردى، ءىلىپ اكەتتى. ال بىلدەي ءبىر مەكتەپتى اياقتان تۇرعىزىپ، قالاداعى ەڭ ماقتاۋلى وقۋ ورىندارىنىڭ قاتارىنا قوسۋ ەرەن ەڭبەكتىڭ جەمىسى. بايسالدى مينيستر اتانعان 1949-1955 -جىلدارى قازاق ك س ر-ىنىڭ باستاۋىش جانە ورتا مەكتەپ كاسىپوداق قىزمەتكەرلەرى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى بولىپ سايلانادى. بالجاننىڭ ساياسي ومىرىندەگى ەڭ جاۋاپتى كەزى ەدى. ونىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى كوزگە ءتۇستى. مۇعالىمدەردىڭ ماتەريالدىق جاعدايى، ەڭبەك ەتۋ مەن تۇرمىس جاعدايى، بالالار مەن وتباسىلىق دەمالىستاردى رەتتەۋدى سوعىستان كەيىنگى اۋىر جىلداردا شاشاۋ شىعارماي اتقارۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەيدى دە. 1956-1966 -جىلدارى قازاق ك س ر-ىنىڭ الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالدى. «قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتى انامدى شاقىرىپ الىپ، «جاۋاپتى ەكى قىزمەتتى ۇسىنباقشىمىز. قاي- قايسىنا دا سەنىڭ كومەگىڭ قاجەت» دەيدى.

سوندا انام ويلانباستان الەۋمەتتىك قورعاۋدى تاڭدايدى. ريزا بولعان و ك ءبىرىنشى حاتشىسى پ. ك. پونومارەنكو «ۋمنيچكا» دەپ قۇپتايدى. نەبارى 34 جاسىندا الىپ رەسپۋبليكانىڭ ءمينيسترى بولدى. ءبىر مەكتەپ ەمەس، قالا ەمەس، قانشاما حالىققا جاۋاپتى بولدى. ونىڭ ۇستىنە بۇل سوعىستان كەيىنگى ەل ەڭسەسىن ەندى كوتەرگەن اۋىر كەزەڭدەر بولاتىن. سوعىستان قايتقان مۇگەدەك جاندار، ءۇيسىز- كۇيسىز قالعان تۇرعىندار، بارلىعى- بارلىعى اناما كەلەتىن. بىردە انامنىڭ جۇمىسىنا بارىپ، «مامام قايدا؟» دەپ سۇرايمىن عوي بالالىق كوڭىلمەن، ولار «ماماڭ كىم» دەيدى قىزىقتاپ، ال مەن «مامام اياعى جوقتار مەن قولى جوقتاردىڭ باستىعى» دەپ جاۋاپ بەرەتىنمىن»، - دەيدى باعلان اپاي. بۇل جىلدارى اسىراۋشىسىنان ايرىلعاندار، سوعىستان ورالعان جارىمجان جاندار، جالپى حالىقتىڭ از قورعالعان بولىگى كومەككە مۇقتاج ەدى. بالجان بولتىرىك قىزى وسى جانداردى ورنالاستىرىپ، ماسەلەسىن شەشۋدى ءبىرىنشى ورىنعا قويدى. باعلان اپايدىڭ ايتۋىنشا، جۇمىسىندا ىلعي اياعى جوق، قولى جوق جاندار ءجيى وتىراتىن جانە مينيستر ولاردىڭ بارلىعىن دا قابىلدايتىن.

جاي عانا ءوتىنىشىن تىڭداپ قويماي، ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشىپ بەرۋگە تىرىساتىن. مىسالى، ءوز باسىندا ءۇيى بولماسا دا، الدىنا كەلگەندەردىڭ كوپشىلىگىنە ءۇي الۋعا كومەكتەسەدى. ال ەكى اياعى، ءبىر قولى جوق، سوعىس ارداگەرىنە كولىك بەرۋگە بۇيرىق بەرەدى. ەر ادامنىڭ وزىنە اۋىر تيەتىن ماسەلەلەردە تايسالماي شەشىم قابىلدادى. بالجان بولتىرىك قىزى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى بولعان جىلدارى قىرۋار جۇمىس اتقارىلدى. الماتىدا پروتەزدى- ورتوپەديالىق زاۋىت اشىلدى. ول كۇنى بۇگىنگە دەيىن جۇمىس ىستەپ تۇر.

