مۇرات جۇرىنوۆ، اكادەميك: ەلباسىنىڭ ەكى ەرلىگى

وتكەنگە وكىنىشى جوق. كۇرەستى، كەدەرگىلەرگە كەزىكتى. مويىعان جوق. ول -  39 جاسىندا پروفەسسور اتاندى. ول - ءبىرىنشى حالىقارالىق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ىرگەتاسىن قالادى. ول -  حيميا ءوندىرىسى بويىنشا الەمدى مويىنداتقان ءادىستىڭ اۆتورى.

ول -  تالاي شاكىرت تاربيەلەگەن بىلىكتى ۇستاز. ول - اكادەميك مۇرات جۇرىن ۇلى جۇرىنوۆ. ول -  ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى.

تەمىرجولشى ماماندىعىن تاڭداعانىمەن ءومىر ونى قيىن دا قىزىقتى عىلىم سوقپاعىنا سالىپ جىبەردى. ون بالادان ءتىرى قالعان جالعىزدىڭ جارى ءبىر قۇداي بولعان شىعار، بالكىم. باستىسى، اتا مەن انا ارمانداعان بيىككە قول جەتكىزدى. كەڭەستىك عىلىمنىڭ دا، تاۋەلسىز قازاق عىلىمىنىڭ دا جەتىستىگى كوز الدىندا ءوتتى.

بيىل -  تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلدىعى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جەتىستىگى نەدە؟ تاۋەلسىزدىك العان 25 جىلدا قازاق ەلى قانداي بيىكتەرگە قول جەتكىزدى؟ ەل دامۋى قانداي مەجەگە جەتتى؟ اكادەميك وسى تۇرعىدا تاۋەلسىزدىك ۇعىمىنا تەرەڭ بويلاي وتىرىپ، تاريحىمىزدى تالداپ بەرگەن ەدى. 

تاۋەلسىزدىك - قاستەرلى ۇعىم

قانشاما قيىندىقتى باسىنان وتكەرگەن ەلدەر ءۇشىن تاۋەلسىزدىكتىڭ ۇعىمى بولەك. ول -  ەرەكشە قادىرلى، ايرىقشا قاسيەتتى ۇعىم. ۇلتتىڭ نامىسى مەن رۋحى، كەلەشەگى ءۇشىن تاۋەلسىزدىكتەن ارتىق قۇندىلىق جوق. وسىنى ۇمىتپاعانىمىز ءجون. وتكەن جىلى ەل بولىپ، قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن اتاپ وتتىك. بۇل دا قازاق ەلىنىڭ قول جەتكىزگەن ۇلكەن ءبىر بەلەسى. جالپى، قازاق دەيتىن حالىقتى قۇرايتىن رۋ-تايپالاردىڭ وتكەن تاريحىنا قاراساق، ءتۇبى تەرەڭدەي تۇسەتىنى انىق.

ەڭ الدىمەن تۇرىك قاعاناتىن الايىق. تۇرىك قاعاناتى 552-جىلى قۇرىلعانى بەلگىلى. ونىڭ قاعانى -  بۋمىن. ودان كەيىن 680-جىلى ەكىنشى تۇرىك قاعاناتى قۇرىلدى. ونى باسقارعان -  ەلتەرىس قاعان. كەيىن ەل تىزگىنىن بىلگە مەن كۇلتەگىن العان. ودان بەرى قاراي، 1240-جىلى التىن وردا ءوزىنىڭ ىرگەسىن كوتەردى. التىن وردانى قۇراعان رۋ- تايپالاردىڭ 70 پايىزى قازاق حاندىعىنا كىرگەن رۋلار بولاتىن.

ال شىڭعىس حاننىڭ اسكەرىن الايىقشى. ونى دا قۇراعان قازاق رۋ-تايپالارى. شىڭعىس حاننىڭ ءومىرى ءۇش كولدىڭ جاعاسىندا ءوتتى. ءبىر جاعى -  بالقاش، ءبىر جاعىندا زايسان، ءبىر جاعى -  الاكول. قازىرگى موڭعوليانىڭ تەرريتورياسىن شىڭعىس حاننىڭ اياعى ءومىرى باسپاعان. سوندا ول قالاي موڭعول بولماق؟

ول تۇرىك تىلىندە سويلەگەن، مەملەكەتتىڭ ءىس-قاعازدارى دا تۇرىك تىلىندە جۇرگىزىلگەن. تاريحي دەرەكتەر وسىلاي دەيدى. شىڭعىس حاننىڭ ءتۇپ-تامىرىن شاتاستىرۋ ءۇشىن ورىستىڭ ميسسيونەر ساياحاتشىلارى وسىلاي دەرەكتەر جازىپ قالدىرعان. قاتەلىكتىڭ ءبارى وسىدان باستالدى. قازاقتىڭ حاندىق تاريحىنىڭ ءداۋىرىن الىپ قاراساق، حان سايلاعان تۇستا قاي رۋ مىقتى، سودان سايلاعان.

ال ات توبەلىندەي موڭعولدان حان سايلاۋ مۇمكىن ەمەس. ونىڭ ۇستىنە موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەلەرىندە شىڭعىس حاننىڭ اكەسى ەسۋگەيدىڭ تۋعان اعاسىن ءبىر جيىندا جالايىر توبىنان دەپ كەڭەسكە كىرگىزگەنى تۋرالى دەرەكتەر كەزدەسەدى. ونى عالىمدار اشىق ايتىپ تا، جازىپ تا ءجۇر. دەمەك، ونىڭ تۋعان اكەسىنىڭ اعاسى جالايىر بولسا، وندا شىڭعىس حاننىڭ ءوزى كىم بولادى؟ شىڭعىس حاننىڭ قازاق رۋ-تايپالارىنىڭ بىرىنەن شىققانى داۋسىز دۇنيە. ءتۇبى ءبىر تۇركىمىز.

تاۋەلسىزدىك - ءبىزدىڭ قازاقتىڭ اسىل ارمانى. سول اتا-بابالارىمىزدىڭ اڭساعان ازات زامانىنا قول جەتكىزۋ قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ عانا قولىنان كەلدى.

رۋحى بيىك ەل

جۇبان مولداعاليەۆ ايتقانداي، ءبىز «مىڭ ءولىپ، مىڭ تىرىلگەن» حالىقپىز. قازاق - كەشە عانا پايدا بولعان ۇلت ەمەس. ونىڭ تەرەڭ تاريحى بار. ءبىر كەزدەرى وسى ەۋرازيا وڭىرىندە تۇركىلەرگە قارسى كەلەتىن كۇش بولماعان. قالىڭ تۇركى جۇرتى ەۋروپاعا دەيىن جاۋلاعان. جاۋىنگەر تۇركى حالقىنىڭ رۋحى جەر دۇنيەنى تۇياعىنىڭ دۇبىرىمەن تىتىرەتكەن. ماسەلەن، اتتيلانى الايىق. بىرەۋلەر ونى «ەدىل پاتشا» دەيدى، ەندى بىرەۋلەر «اتتىلى» دەيدى. مەنىڭشە، ونىڭ نەگىزگى ماعىناسى ءادىل سەكىلدى. ياعني، ەلگە ءادىل پاتشا بولعاندىعىن عالىمدار ايتىپ ءجۇر. ەۋروپاعا تاۋەلسىزدىك الىپ بەرگەن اتتيلا ەكەن. وسىنداي رۋحى بيىك حالىق نەگە اۋىزبىرشىلىكتەن ايىرىلىپ قالدى؟ مەنىڭشە، وعان سەبەپكەر بولعان ءتۇرلى ءدىني توپتار سەكىلدى. التىن وردا قۇرىلعان كەزدە، ولار ياسساۋي جولىمەن جۇرگەن. ءبىراق كەيىن التىن وردانى بۇزعان ءدىني اعىمدار سياقتى. ويتكەنى تاتار، باشقۇرت سياقتى حالىقتار وزگە ەلدەردەن ءدىني ءبىلىم الىپ كەلىپ، ياسساۋي جولىن ىدىراتىپ جىبەرگەن. وسىنىڭ سالدارىنان التىن وردا قۇلادى.

جالپى، ءدىني اعىمداردىڭ كوبەيۋى ەلدى اداستىراتىنىن تاريح دالەلدەپ وتىر. وسىدان ساقتانعانىمىز ابزال. كەڭەس وكىمەتى نەگە تارادى؟ ولار كوممۋنيستىك يدەياعا ولەردەي سەندى ءارى جۇرتتى سەندىرگىسى كەلدى. ءبىراق ول يدەيانىڭ جۇزەگە اسپاعانىن كوزىمىز كورىپ وتىر. التىن وردانىڭ دا يدەياسى مىقتى بولعاندا تارامايتىن ەدى. ياسساۋي جولى نەگە دۇرىس جول دەپ قارايمىز؟

ويتكەنى ونىڭ نەگىزىندە قۇران تۇر. ءياسساۋيدىڭ باسقا ءدىن تاراتۋشى ادامداردان ايىرماشىلىعى، جادى مىقتى، وتە تاقۋا كىسى بولعان. اراب ەلدەرىنە بارعانىندا، ولاردى دا ءوز بىلىمىمەن تاڭعالدىرسا كەرەك. تۇركىستانعا كەلگەن سوڭ ءوزىنىڭ مەكتەبىن اشتى. ءياسساۋيدىڭ مەكتەبىنە مەككەدەن جاس ءدىندار ادامدار كەلىپ، ءبىلىم الىپ وتىرعان. ونىڭ ارابتار ۇناتا بەرمەيتىن ءبىر قىرى بولدى.

بۇرىن ءدىن تاراعاندا، ارابتىڭ ادەت-عۇرپى دىنگە بايلانىسسىز، قۇرانعا ەش قاتىسى جوق بولعان. ال ياسساۋي ءدىننىڭ نە ەكەنىن، ادەت- عۇرىپتىڭ نە ەكەنىن جاقسى بىلگەن ادام. ارابتىڭ ادەت- عۇرپى ءبىر بولەك، تۇركىنىڭ ادەت- عۇرپى ءبىر بولەك ەكەنىن ايتقان. ءدىندى كوشپەلى حالىقتىڭ ومىرىمەن بايلانىستىرىپ، ەكەۋىنىڭ اراسىن جاراستىرعان عالىم.

ءبىزدىڭ ەل ەشقاشان اتا-باباسىنىڭ زيراتىن تاستاپ كەتپەگەن. بەلگىلى ءبىر تەرريتوريانى اينالىپ قونىستانىپ جۇرگەن ەلدى كوشپەندى دەۋگە كەلمەيدى. اتا-بابا جاتقان جەر، ارۋاق دەگەن ۇعىمدار ءبىزدىڭ ۇلت ءۇشىن مەملەكەتتىك دارەجەدەگى كيەلى دۇنيە بولعان. ءدىني ماسەلەدە وسىنى ابايلاۋ كەرەك. قازاقتىڭ سونشاما ۋاقىت ەلدىگىن جوعالتپاي تۇرۋى - ءدىننىڭ ارقاسى.

قازىر جان-جاقتان وقىپ كەلىپ جاتقاندار كوپ، ءبىراق ءدىندى ءبىزدىڭ سالتىمىزبەن ۇشتاستىرا الماساق، ول دا ءقاۋىپتى. بابالارىمىز سالىپ وتكەن ءدىننىڭ دە وزىندىك نەگىزى بار. سودان ايىرىلماۋعا ءتيىسپىز. ياسساۋي سالعان ءىلىم مەن مەكتەپتىڭ نەگىزىندە بىزدە ءدىن تەز تارادى. سونى قايتا قاراپ شىعىپ، جانداندىرۋ كەرەك سياقتى.

تاۋەلسىزدىك -  ءبىزدىڭ قازاقتىڭ اسىل ارمانى

سول اتا-بابالارىمىزدىڭ اڭساعان ازات زامانىنا قول جەتكىزۋ قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ عانا قولىنان كەلدى.

جاۋىنگەر ۇلتتى ايلا-تاسىلمەن جەڭدى

ماسكەۋ كنيازدىگى قىرىم حاندىعىنا باعىنعان. قىرىمنىڭ حانى ماسكەۋگە كەلگەندە، كنياز ونى قارسى الىپ، حاننىڭ اتىن جەتەكتەپ، كرەملگە دەيىن جاياۋ بارعان. ال قازاقتىڭ ەڭ سوڭعى حانى - كەنەسارى. كەنەسارى 1847-جىلى ولگەننەن كەيىن عانا قازاق حاندىعى تولىعىمەن ورىس يمپەرياسىنىڭ بوداندىعىنا كىردى دەپ ەسەپتەۋگە بولادى. جەڭىلىس - وردا قۇلاعان كەزدە عانا جۇزەگە اسادى. گەرمانيا جەڭىلگەندە قانداي بولدى؟ گيتلەر ءوزىنىڭ جەڭىلىسىن مويىنداماۋ ءۇشىن ءوزىن-ءوزى اتىپ ءولدى. عالىمدار ورىس پاتشالىعىنا قوسىلۋدى «ءابىلقايىردىڭ قول قويۋىمەن باستاۋىمىز كەرەك» دەگەندى ايتىپ ءجۇر. ول دۇرىس ەمەس. بۇل ۇلكەن قاتەلىك. ول كەزدە كىشى ءجۇزدىڭ ءوزى تولىعىمەن پاتشالىق رەسەيگە بەرىلگەن جوق. بۇل قازاق حاندىعىن تولىعىمەن باعىندىردى دەگەن ۇعىم ەمەس. كەنەسارى 1847-جىلى قايتىس بولعاننان كەيىن ەكى جىل ونىڭ زايىبى حاندىق قۇرعان. 1864-جىلى قازاقتىڭ ەڭ سوڭعى قالاسى قۇلادى.

تاراز قۇلاعاننان كەيىن، ورتا ازيانىڭ ءتورت مەملەكەتىن ەكى جىلدىڭ ىشىندە ورىس يمپەرياسى باعىندىرىپ الدى. ورىستار قازاقتارمەن ءجۇز جىل سوعىستى. ءجۇز جىل جەڭە العان جوق. قازاق - جاۋىنگەر حالىق. وڭاي بەرىلە قويمايدى. سول سەبەپتى، ۇلتتى جاۋلاۋدىڭ وزگە جولىن ىزدەدى. ول قانداي جول ەدى؟ ءتۇرلى بەكىنىستەر سالدى. ودان كەيىن دۇنيە شاشىپ، قازاقتىڭ بايلارىنا شەن-شەكپەن ۇلەستىرە باستادى. ءبىر ءبيدى ەكىنشى بيگە قارسى قويىپ، الاۋىزدىق جۇرگىزدى. بولىس سايلادى. بولىس سايلاعاندا، رۋ-رۋمەن تالاستىرىپ، قىرقىستىرىپ قويدى. مۇنىڭ ءبارى II ەكاتەرينانىڭ ويلاپ تاپقان امالى بولاتىن.

ولار تۇركى حالقىن جابايى دەپ ەسەپتەگەن. ەكاتەرينانىڭ: «جابايىلاردى جابايىنىڭ قولىمەن ءولتىرۋ كەرەك» دەگەن ءسوزى بار. وسىنداي بۇيرىق بەرگەن. ونىڭ جازعان حاتى ارحيۆتەردە ساقتاۋلى تۇر. بىرىگىپ، تۇتاسىپ وتىرعان حالىقتى وسىلاي ىرىتكى سالۋ ارقىلى، توز-توزىن شىعارۋعا تىرىستى. ورىستىڭ ليەۆشين دەگەن عالىمى: «قازاقتىڭ شىناشاقتاي بالاسىنان باستاپ، شۇيكەدەي شالىنا دەيىن جاۋىنگەر. ولار اتقا قارعىپ مىنەدى دە، اسكەر بولىپ كەتە بەرەدى» دەگەن ەكەن.

وسىنداي رۋحى بيىك، جاۋىنگەر حالىقتى ايلا-تاسىلمەن، ىرىتكى سالۋمەن باعىندىرۋعا تىرىستى. بۇل - تاريحتان بەلگىلى جايتتار.

پايعامبار مەن پاتشانى اللا جىبەرەدى

144 جىل رەسەي يمپەرياسىنىڭ بوداندىعىندا بولدىق. ءجۇز ەلۋ جىلعا جۋىق بودان ەل 1991-جىلى ءوز تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزدى. يمپەريالىق ساياسي جۇيەنىڭ ءىرىپ-ءشىري باستاعانىن جەلتوقسان وقيعاسى دالەلدەپ بەردى. مۇنى ماسكەۋ دە ءبىلدى. بۇدان ارى قاراي يمپەريالىق ساياسي كوزقاراسپەن باسقارا المايتىنىن ولار دا سەزدى.

بىزدەن كەيىن بالتىق جاعالاۋىنداعى ەلدەر دە ءوز تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن ۇمتىلا باستادى. يمپەريا نەگە قۇلادى؟ ويتكەنى سەنىمنەن ايىرىلعان ەدى. ەل تاۋەلسىزدىگىن الىپ، ىرگەمىز اجىراعان تۇستا، مەملەكەت تىزگىنىن تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ءوز قولىنا الدى. حالىق سەندى. ەلباسى ول سەنىمدى اقتاي ءبىلدى. قيىن كۇندەردە مەملەكەتتى اياعىنان تىك تۇرعىزدى. قۇراننىڭ ءبىر اياتىندا: «ەلگە پايعامبار مەن پاتشانى اللا جىبەرەدى» دەيدى.

ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋ جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. ب ۇ ۇ- نا مۇشە بولدىق. تۇركى الەمىندە دە اۋىزبىرشىلىكتى ساقتاپ، ىنتىماقتاستىعىمىزدى ارتتىرىپ كەلەدى. ەلباسىنىڭ ۇلكەن جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى -  ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق -  وداقتى قۇرۋى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل يدەياسى ون جىلداي تالقىلانىپ ءجۇردى. ايتپەسە، رەسەي ءوزىنىڭ اگرەسسيالىق ساياساتىن توقتاتپاس ەدى. ىنتىماعى جاراسقان ەلدىڭ ءتۇتىنى دە ءتۇزۋ شىعادى.

قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحى باستالدى. بۇل تاريحتا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ الاتىن ورنى دا، ءرولى دە ايرىقشا!

بۇكىر قۇلىن - كەڭەستىك يدەيانىڭ جەمىسى

ءالى ەسىمدە. كەڭەس ءداۋىرى بىتپەگەن كەزەڭ. قاراعاندى شاحتەرلەرى ەرەۋىلگە شىقتى. ەرەۋىلشىلەردىڭ پىكىرىمەن ساناسپاۋعا تاعى بولمايدى. پارتيا ولاردىڭ بۇل ەكپىنىنەن قورىققانى راس. ولاردىڭ ءبىر تالابى: سەمەي پوليگونىن جابۋ بولاتىن. ول كەزدە قاراعاندى قالاسىندا قىزمەت ەتەمىن. ورگانيكالىق سينتەز جانە كومىر حيمياسى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورىمىن. وبلىستىق ءماسليحاتقا دەپۋتاتتىعىم تاعى بار. سول جىلى شاحتەرلەردىڭ تالابىنا بايلانىستى رەسەي ارنايى كوميسسيا قۇرىپ، پوليگوندى تەكسەردى. ولاردىڭ مالىمەتى بەلگىلى. پوليگوندى جاپتىرۋ ويدا جوق. سول كەزدە ءبىز دە ارنايى كوميسسيا قۇردىق. كوميسسيانىڭ قۇرامىنا گازەت-جۋرنالداردان دا تىلشىلەر جينادىق. باعىتىمىز -  سەمەي پوليگونى. اسكەريلەر وندا بەيساۋات ادامدى جىبەرمەيدى. ءبىر كۇن ەرتە شىعىپ، ەگىندى بۇلاققا بارىپ قوندىق. ەگىندى بۇلاقتان تاڭەرتەڭ ەرتە ساعات تورتتە شىعىپ كەتتىك. پوليگونعا جەتتىك. بومبا جارىلىسىنان ويىلىپ كەتكەن جەرلەر كوپ. ەكى ءجۇز مەترگە دەيىن تەرەڭدىكتە. ول جەرلەرگە كولشىك پايدا بولعان. ول ابدەن رادياتسيالانعان كولشىك.

رادياتسيا مولشەرى -  22-25 ميكرورەنتگەن. ونىڭ ادام دەنساۋلىعىنا ونشا زيانى جوق. ال ەگىندى بۇلاقتان اسا بەرگەندە، ونىڭ كولەمى ەلۋگە جەتتى. ارى قاراي تىپتەن كوبەيە باستادى. تاڭعا تاياۋ سول ماڭنان ءبىر جىلقىشىنى كەزدەستىردىك. ءبىراز پىكىرلەستىك. «بالالارىمنىڭ ءبارى اۋرۋ. ءوزىم دە اۋرۋمىن. ءبارى يادرولىق جارىلىستىڭ كەسىرىنەن پايدا بولدى. مىنا قۇلىندى قاراڭىزدارشى. جىلقى مالى ءومىرى اۋىرماۋشى ەدى. مىنا قۇلىن بۇكىر بوپ تۋدى» دەپ بىزگە بۇكىر قۇلىندى كورسەتتى.

وزدىگىنەن جۇرە المايدى. ءتىپتى ادامدار بىلاي تۇرسىن، جىلقىنىڭ گەنى بۇزىلعان. ابىرالى اۋدانىنداعى دەگەلەڭ تاۋلارىنا جاقىنداعانىمىزدا، ءشوپ شاۋىپ جۇرگەن شوپشىلەردى كەزدەستىردىك. ول جەردە اۋا تىپتەن تازا ەمەس، ابدەن رادياتسيالانعان. شوپشىلەردىڭ ءشوبىن ولشەپ كورىپ ەدىك، ءتورت ءجۇز ەلۋ ميكرو رەنتگەنگە جەتتى.

ال ولار بۇل ءشوپتى مالعا بەرەدى. مالدىڭ ەتىن ادام جەيدى. ونىڭ رادياتسياسى ادامنىڭ بويىنان وڭايلىقپەن كەتپەيدى. التى ءجۇز ەلۋ جىلعا دەيىن ەشتەڭە وزگەرمەيدى. ەڭ شەتكى پوليگونعا جەتتىك. قاراعاندىداعى شاحتەرلەردىڭ جان-ايعايىنان كەيىن اسكەريلەر ارنايى قورشاۋ جۇرگىزىپ قويىپتى.

سىم-تەمىرلەرىنە دەيىن جاپ-جاڭا. توتىقپاعان. تەمىردىڭ ار جاعىندا جىلقىنىڭ قيلارى جاتىر. جاقىندا عانا مال جايىلعانىن كورسەتىپ تۇر. قۇدايدىڭ قۇدىرەتىن قاراڭىزشى، دەگەلەڭ تاۋى -  قازاقتىڭ ەڭ سۇلۋ ولكەلەرىنىڭ ءبىرى. اينالا بۇلاق، ساي-توبە. تاپ-تازا بۇلاق سۋلارى.

تابيعاتى سۇلۋ مەكەنگە نەگە پوليگون اشقانىن تۇسىنبەيمىن؟ ميداي دالاعا نەگە سىناق جاساماعانىنا تاڭعالامىن؟ تابيعاتى كەلىستى، كوركەم ولكەگە سىناق جۇرگىزۋ نەگە قاجەت بولدى ەكەن؟ قورشاۋدان وتكەن سوڭ رادياتسيانىڭ مولشەرىن تاعى ولشەدىك. پوليگونعا جاقىنداعان سايىن، ونىڭ كولەمى دە ۇلعايا بەرەدى. ورتاسىنا جەتكەنىمىزدە، 1100 ميكرورەنتگەن بولدى. سوراقىسى ول ەمەس. ەڭ سوراقىسى، پوليگوندى قورعاپ جۇرگەن اسكەريلەر سول سۋعا شومىلادى ەكەن. كۇن ىستىق.

ونىڭ زيانى قانداي ەكەنىنەن ولار حابارسىز. ەڭ قىزىعى، كولشىكتە بالىق بار. ونى اسكەريلەر ۇستاپ الىپ، قۋىرىپ جەيدى. بالىقتار رادياتسيادان ولمەيدى. كوزبەن كورگەنىمىزدىڭ ءبارىن قاعازعا ءتۇسىرىپ الدىق. قورشاۋدان شىققاننان كەيىن ەكىنشى پوليگونعا بارا جاتقانىمىزدا، توبەمىزدەن تىكۇشاق ءوتتى. ولاردىڭ بۇل ءجۇرىسى تەگىن ەمەس. ءبىزدى جولدان اسكەريلەردىڭ توقتاتاتىنىن ءىشىم سەزدى. اۆتوبۋستان ءبارىن شىعارىپ جىبەرىپ، شوپىردى وڭاشا الىپ قالدىم.

«مىنا ەكى كاسەتانى ءبىر جەرگە تىق. ەشكىم بىلمەيتىن بولسىن. ءتىپتى مەنىڭ دە بىلمەگەنىم دۇرىس. كەيىن قايتا سۇراعانىمدا، تاۋىپ بەرسەڭ بولدى» دەدىم. شوپىر ايتقانىمدى ەكى ەتپەي، كاسەتانى جاسىرىپ تاستادى. ءتورت ماشينامەن اسكەريلەر كەلدى.

بىرەۋى پولكوۆنيك ەكەن. ول: «سىزدەرگە مۇندا كەلۋگە كىم رۇقسات بەردى؟» دەدى. «بىزگە قانداي رۇقسات كەرەك؟ مەن وسى وبلىستىڭ دەپۋتاتىمىن. ەگىندى بۇلاق -  وبلىستىڭ جەرى. اسكەري پوليگون بولسا ونىڭ اينالاسىن قورشاپ قويىڭدار. ءبىز قورشاۋدىڭ ىشىندە جۇرگەن جوقپىز. ءبىز اشىق الاڭقايدا ءجۇرمىز» دەدىم.

ايتىسىپ-ايتىسىپ، اقىرىندا كەلىسىمگە كەلگەندەي بولدىق. قاراعاندىعا كەلگەننەن كەيىن بارلىق قۇجاتتاردى جيناقتاپ ءتۇسىرىپ الدىق تا، جوعارى كەڭەس دەپۋتاتى ارقىلى ماسكەۋگە، دەپۋتات ساحاروۆقا جولدادىق. ساحاروۆتىڭ انتيادرولىق جۇمىستارمەن اينالىسىپ جۇرگەن كەزى. ءۇش مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى ەدى.

ءبىزدىڭ وسى ءىس-ارەكەتىمىزدەن كەيىن، كوپ ۇزاماي نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى پرەزيدەنت بولىپ سايلانعاننان سوڭ، كەڭەس وكىمەتىنىڭ كوزقاراسىنا قاراماي، سەمەي پوليگونىن ءوز جارلىعىمەن جاۋىپ تاستادى. بۇل -  پرەزيدەنتتىڭ ءبىرىنشى ەرلىگى بولاتىن. سونىمەن، جارىلىس توقتادى. ول جەردە جالپى 468 جارىلىس بولعان ەكەن. ونىڭ 214 ءى اشىق اۋادا بولعان.

اينالادا پايدا بولعان كولشىكتەردىڭ ءبارى اۋادان تاستالعان جارىلىستىڭ ارقاسى. كەيىن عانا جەراستىن قازىپ، سول ارقىلى زاريادتى جاۋىپ تاستاپ، جارا باستاعان. و باستا وسىلاي ەتۋ كەرەك ەدى. ءبىراق ولار ولاي جاساعان جوق. مۇنىڭ ءبارى قازاقتى مەنسىنبەۋدەن، ادام قۇرلى ساناماۋدان شىققان سياقتى. قازاقتاردى اۋىرتۋ ارقىلى تاجىريبە جاساعىسى كەلگەن. وسىنداي پيعىلمەن اشىق بومبا تاستاعان. حالىقتى مۇگەدەك ەتىپ زەرتتەۋ ولارعا قانشالىقتى قاجەت بولعانىن تۇسىنبەيمىن.

ال پرەزيدەنتتىڭ بۇل ەرلىگىن اتاپ وتپەۋگە بولمايدى. ول ماسكەۋدىڭ كوزقاراسىنا قاراماستان، ءوز ەركىمەن پوليگوندى جاپتى. ۇلتتىڭ دەنساۋلىعىن ويلادى. سەمەي پوليگونى جابىلعاننان كەيىن قىتايلار دا، فرانسۋزدار دا ءوز پوليگونىن جاپتى. ولاردىڭ ەشقايسىسى رەسمي جابىلماعانىمەن، توقتاپ تۇر. مۇنىڭ ءوزى ۇلكەن جەڭىس.

جالپى، دۇنيەجۇزى ەلباسىنىڭ بەيبىتشىلىك جولىندا جاساعان وسى ەكى ەرلىگىن جوعارى باعالاۋى ءتيىس. بۇل پرەزيدەنتتىڭ عانا بەدەلىن كوتەرمەيدى. قازاق حالقىنىڭ دا مەرەيىن ۇستەم ەتەتىن دۇنيە. قازاق حالقى - بەيبىتشىل ەل. بولمىسىنىڭ ءوزى سولاي. ەشكىمدى جات دەپ سانامايدى. الىس جولدان جولاۋشى كەلە جاتسا، ونى اتتان ءتۇسىرىپ، سۋسىن بەرەتىن دە قازاق. قوناقجاي حالىقتىڭ تىرشىلىگى دە مىعىم، بەرەكەسى دە مول.

ەڭ قاۋىپتىسى - اتوم ءولىمى

قازىرگى زاماندا عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا، ادامزاتقا ءتونىپ تۇرعان ءۇش قاۋىپ بار. ولار: اتوم ءولىمى، ەكولوگيالىق اپات جانە ادامداردىڭ مايدالانىپ كەتۋى. ولاردىڭ ىشىندەگى ادامداردى جويقىن قىراتىنى - اتوم ءولىمى. امەريكانىڭ ماتەماتيكتەرى كەڭەس وكىمەتى كەزىندە يادرولىق سوعىستىڭ مودەلىن جاساعان. يادرولىق سوعىس بولا قالعان جاعدايدا نە بولادى؟

سوندا ولار مىناداي تۇجىرىمعا كەلىپتى: ياعني، جەر بەتىندە تىرشىلىك توقتايدى. قازىرگى ارسەنالداعى يادرولىق قارۋ-جاراقتىڭ ەلۋ پايىزىن قولدانعاننىڭ وزىندە جەردىڭ بەتىندە ۇلكەن قۇبىلىس بولادى ەكەن. توزاڭ شىعىپ، كۇن ساۋلەسىن جەرگە تۇسىرمەيتىن بولادى. ەنەرگيا جەرگە سىڭبەيدى. سونىمەن، جەردىڭ بەتىندە مينۋس 180 گرادۋستىق تەمپەراتۋرا بولادى. بارلىق مۇحيتتار مەن وزەندەر قاتىپ قالادى. ادامدار ولەدى. جەر بەتىندە تىرشىلىك ازايادى. جەردەگى ءومىر توقتايدى.

عالىمدار وسىنداي قاۋىپتىڭ بار ەكەنىن دالەلدەگەن. بۇل قاۋىپتىڭ الدىن الۋدىڭ جولى - انتيادرولىق كۇرەس. وسى سالادا ءبىزدىڭ ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازاربايەۆتاي ەڭبەك سىڭىرگەن ەشكىم جوق. سەمەي پوليگونىن جاپتى. وسىنىڭ ارقاسىندا بارلىق پوليگونداردا جارىلىس توقتادى. بۇل جەردىڭ ەكولوگياسىنا تيگىزگەن ۇلكەن پايداسى.

ودان بەرى دە جيىرما التى جىلداي ۋاقىت ءوتتى. بۇل بۇكىل ادامزات ءۇشىن پايداسى زور وقيعا بولدى. بۇل - ءبىر. ەكىنشىدەن، بارلىق ۋاقىتتا يادرولىق قارۋدان باس تارتىڭدار دەگەن سوزگە ەشكىم كونە قويمايدى. ءاربىر مەملەكەت يادرولىق قارۋسىز ايماق قۇرۋى كەرەك. وڭتۇستىك امەريكاداعى ارگەنتينا، چيلي ەلدەرى يادرولىق قارۋ بولماسىن دەپ قول قويدى.

يادرولىق قارۋى بار مەملەكەتتەر قاتارى جىل وتكەن سايىن كوبەيە بەرسە، ونىڭ سالدارى قانداي بولاتىنىن باعامداي بەرىڭىزدەر. يادرولىق قارۋدان بارلىق دۇنيە ۋلانادى. تاماق تا، اۋا دا، سۋ دا، تىرشىلىك تە ۋلانادى. ادامدار ساۋلە اۋرۋىنا شالدىعادى. سوندىقتان ەڭ قاۋىپتىسى، مۇنداي قارۋدى تەرروريستەردىڭ قولىنا بەرمەۋ. ولار وزدەرىن قۇرباندىققا شالعان ادامدار. ومىردەن بەزىنگەن. ەشتەڭەدەن قورىقپايدى. ولار ءۇشىن ءومىر ءوزىنىڭ ءمان-ماڭىزىن جوعالتقان. قازىر جەردىڭ بەتىندە ءبىر ميلليونعا جۋىق وسىنداي قاتىگەز ادامدار بار ەكەن.

ولار اقشانىڭ قۇلىنا اينالعان. مىنە، وسىنداي ادامداردىڭ قولىنا يادرولىق قارۋ تۇسسە، نە بولادى؟ ولار ەشكىمدى ايامايدى. وزدەرى دە ولەدى، دۇنيەنى دە ولتىرەدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ب ۇ ۇ- دا «الەم. 21- عاسىر» دەگەن بايانداما جاسادى. بۇل مانيفەستىڭ ءمانى دە، مازمۇنى دا جوعارى.

پرەزيدەنتتىڭ انتيادرولىق كۇرەستەگى ەڭبەگى ولشەۋسىز. جىل سايىن پرەزيدەنتتەرگە «بەيبىتشىلىك ءۇشىن» نوبەل سىيلىعى تابىس ەتىلەدى. ماسەلەن، يزرايلدىڭ ەكى پرەزيدەنتى، اراب امىرلىگى باسشىسى نوبەل سىيلىعىنا يە بولدى. ا ق ش پرەزيدەنتى باراك وباماعا دا نوبەل سىيلىعى بەرىلدى. ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ ەرلىگى بارىنەن دە جوعارى ەمەس پە؟ جاقىندا ءبىزدىڭ اكادەمياعا ەستونيا عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى كەلدى. تارمو سۋوومەر مىرزا - مىقتى عالىم.

ول كەڭەس داۋىرىندە ەستونيادان قۋىلعان ادام. تارمو مىرزانى اكادەميانىڭ جەتپىس جىلدىعىنا ارنايى شاقىردىق. تارمو مىرزامەن انتيادرولىق كۇرەسكە بايلانىستى پىكىر الماستىق. ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ ەرلىگى تۋرالى ايتىپ بەردىم. تارمو مىرزا مۇنى العاش ەستىگەندە:

«نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ ەسىمىن جاقسى بىلەمىز. الايدا مۇنداي ەرلىگى تۋرالى بىلمەيدى ەكەنبىز» دەپ تاڭعالدى. ول ديسسيدەنت كەزىندە ەۋروپادا كوپ ءجۇردى. ەستونيا تاۋەلسىزدىگىن العاننان كەيىن عانا ەلىنە ورالۋعا مۇمكىندىك الدى. دانيا، فينليانديا، شۆەتسيا ەلدەرىنىڭ اكادەمياسىمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەيتىن بىلىكتى عالىم.

ال نوبەل سىيلىعىن شەشەتىن ءۇش ەلدىڭ عىلىم اكادەمياسى. ەلباسىنىڭ ەرلىگىن ولار دا ءبىلۋى كەرەك. پرەزيدەنتتىڭ ەرلىگى - ەرەن ەرلىك! ار جاعىندا قانداي قاۋىپ تۇرسا دا كوزسىز ەرلىككە بارا ءبىلدى. ءبىز مۇنى باعالاۋىمىز قاجەت. جالپى، دۇنيەجۇزى ەلباسىنىڭ بەيبىتشىلىك جولىندا جاساعان وسى ەكى ەرلىگىن جوعارى باعالاۋى ءتيىس.

قازاق حالقىنىڭ بەتكە ۇستار تۇلعاسى، الەمدىك دارەجەدەگى ليدەر، ۇلتىمىزدىڭ كوشباسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ناعىز جاسامپاز قايراتكەر. تاۋەلسىزدىك تىزگىنىن ۇستاۋى، ەل بيلەۋى، دانا دا پاراساتتى شەشىمدەر قابىلداپ، الەم دەڭگەيىندە اتى مويىندالعان ازاماتتى قالاي ارداقتاساق تا جاراسار ەدى!

اڭگىمەلەسكەن گۇلزينا بەكتاس

«ايقىن»

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى