اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ جيەنى موڭعوليادا ءومىر سۇرگەن
بۇگىندەرى الىس شەت ەل بولىپ سانالاتىن، قازاقستانمەن تىكە شەكارالاسپايتىن (ورىستىڭ وتارشىلدىق ساياساتى سالدارىنان) موڭعولياداعى قازاقتار قازان توڭكەرىسىنەن بۇرىن شىعىس قازاقستان، سەمەي وڭىرىمەن ارالاسىپ- قۇرالاسىپ، قىز الىسىپ، قىز بەرىسىپ تۇرعان. سول زاماندا موڭعولياعا ۇزاتىلعان تالاي اپالارىمىزدىڭ ۇرپاقتارى قازىر وسى ەلدە ءومىر سۇرۋدە.
مۇنى كوپشىلىگىمىز بىلە بەرمەيمىز. سونىڭ ىشىندە موڭعوليادا ۇلى اباي اۋلەتىنەن تاراعان ۇرپاقتار دا بار ەكەنىن ەشكىم بىلمەيدى.
جالپى، موڭعولياداعى قازاقتار تاريحي دەرەك بويىنشا «اقتابان شۇبىرىندىدان» سوڭ (جوڭعاردى جەڭگەننەن كەيىن، شامامەن 1750 -جىلدارى) شىنجاڭعا قونىس اۋدارىپ، بۇدان ءبىر عاسىردان كەيىن بىرتىندەپ، شەكارالاس موڭعوليا جەرىنە وتكەن اتا-بابالارىمىزدىڭ ۇرپاق- جۇراعاتتارى. (كوبى كەرەيلەر).
سول موڭعوليا قازاقتارىنىڭ وسى زامانعى جازبا ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى، موڭعوليا مادەنيەتىنە ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەر، موڭعوليا جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى كەرەيدىڭ جادىك رۋىنان شىققان اقتان بابي ۇلى (1902-1975 ج ج) ابايدىڭ جيەنىنەن تۋعان جيەنشار ەكەن. اقتاننىڭ اناسى - جاقيا قىزى كارىپجان دەگەن كىسى. ال، كارىپجاننىڭ ۇلى شەشەسى (اجەسى) وپاتاي ابايدىڭ ۇلى اكەسى وسكەنبايدىڭ قىزى.
وپاتاي ايتىس اقىنى بولعان. تۋىستىق ءتۇپ تامىرى شامامەن ەكى عاسىردىڭ الدىندا جاتقان، ءارى ۇلدان ەمەس قىزدان تاراعان ۇرپاق- جۇراعات تۋرالى دەرەكتى شەجىرەدەن تابۋ مۇمكىن ەمەس. الايدا، «جاقسى اكەنىڭ ارۋاعى بالانى قىرىق جىل سۇيرەيدى» دەگەندەي اقتان اقىننىڭ اناسى جاعىنان ارعى تەگىن بىلۋگە مۇمكىندىك بەرسە كەرەك. ءارى وسى اۋلەتتەن تاراعان ۇرپاقتاردىڭ كوبىندە اقىندىق دارىن بولعان. اقتان اقىننىڭ اناسى كارىپجان دا كەزىندە تالاي سايىسقا تۇسكەن ايتىس اقىنى بولىپتى. ءوزىنىڭ ۇلى اقىن ابايدىڭ ءۇرىم- جۇراعاتى ەكەنىن ايتىس ونەرىنىڭ سالتى بويىنشا ارىپتەسىمەن تانىسقاندا، نە ارىپتەسى كەمسىتىپ، شامىنا تيگەندە ماقتانىش رەتىندە ولەڭگە قوسىپ وتىرعان. «اقىننىڭ حاتى ولمەيدى» دەگەندەي سول ايتىستىڭ بىرەن- ساران شۋماعى بۇگىنگە دەيىن جەتكەن.
بىردە سەمەيلىك ساۋداگەر، اقىن اتتەمبەك دەگەن كىسى شىنجاڭدا ساۋدا ىستەپ ءجۇرىپ، كەرەيدىڭ جادىك رۋىنان شىققان ءبي قارا وسپاننىڭ اۋىلىندا وتكەن ءبىر تويدا وسى ءبيدىڭ كەلىنى، اقتان اقىننىڭ اناسى كارىپجانمەن ايتىسقان. اتتەمبەكپەن ايتىستا كارىپجان ءوزىنىڭ ابايدىڭ جيەنى ەكەنىن ولەڭگە قوسقان.
(سول جاقتان ءۇشىنشى ءسابيت مۇقانوۆ، وڭ جاقتان ءۇشىنشى اقتان بابي ۇلى. 1967 -جىلى ءسابيت مۇحانوۆتىڭ مونگولياعا بارعان ساپارىنان ءبىر بەلگى. (سۋرەت ارعىماق. ك ز پورتالىنان الىندى))
كارىپجان:
اتتەمبەك، جۇرگەن بولساڭ اجال ايداپ،
ولەڭمەن ءتىل- اۋزىڭدى بەرەم بايلاپ،
بولساڭدا جەتى ءتىلدى جەڭبەي قويمان،
ولەڭىم كەلىپ قالدى وپاتايلاپ.
اتتەمبەك:
انادان جاسىرمايمىن تۋعانىمدى،
ولەڭدى اقىندىقپەن قۋعانىمدى،
شىراعىم، كىم بولاسىڭ ءجونىڭدى ايتشى،
شاقىردىڭ وپاتايلاپ ۇرانىڭدى؟
كارىپجان:
اتتەمبەك، قىرت ەكەنسىڭ، اقىن دەسەم،
وپاتاي اقىن ەكەن ۇلى شەشەم،
اعاسى بىرگە تۋعان ءبي قۇنانباي،
توبىقتى رۋى ەكەن سۇراي بەرسەڭ.
بالاسى قۇنانبايدىڭ يبراھيم،
ارتىقشا زيىن بەرگەن ءبىر قۇدايىم،
جاۋىنداي ولەڭ جىردى نوسەرلەتىپ،
تامىزعان تاڭىرقاتىپ ءتىلدىڭ مايىن.
قالاسىڭ مەن سويلەسەم جۇيەڭ بوساپ،
تارتىپپىن ناعاشىما مەن دە ۇقساپ،
ارعىننىڭ ارداگەرى ەكەن دەسەم،
اربانىڭ اتى ەكەنسىڭ سابان قۇرساق، - دەيدى.
مىنە، وسى ولەڭ جولدارىنان اقتاننىڭ شەشەسى كارىپجاننىڭ ابايدىڭ جيەنى ەكەنىن تۇسىنەسىز.
شىنجاڭدا دۇنيەگە كەلىپ، سانالى عۇمىرىن موڭعوليادا وتكىزگەن اقتان دا اناسىنان دارىپ، اقىن بولعان، بالا جاسىنان ايتىسىپ، ەلگە ەرتە تانىلعان ادام. 1921 -جىلى موڭعوليادا توڭكەرىس جاسالىپ، سوتسياليستىك قوعام ورناعان سوڭ حالىقتىڭ ساۋاتى اشىلىپ، ەلدە وسى زامانعى جازبا ادەبيەتى قالىپتاسا باستادى. اقتان وسى تۇستا موڭعولياداعى قازاق جازبا ادەبيەتىنىڭ ىرگەتاسىن قالاعان اقىن- جازۋشىلاردىڭ ءبىرى. 1930 -جىلدارى قازىرگى بايان-ولگەي ايماعىندا قىزىل وتاۋ، كلۋب مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقاردى. بىرنەشە شاعىن پەسالار جازدى. («ەرمالاي»، «جامال» ت. ب) 1940 -جىلى موڭعوليادا (بايان- ولگەي ايماعىندا) شىققان «وركەندەۋ» اتتى قازاق گازەتىنىڭ ءتىلشىسى بولدى. اقىننىڭ جىر جيناقتارى قازاق، موڭعول تىلدەرىندە الدەنەشە رەت باسىلدى. اقتان شىعارمالارىنىڭ شوقتىعى بولىپ ەسەپتەلىنەتىن «بۇركىت» پوەماسى كۇللى موڭعوليا جۇرتشىلىعىنا كەڭىنەن تانىلدى. قازىر اقتاننىڭ بالالارى، ۇرپاقتارى موڭعوليادا، قازاقستاندا ءومىر سۇرەدى.
بوداۋحان توقان ۇلى، اقىن، جۋرناليست
shyn.kz