قارتتار ءۇيى اشىلدى، بۇگىنگى «ارداگەردىڭ» عيماراتى سالىندى. سونىمەن قاتار الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ جاڭا عيماراتى تۇرعىزىلدى. ەڭ باستىسى، رەسپۋبليكاداعى تۇڭعىش الەۋمەتتىك قورعاۋ تۋرالى زاڭنىڭ جاسالۋى مەن قابىلداۋىنا تىكەلەي قاتىستى. ال بالجان بولتىرىك قىزىنىڭ كوزىن كورگەندەر ونىڭ الەۋمەتتىك قورعاۋ مەن اعارتۋ سالاسىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى ۇشان- تەڭىز ەكەنىن جاڭىلماي ايتادى. ال ارىپتەستەرى ونى «بايسالدى مينيستر» دەپ اتاعان ەكەن. باعلان اپايدىڭ ايتۋىنشا، بالجان بولتىرىك قىزى قاراپايىم، ۇياڭ، كوپ كۇلمەيتىن بولسا كەرەك. 1964 -جىلى بالجاننىڭ وتباسى كوپقاباتتى ۇيلەردىڭ بىرىنەن پاتەر الادى. وسىعان دەيىن بالجان ەشقاشان ءۇي دە، كولىك تە سۇراماعان. ال قىمبات دۇكەندەرگە تۇسەتىن تاۋارلاردىڭ ءتىزىمىن بەكىتكەن سوڭ، دىنمۇحامەد احمەت ۇلى قاراپ شىعىپ: «بالجان بولتىرىك قىزى تاعى دا وزىنە ەشتەڭە الماپتى» دەيدى ەكەن.

باعلان اپايدىڭ ايتۋىنشا، ول كەزدە مينيسترلەر قازىرگىدەي شالقىپ ءومىر سۇرگەن جوق. «كەيدە اسارعا ەتىمىز دە بولماي قالاتىن كۇندەر بولاتىن. ال انام دۇكەندەرگە تۇسەتىن دەفيتسيت زاتتارعا قىزىققان ەمەس، وعان اقشامىز دا جەتپەيتىن»، - دەيدى. بالجاننىڭ قوعامدىق جۇمىستارعا بەلسەنە ارالاسىپ، رەسپۋبليكالىق ماسەلەلەرگە دەن قويىپ، بار ۋاقىتىن سوعان ارناۋىنا مۇمكىندىك بەرىپ، ونى قولداپ- قوشتاپ وتىرعان ونىڭ جۇبايى ەسكەندىر قوجابايەۆ پەن ەنەسى ءبيبىسارا. ە. قوجابايەۆ تاماشا زاڭگەر عالىم ەدى، قازاق اراسىنان ەڭ العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قۇقىقتانۋ ماماندىعى بويىنشا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان، «قازاق ك س ر- ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن زاڭگەرى» قۇرمەتتى اتاعىن يەلەندى جانە ك س رو جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى بولدى. ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىنا دەيىن ەسكەندىر اعا «ءبىلىم» قوعامىنىڭ قۇرمەتتى جانە بەلسەندى دارىسكەرى بولىپ، ءوزىنىڭ باي عىلىمي جانە كاسىبي تاجىريبەسىن جاستارمەن ءبولىستى. ونىڭ شاكىرتتەرى قازاقستان كونستيتۋتسياسىن قۇراستىردى. كيسسيندجيردى سان سوقتىرعان قازاق قىزى 1966-1971 -جىلدارى بالجان بولتىرىك قىزى قازاق ك س ر- ءىنىڭ مينيسترلەر كەڭەسى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقاردى.

 سول جىلى ك س رو جوعارعى كەڭەسىنىڭ ۇلتتار پالاتاسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. وسىلايشا وداق كولەمىندە سىرتقى ساياسي ماسەلەلەرگە اتسالىستى، ازيا مەن افريكا ەلدەرى حالقىمەن ىنتىماقتاستىق كوميتەتىنىڭ، كەڭەس ايەلدەرى كوميتەتىنىڭ جۇمىسىنا ارالاستى. بۇل ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە سىرتقى ىستەر ءمينيسترى لاۋازىمىنا تاعايىندالدى. ول قازاقتان شىققان، سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بولعان تۇڭعىش ايەل. ونىڭ ەسىمى ءنازىر تورەقۇلوۆ، تولەگەن تاجىبايەۆ، قايىرعالي بايعاليەۆ، اسقار زاكارين، ءادي ءشارىپوۆ، مالىك فازىلوۆ، ءمۇسىلىم بازاربايەۆ، ميحايل (حاكىم) ەسەناليەۆ سياقتى قازاق ديپلوماتياسىنا ەڭبەگى سىڭگەن ءىرى تۇلعالاردىڭ ەسىمىمەن قاتار اتالادى. بالجان بولتىرىكوۆا بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ XXI جانە XXV سەسسيالارىنا كەڭەس وداعىنىڭ رەسمي دەلەگاتسياسىن باستاپ باردى. ول قازاقتان شىققان تۇڭعىش ايەل ديپلومات، ەل اتىنان بۇۇ مىنبەرىندە ءسوز سويلەگەن قازاق قىزى. سول جىلدارى ك س رو سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بولعان، كەڭەس ديپلوماتياسىنىڭ كوريفەيى ا. گرومىكو نيۋ- يوركتەن قايتقان ساپارىندا بالجان تۋرالى جىلى لەبىز ايتاتىن، سەبەبى بالجاننىڭ كەڭەس وداعى ءۇشىن اتقارعان ەڭبەگى زور ەدى. بالجاننىڭ بۇل ەرلىگى تۋرالى نەشە رەت ايتىلدى، الەم ديپلوماتتارىن مويىنداتتى دا.

بۇل «قىرعي- قاباق» سوعىستىڭ تۇسى ەدى. امەريكا قۇراما شتاتتارى بۇۇ ارقىلى ءوز ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا، بۇۇ جانىنان دۇنيە ءجۇزى حالىقتارىنىڭ شاعىمىن قارايتىن «ادام قۇقىقتارى جونىندەگى جوعارعى كوميسسيا» قۇرىپ، وعان كوميسسار تاعايىنداماق بولادى. ءبىراق بۇل اتالعان ماسەلە كەڭەس وداعىنىڭ قىرشاڭقى ساياساتىنا قايشى بولاتىن. جاسىراتىنى جوق، وداق رەسپۋبليكالارىنداعى جاعداي ادام قۇقىقتارىنىڭ تالاپتارىنا ساي ەمەس ەدى. سوندىقتان گرومىكو باستاعان كەڭەس وداعى دەلەگاتسياسى بۇل لاۋازىمدى بولدىرماۋ ماقساتىندا ارەكەت ەتەدى. وسى وقيعادا بالجان بولتىرىكوۆانىڭ ەڭبەگى شەشۋشى فاكتور بولدى. ول حالىقارالىق دەلەگاتسيالار وكىلدەرىن، ازيا مەن افريكا دەلەگاتسياسىن قوناققا شاقىرىپ، ۇلتتىق ناقىشتا داستارقان جايادى.

كەيىنىرەك، بالجان اپاي سول قيىن كەلىسسوزدەر بارىسىندا تابىسقا قول جەتكىزۋگە كەڭەستىك دەلەگاتسيا ۇيىمداستىرعان قابىلداۋدىڭ مازىرىنە ەنگىزىلگەن، ءوز قولىمەن ازىرلەنگەن قازاقشا ەت ايرىقشا ءرول اتقارعانىن بايانداپ بەردى. بۇل تاعامدى ازيا مەن افريكا ەلدەرى دەلەگاتتارى ۇناتادى. كەڭەس وداعىنىڭ مۇددەلەرىنە قايشى باتىستىڭ باستاماسىنا توسقاۋىل قويۋ تۋرالى تۇپكىلىكتى ۋاعدالاستىققا سول قابىلداۋدىڭ ناتيجەسىندە قول جەتكىزىلەدى. وسى وتىرىستا ا ق ش- تىڭ كوزدەگەنى ىسكە اسپاي، بالجان ايلاسىن اسىرادى. اۋەلدە جوعارعى كوميسسار قىزمەتىنە امەريكالىقتار يران حانشايىمىن ۇسىنسا، فرانسۋزدار كونگو ءمينيسترىن ۇسىنادى. اتالمىش وتىرىستا قازاقستان دەلەگاتى بالجان بولتىرىكوۆا يران حانشايىمىنا ەكىنشى ۇمىتكەردىڭ جەڭىسىن تويلاپ جاتقانىن بايقاۋسىزدا ايتادى، سونداي- اق بۇل ىستە كەڭەس وداعىنىڭ ازيا ەلدەرىنىڭ مۇددەسىن قورعايتىنىن جەتكىزەدى. ەرتەڭىندە يران حانشايىمى جوعارعى كەڭەستىڭ قۇرىلۋىنا قارسى داۋىس بەرىپ، وداقتىڭ ەسەبى تۇگەندەلەدى.

وسى تابىسى ءۇشىن بالجان بولتىرىكوۆا گرومىكونىڭ ۇسىنۋىمەن «ەڭبەك قىزىل تۋ» وردەنىمەن ماراپاتتالادى. ال الەمدىك ديپلوماتتاردىڭ باسىن قاتىرعان ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيا 1993 -جىلى عانا قۇرىلدى. «بۇۇ- نىڭ راسىمدىك ەرەجەلەرىنە سايكەس، سول كەزدەرى باس اسسامبلەيانىڭ بارلىق رەسمي وتىرىستارى ستەنوگرافيا ءادىسى ارقىلى جازىلعانىن اتاپ ءوتۋ قاجەت (قازىرگى ۋاقىتتا دىبىس جانە بەينەجازۋ قولدانىلادى). ب ۇ ۇ كىتاپحاناسىنىڭ تەحنيكالىق قولداۋىمەن قازاقستاننىڭ ب ۇ ۇ جانىنداعى تۇراقتى وكىلدىگىنىڭ كىزمەتكەرلەرى بالجان بولتىرىك قىزىنىڭ اتاقتى جاسىل مىنبەردەن كەڭەس وداعىنىڭ اتىنان جاساعان باياندامالارىن تاۋىپ العان. الايدا ستەنوگراممالار ديپلوماتيالىق قىزمەتتىڭ بارلىق قىر- سىرى مەن قۇپيالارىن تولىقتاي كورسەتە المايدى» دەپ كورسەتتى ق ر سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەرلان ىدىرىسوۆ. وسى وقيعا تۋرالى ا ق ش- تىڭ اككى ساياساتكەرى گەنري كيسسيندجير ءوز مەمۋارلارىندا اتاپ كورسەتەدى. وندا «ەركەك ديپلوماتتاردى قالاي دا الداۋعا بولادى، ءبىراق ايەل ديپلوماتتاردان قۋلىعىڭدى اسىرۋ مۇمكىن ەمەس. ديپلوماتيا بىلەكتىنى بۇگەتىن ونەر» دەپ جازادى دا، بالجان بولتىرىكوۆانىڭ ەسىمىن اتايدى. بالجان بولتىرىكوۆا 1971 -جىلى اعارتۋ ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالدى. وسى جىلدارى رەسپۋبليكا جالپى ورتا بىلىمگە كوشتى، اۋىلدى جەرلەر مەن شالعايداعى شوپانداردىڭ بالالارى وقيتىن ينتەرناتتار، مەكتەپكە دەيىنگى دايارلىق سىنىپتارى مەن مەكتەپتەرى اشىلىپ، سانى ۇلعايا ءتۇستى. كەزىندە كاسىپوداقتا قىزمەت ەتكەندە قازاق مەكتەپتەرىندە باستاۋىش سىنىپتى ساقتاپ قالۋ تۋرالى ۇسىنىسىن قازاقستان جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىندا قورعاپ، ءىس جۇزىندە ساقتاپ قالادى. سونىمەن قاتار مەكتەپتەردە جوعارى ءبىلىمدى پەداگوگتاردىڭ ساباق بەرۋىن تالاپ ەتەدى.

ول ءۇشىن قازاقستاننىڭ جوعارعى وقۋ ورنىن اعارتۋ ءمينيسترىنىڭ قۇزىرىنا بەرىپ، جوعارعى جانە ورتا ءبىلىم مينيسترلىگىن ءبولىپ بەرۋدى تالاپ ەتەدى. كەزىندە ءمۇعالىم بولىپ، وسى سالانىڭ قىر- سىرىن، جەتىسپەۋشىلىگى مەن ارتىقشىلىعىن ءبىر كىسىدەي بىلەتىن ماماننىڭ بارلىق ۇسىنىستارى نەگىزدى ەدى، سوندىقتان دا بىردەن قولداۋعا يە بولىپ، ارىپتەستەرىنىڭ دە، قوعامنىڭ دا ريزاشىلىعىنا يە بولدى. ب. بولتىرىكوۆا حالىقارالىق پىشىمدەگى ءبىرقاتار فورۋمدارعا قاتىسىپ، جاپونيا، ا ق ش، كورەيا، ىىىۆەيتساريا، چەحوسلوۆاكيا، سيريا، مىسىر، تسەيلون (شري- لانكا)، سونداي- اق الەمنىڭ باسقا دا ەلدەرىنە جۇمىس ساپارلارىمەن بارىپ، بارلىق جەردە قازاقستان اتىنان لايىقتى تۇردە وكىلدىك ەتتى.

«بىلەسىز بە، انام جاپونياعا وكىل بولعاندا، جاپوندىقتار وداقتان بالجان بولتىرىك قىزىنىڭ سايلانۋىن قالاپتى. سويتسە، ونىمەن جۇمىس ىستەۋگە ىقىلاس تانىتقان جاپوندار كەزىندە قازاقستاندا تۇتقىندا بولىپ، اناما №12-مەكتەپتى جوندەۋگە كومەكتەسكەندەر ەكەن. ولار انامنىڭ قولىنان اس ءىشىپ، مەكتەپتى قانداي جانكەشتىلىكپەن ءوز قولىمەن كوتەرگەنىن كورگەن ەدى»، - دەيدى باعلان اپاي. قايراتكەردىڭ اتىندا كوشە دە جوق... ءوزىنىڭ ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان قىزمەتى ءۇشىن ول ءۇش وردەنمەن، جەتى مەدالمەن، سونىڭ ىشىندە «ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىنداعى ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىمەن، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جانە وداقتىق قوعامدىق ۇيىمداردىڭ ديپلومدارىمەن ماراپاتتالدى. بالجان بولتىرىكوۆانىڭ اتى مەن ءومىربايانى كەمبريدجدە باسىپ شىعارىلاتىن «ايەلدەردىڭ اراسىندا كىمنىڭ كىم ەكەنى» حالىقارالىق انىقتامالىعىندا، قازاق ك س ر- ى ەنتسيكلوپەدياسىندا، وداقتىق جانە رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردا جاريالاندى. بۇگىندە بالجان اپايدىڭ ارتىندا قالعان تۇياعى بار. ءىزىن جالعاپ وتىرعان ءىزباسارلارى بار. بالجان مەن ەسكەندىر اعا ەكى ۇل، ەكى قىز تاربيەلەدى. قىزدارى - لاۋرا، قىتاي ءتىلىنىڭ مامانى، بەس ءتىلدى جەتىك مەڭگەرەدى. باعلان - قاز ۇ پ ۋ پروفەسسورى، قارا شاڭىراقتىڭ يەسى.

ۇلى - الماتتان ارمان مەن ءالجان ەسىمدى ۇلدار بار. ۇلى - رۋسلان، قازاقستاننىڭ ب ۇ ۇ جانىنداعى تۇراقتى وكىلىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارۋدا. باعلان اپايدىڭ وكىنىشپەن ەسكە العان جايتتارىنىڭ ءبىرى «ەر ەسىمىنىڭ اتالماۋى». بالجان بولتىرىكوۆانىڭ اتىندا كوشە دە جوق. «ءبىز گاگارين مەن رودوستوۆەتس اراسىنداعى كىشكەنتاي ون- ون بەس ءۇيى بار ارماۆيرسكايا كوشەسىن بالجان بولتىرىكوۆانىڭ اتىنا جۇگىرىپ ءجۇرىپ جازدىرىپ ەدىك. نومەر قويىلعان تاقتايشالاردى ءوز قولىمىزبەن قاعىپ شىققان ەدىك. قازىر بۇل كوشە جەر بەتىندە جوق، سىپىرىپ تاستاعان. سونىمەن انامنىڭ اتىنا بەرىلگەن تيتىمدەي كوشەنىڭ دە جوقتىعى جانعا باتادى» دەگەن وكىنىشىن جاسىرمادى. ەڭ وكىنىشتىسى دە وسى، قازاق ءوزىنىڭ اتىن الەمگە تانىتقان ۇل- قىزدارىنىڭ ەسىمىن قاستەرلەۋدى ويعا دا الا بەرمەيدى...

اقنيەت وسپانباي

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى