قاراجورعانى قازاقتىكى ەتۋ - قازاقتى جارىلقاۋ ەمەس، قازاقتى كەمسىتۋ

... «قاراجورعا» اتا- بابامىزدان قالعان ءبي ەكەن. قازاقستاندىق قازاقتار «ورىستانىپ، ماڭگۇرتتەنىپ» كەتكەندىكتەن، بۇل ءبيدى ۇمىتقان. اتا- بابامىزدىڭ مۇراسىن ءبىز ۇمىتپاي، جوعالتپاي اكەلىپ، قازاققا تابىستادىق» دەيدى قىتايدان كەلگەن قانداستارىمىز.

 اعايىننىڭ نيەتىندە الالىق جوق. بار نيەتتەرىمەن قازاقتىڭ ءبىر جوعىن تاپتىق دەپ قۋانىپ ءجۇر. ەكىنشىدەن، «ەل- ەلدىڭ بارىندە وزدەرىنىڭ اتا- باباسىنان قالعان «مەنشىك» ءبيى بولعاندا، قازاقتا نەگە بولمايدى؟» دەپ، سوعان نامىستاناتىن دا سياقتى. قازاق تىڭ قازاقتىعى دا سول بيلەمەۋىندە جاتقانىن، اتا قازاق ءۇشىن بيلەمەگەنى نامىس ەمەس، بيلەگەنى نامىس ەكەنىن بۇل باۋىرلار ويلاماسا كەرەك.

ۇشىنشىدەن، ءوزى «قاراجورعا بولسا، قالاي قازاقتىكى بولمايدى دەيدى عوي باياعى قازاق قانا ات مىنگەن دەگەن ۇعىممەن. انىعىنا كەلسەك، ات جالىندا تۋىپ، ات قۇلاعىندا ويناعان ەل كوپ ەكەنىن ەندى ءبىلىپ ءجۇرمىز عوي. بىلە بىلسەك، «قاراجورعا» قازاقتىڭ اتا- باباسىنان قالعان ءبي» دەگەندى ايتقان ادام قازاقتىڭ ۇلت رەتىندەگى ناعىز تازاقاندى قاسيەتىن، ۇلت رەتىندەگى ەرەكشەلىگى مەن قۇندىلىعىن، تەكتىلىگىن، ىرىلىگىن، قازاققا عانا ءتان سالت- ءداستۇر، ادەپ- يباسىن بىلمەيتىن، بىلسە دە بىلگىسى، مويىنداعىسى كەلمەيتىن ادام. ول ارعى قازاقتى بەرگى قازاقتىڭ ولشەمىمەن ولشەپ جۇرگەن ادام.

اقىلعا ساپ ويلايىقشى: - اتاسى - كەلىنىنە، اكەسى - قىزىنا، اعاسى قارىنداسىنا ايتاتىن ءسوزىن تىكە ايتپاي، اراعا شەشەنى، جەڭگەنى سالىپ قانا سويلەسەتىن قازاق؛ - ايەل زاتى اتا- ەنە تۇگىلى ەرىنىڭ بەتىنە تىك كەلىپ سويلەمەگەن، ءسوزىن بولمەگەن قازاق؛ - ايەل زاتى ەر- ازاماتىنىڭ الدىن كەسپەي، قاشان ءوتىپ كەتكەنشە تومەن قاراپ كۇتىپ تۇراتىن قازاق؛ - ۇيگە قوناق كەلسە، قىز بالاسىن بوتەن ۇيگە جونەلتەتىن قازاق؛ - قىز بالاسى ادىمداپ جۇرسە، ادىراڭداپ سويلەسە، قارقىلداپ كۇلسە «كورگەنسىز» دەگەن قازاق؛ - ماحابباتتان ورتەنىپ بارا جاتسا دا، اتا- انانىڭ كوزىنشە، ءوز ايەلىنە «كوز سالىپ» قاراعان جىگىتتى «جەتەسىز» ساناعان قازاق ەندى كەلىپ كەمپىرى، شالى، كەلىنى، قىزى، جىگىتى - ءبارى ميداي ارالاسىپ، بوكسەلەرىن بۇراڭداتىپ، كەۋدەلەرىن سەلكىلدەتىپ، ءبىر- بىرىنە يتىنە ءتونىپ، بيلەيدى ەكەن عوي، تەگى. قازاقتىڭ ءوستىپ ەسىرتكى ىشكەن دەي ەسىرىپ جۇرگەنىن قاي عاسىردا كىم كورىپتى؟ كورمەك تۇگىلى ەستىگەن ادام بار ما ەكەن؟ قىز- كەلىنىمەن جاعالاسىپ، ءبىر ەڭكەيىپ، ءبىر شالقايىپ، قارا تەرگە ءتۇسىپ جۇرگەن قازاق شالىن كورگەن بار ما ەكەن؟ كيمەشەگى جەلپىلدەپ، كەڭكىلدەپ جۇرگەن كەمپىر نەتكەن سۇيكىمسىز. قازاقتىڭ اقساقالى اۋليەگە بالانۋشى ەدى، قازاق كەيۋاناسى قاسيەتكە تەڭەلۋشى ەدى. «قاراجورعا» تارك ەتتى ءبارىن...

 «قازاقتىڭ تاريحى، شەجىرەسى، داستانى، ونىڭ ءومىرىنىڭ ايناسى - اۋىز ادەبيەتى. ارىعا بارماي- اق 18- 21 - عاسىر ارالىعى - 3- عاسىرعا شولۋ جاساپ قارايىقشى. ەرتەگى، اڭىز، داستان، جىر، ماقال- ماتەل، شەشەندىك ءسوز، ايتىس. بارىندە قازاققا ءتان سيپاتتار: جەكپە- جەك، كۇرەس، اتىس، جامبى اتۋ، اسىق ويناۋ، قول كۇرەسى، كوكپار، اۋدارىسپاق، جارىس، جاياۋ جارىس، ات بايگەسى، ايتىس، شەشەندىك ونەر سايىسى، وتىرىك ولەڭ، ءتىپتى قاتىن جارىس بار. ءبىراق ءۇش عاسىر قويناۋىنا سۇڭگىسەڭ دە، «بيلەدى» دەگەندى كەزدەستىرمەيسىڭ. وتە كونە ەرتەگىلەردە «جىن- پەرىنىڭ قىز- دارى بيلەپ ءجۇر ەكەن» دەگەن كەزدەسەدى. (كوردىڭىز بە، جىن- شايتاننىڭ دا قىزدارى عانا بيلەپ ءجۇر. وتباسى، ۇيەلمەنىمەن بيلەپ جۇرگەن جوق.)» سونان سوڭ 3 -عاسىردا قازاق جەرىنەن قانشاما جيھانگەز، ساياحاتشى ءوتتى. قانشا، شەجىرە، جىلناما جازىلدى. قازاقتار ( نە تۇركىلەر) «قاراجورعا» بيلەپ ءجۇر» دەپ نەگە ماركو پولو جازباعان. نەگە ماحمۋد قاشعاري، نەگە ءال- فارابي جازباعان؟ نەگە قىتايدىڭ جىلناماسىندا، موڭعولدىڭ جىرناماسىندا جوق؟ نەگە ورحون جازبالارىندا جوق؟ ارىنى قويايىق: قازاقتىڭ 1001 ءانىن زەرتتەپ جازىپ العان زاتايەۆيچ نەگە ءبىر ءبيىن بىلمەگەن؟ نەگە شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ زەرتتەۋلەرىندە جازىلماعان؟» جاقسى. قازاقستاننىڭ قازاقتارى الاساپىراندار تۇسىندا، «بايتال تۇگىل باس قايعى» بوپ ۇمىتتى، جوعالتتى، ولارعا ايتقىزبادى دەيىك . ورالمان قازاقتاردىڭ «لايلانباعان» ەس- جادىندا ساقتالدى دەيىك. وندا نەگە تۇركيا، وزبەك، قاراقالپاق ت. ب. شەتەلدەردەن كەلگەن قازاقتار بىلمەيدى. تەك قىتاي قازاقتارىنىڭ عانا ەسىندە قالعان قانداي بي ول؟

«قاراجورعانى» اتا- بابادان قالعان قازاق ءبيى» دەۋگە كەلمەيتىن بىرنەشە سەبەپ بار: بىرىنشىدەن، جوعارىدا ايتىپ كەتتىك. قازاقى مەنتاليتەتكە جات. ۇلتتىق، قازاقي قاسيەتىمىزدى جوققا شىعارادى. ەكىنشىدەن، ءانى، سارىنى. بىرەسە كۇي، بىرەسە ءان. شەگەنىڭ ارياسى. ۇشىنشىدەن، ءبي قيمىلدارى قازاققا كەلمەيدى. موڭعولدىڭ، قالماقتىڭ، ياكۋتتىڭ بيلەرىنە كەلەدى. قىتايدا ءالى كۇنگە دەيىن سولاڭ، داعۇر دەپ اتالاتىن از ۇلتتار بار. ارعى تەكتەرى قالماق الدە موڭعول. سولاردىڭ «بۋىن ءبيى» دەپ اتالاتىن ءبيى بار. «قاراجورعا» - تۋرا سول ءبيدىڭ كوشىرمەسى. قىتاي تۇسىرگەن «شىڭعىسحان» كينوسىندا موڭعول ساربازدارى تۋرا وسىلاي بيلەيدى. تورتىنشىدەن، قولدانىلىمداعى «قاراجورعا» ماتىنىندە ەلدىك رۋح باسەڭ، لەكىلدەگەن ىرعاقپەن بىلىنبەي تۇرعانى بولماسا، سوزدەرى كوركەمدىكتەن جۇرداي.»

 ... كەمپىر ءجۇرسىن كەڭكىلدەپ، اق جاۋلىعى جەلپىلدەپ، شالدارىنا كوز قىسىپ، ءبي بيلەسىن سەكىلدەپ نە دەگەن سۇرىقسىز سوزدەر! «بيلە، بيلە، جىگىتتەر، شىققانىنشا تۇنىق تەر». و، زامان دا، بۇ زامان، تەردىڭ تۇنىق بولعانىن كىم كورگەن. تەر دەگەن ورگانيزمنەن شىعارىلاتىن ارتىق- اۋىس كەرەكسىز زياندى، ءتىپتى ۋلى زاتتار ەمەس پە. سول ءۇشىن ونىڭ جاعىمسىز ءيىسى بولادى. سول ءۇشىن قازاق ساسىق تەر، ارام تەر، جابىسقاق تەر، جىلبىسقا تەر، اشى تەر، قارا تەر، قالاۋ تەر، سۋىق تەر دەسە دە، تۇنىق تەر دەپ ايتپاعان. وسىنداي قۇراق- قۇراق ارزان ءسوزدى اتا- بابامىزدان قالدى دەۋ قاي قيسىنعا سىيادى؟

ەندى وسى «قاراجورعا» ءبيىن اندا- ساندا جارنامالاپ جۇرگەن ارىستان اقساقال جونىندە بىرەر ءسوز: ارىستان اقساقال شەكەسىنە ۇكىسىن تاعىپ الىپ ەفيردەن بىرنەشە رەت «قاراجورعانى» بيلەگەنى راس. ول كىسى بيلەپ قانا قويماي، بىلاي دەدى: - مەن قازاقتىڭ ءبيىن ءتىرىلتتىم. ءبىز كەلگەنشە ەش قازاق بيلەمەۋشى ەدى. (ماسەلە سول ەش قازاقتىڭ بيلەمەگەنىندە بولىپ تۇر عوي) . پرەزيدەنت ماعان ماراپات بەرۋىنە بولادى، - دەدى. اۋ، اقساقال- اۋ، ورالمان بوپ وپىق جەگەن جەرىڭىز بار ما؟ الاتاۋدىڭ باۋىرىنا اقبوز ءۇيدى تىكتىڭىز. الدىڭىزدان شىققان جان بولدى ما؟ شالعىنعا بيە بايلاتىپ، ساپىرىپ سارى قىمىز جۇتتىڭىز. بايبىشە- توقال - قوس قاتىندى تۇتتىڭىز. مۇنىڭ قالاي دەدىك پە؟ وسىنىڭ ءوزى قازاق ەلىنىڭ، ەلباسىنىڭ سىزگە ماراپاتى ەمەس پە!؟ ساحناعا شىعىپ بەس مينۋت بۇراڭداعان ءسىز تۇگىلى، قان مايداندا جان بەرىپ، جان الىپ كەلگەن مايدانگەر قارتتاردىڭ ماراپات الماي ومىردەن وتكەنى قانشاما؟ ساحنادا قاتىن- قالاش، بالا- شاعامەن قوسىلىپ بۇراڭداپ، سەلكىلدەپ جۇرگەن سىزگە قاراپ، كەۋدەسى دالاداي، اقىلى داناداي، توردە وتىرىپ بيلىك ايتقان «داريا كوڭىل، تاۋ ءمۇسىن» قازاق قارتتارىن ساعىندىم. قىسقاسى «قاراجورعانى» قازاقتىكى ەتۋ - قازاقتى جارىلقاۋ ەمەس، قازاقتى كەمسىتۋ.

ءامينا قۇرمانعالي قىزى، سىنشى، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى، الماتى قالاسى.

baq.kz

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى