ۇلتتىق شەكارانى شەگەندەۋ - قازاقستاننىڭ مىزعىماس تاۋەلسىزدىگىنىڭ كەپىلى
سوندىقتان دا بولار، ەگەمەندىك قولعا تيگەن تۇستا، پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆ اۋەلى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن، سوسىن كورشىلەس مەملەكەتتەر - قىرعىزستان، تۇركىمەنستان، وزبەكستان، رەسەيمەن شەكارا ماسەلەسىن رەتتەۋگە كىرىستى. ەبىن تاۋىپ، ىمىرا- ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزدى دە.
ەۋروپاداعى، تاياۋ شىعىستاعى سوعىس اتاۋلىنىڭ ءبارى شەكارانىڭ قىرسىعىنان شىققانىن، سونداي داۋدىڭ ءبارى ناسىرعا شاپقانىن تاريحتان كورىپ وتىرمىز. الىسقا بارماي، قازىرگى قىرعىز- وزبەك، وزبەك- تاجىك اراسىنداعى كەلىسپەۋشىلىكتىڭ ءبارى شەكاراسىنىڭ بەكىتىلمەگەنىنەن بولىپ جاتىر. رەسەي- ۋكراينا اراسىنداعى جانجالدىڭ دا نەگىزى - شەكارا ماسەلەسىنىڭ تۇگەلدەي شەشىلمەۋىندە ەمەس پە؟! پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆ وسىدان ەكى جىل بۇرىن «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا بىلاي دەگەنى بار:
«ءبىزدىڭ الدىمىزدا قازاقستاننىڭ تۇتاستىعىن ساقتاي وتىرىپ دامىتۋ مىندەتى تۇردى. ءبىز جوسپارلاعاننان دا اسىرا ورىندادىق. تۇڭعىش رەت تاريحتا ءبىزدىڭ مەملەكەت حالىقارالىق دارەجەدە تانىلعان ناقتى شەكاراسىن بەلگىلەدى. 14 مىڭ شاقىرىم مەملەكەتتىك شەكارا مەجەلەندى. قازاقستان كاسپي تەڭىزىنىڭ ايدىنىنداعى احۋالدى سەنىمدى باقىلاۋدا ۇستايدى. بولاشاقتا كەز كەلگەن اۋماقتىق داۋلاردىڭ تۋىنداۋ قاۋپى قازىر سەيىلگەن. ءبىز ۇرپاقتارىمىزعا كورشىلەرمەن داۋلى اۋماقتار قالدىرعان جوقپىز. ءبىز ادامنىڭ، قوعام مەن مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن كۇشتى، زاماناۋي، قورعانىسقا قابىلەتتى اسكەردى، پارمەندى قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن قۇردىق».
ەگەر تاريحىمىزعا ۇڭىلەتىن بولساق، ارى بارماي- اق بەرگى قازاق حاندىعىنان باستايتىن بولساق، ءبىزدىڭ مەملەكەتتىڭ بۇگىنگىدەي وركەنيەتتەر تانىعان ناقتى سىزىلعان شەكارامىز بولماپتى. حاندىقتىڭ جەر اۋماعى ءبىر كەمىپ، ءبىر كەڭەيىپ تۇرعان زامان ەدى. ءبىر كەزەڭدەردە جوڭعارلار جەرىمىزگە باسا- كوكتەي كىرىپ، قازاق حاندىعىنىڭ ەداۋىر بولىگىن وزدەرىنە قاراتىپ العانى دا بولدى. رەسەي پاتشالىعىنىڭ قۇرامىنا ەنگەن كەزدە، قازاقتار ءوز جەرىنە تولىقتاي يەلىك ەتە المادى. جەر اۋماعى پاتشالىق اكىمشىلىكتىڭ ۇيعارىمىمەن بولىنىستەرگە ءبولىنىپ وتىردى. ونىڭ ۇستىنە 19 - عاسىردىڭ ورتا تۇسىنا دەيىن وڭتۇستىك ايماقتار حيۋا جانە قوقان حاندىقتارىنان ءزابىر- جاپا شەكتى.
قىتاي- كەڭەس شەكارالارى ۇزاق جىلدار بويى شيەلەنىس شەبى بوپ كەلگەنى بەلگىلى. 140 جىل بۇرىن رەسەي مەن قىتاي اراسىنداعى ايماقتىق ءبولىنىس تۋرالى كەلىسىم جاسالعان. دەگەنمەن ونىڭ ءوزى كيكىلجىڭنىڭ تولاستاۋىنا سەپتىگىن تيگىزە المادى. قىتاي مەن ك س ر و- نىڭ اراسىنداعى شەكارا داۋىنىڭ ابدەن شەگىنە جەتكەن جەرى - دامان ارالىنداعى 1969 -جىلعى قاقتىعىس. وندا جۇزدەگەن ادام وققا ۇشقان. سونداي قاقتىعىستاردىڭ ءبىرى قازاق جەرىندە دە ورىن الدى. ءدال سول جىلى جالاڭاشكولدە كەڭەس جانە قىتاي اسكەرلەرىنىڭ قاندى ۇرىسى بولعانىن دا ۇمىتا قويعان جوقپىز. سەمەي ايماعىندا قىتاي اسكەرى شەكارانى بۇزىپ، ءبىزدىڭ جەرىمىزگە كىرىپ كەتكەن ەدى.
وسىنداي اۋىر ساياسي قاقتىعىستار مەن جەر داۋى قازاقستانعا ك س ر و- دان مۇراعا قالدى. ول ءتۇيىننىڭ ءبارىن تارقاتۋعا تۋرا كەلدى. سوندىقتان دا ن. نازاربايەۆ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تاڭسارى شاعىندا- اق گەوساياسي جاعدايىمىزدىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە ەڭ الدىمەن ساياسي قۇرالدارعا، ونىڭ ىشىندە كوكەيگە قونىمدى، سارابدال ديپلوماتياعا ارقا سۇيەۋدى تالاپ ەتەتىنىن ناقتى ءبىلدى. ەلباسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ستراتەگياسىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى ەلدىڭ مەملەكەتتىك جانە اۋماقتىق تۇتاستىعىن بارىنەن بۇرىن بەيبىت سۇيگىش ساياسات، قالىپتاسقان شەكارالاردىڭ مىزعىماستىعىن قورعاۋ ارقىلى قامتاماسىز ەتۋ بولۋعا ءتيىس دەپ سانادى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا بارلىعى 14 مىڭ شاقىرىمعا تارتا شەكارا دەميليتاتسيادان ءوتتى. ەڭ ۇزاق ءارى ەڭ قيىن كەلىسسوزدەر ق ح ر- مەن بولعانى انىق. ەلباسى ق ح ر باسشىلىعىمەن بىرنەشە اۋىر كەلىسسوزدەر جۇرگىزدى. قازاقستان- قىتاي شەكاراسىنىڭ بارلىق ماسەلەلەرىنىڭ حالىقارالىق زاڭناما تالاپتارىنا سايكەس رەتتەلۋى - ءبىزدىڭ ديپلوماتيامىزدىڭ جارقىن جەتىستىگى. قازاقستان نەبارى ون جىلدىڭ ىشىندە قىتايمەن تەرريتوريالىق ماسەلەنى تولىق رەتتەستىرە الدى. دەماركاتسيالانعان شەكارانىڭ جالپى ۇزىندىعى 1783 كيلومەتردى قۇرادى. وتكەن عاسىردىڭ 60- جىلدارىندا باستالىپ، الەمنىڭ ەكى ءىرى يادرولىق دەرجاۆاسىن قارۋلى قاقتىعىسقا جەتكىزگەن، ونى بىلاي قويعاندا كادىمگى سوعىسقا جاقىنداتۋعا دەيىن بارعان تارتىس جاڭا جاعدايدا تولىق شەشىلدى.
شەكارا سىزىعىن بەلگىلەۋ جونىندەگى جۇمىس ەكى كەزەڭنەن تۇردى. اۋەلدە، 1994 -جىلى شەكارانىڭ ۇزىنا بويىنداعى سىزىقتىڭ ءوتۋى تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. تالاس تۋدىراتىن ۋچاسكەلەر عانا ول كەلىسىمنەن سىرت قالدىرىلدى. مۇنىڭ ءوزى ەكى جاقتىڭ شەتىن ماسەلە بويىنشا كەلىسۋگە ازىرلىگىن قۋاتتاعان ۇلكەن قادام ەدى. 1998 -جىلى تاعى ءبىر كەلىسىمگە قول قويىلىپ، قىتاي مەن قازاقستان اراسىنداعى شەكارا ماسەلەلەرى تولىعىمەن شەشىمىن تاپتى.
قازاقستان- قىتاي شەكاراسىن دەماركاتسيالاۋ بويىنشا التى بىردەي جۇمىس توبىنىڭ كوپ جىلداردان بەرى جۇرگىزگەن قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا 2002 -جىلى بەيجىڭدە ق ر سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قاسىم- جومارت توقايەۆ پەن قىتاي سىرتقى ىستەر ءمينيسترى تان تسزياسيۋان قازاقستان ۇكىمەتى مەن قىتاي ۇكىمەتىنىڭ قازاقستان- قىتاي شەكاراسىن دەماركاتسيالاۋ تۋرالى قاۋلىعا قول قويدى. 2001 -جىلى قازاقستان شەكارا دەميليتاتسياسى تۋرالى كەلىسىمدى تۇركىمەنستانمەن، وزبەكستانمەن، قىرعىزستانمەن جاسادى. قازاقستان مەن رەسەي بىرلەسكەن مەملەكەتتىك شەكارانىڭ دەليميتاتسيالاۋدى 2005 -جىلدىڭ سوڭىندا اياقتادى. وسىلايشا، الەم بويىنشا قۇرلىقتاعى ەڭ ۇزىن دەپ تانىلعان قازاقستان- رەسەي اراسىنداعى 7,5 مىڭ شاقىرىمدىق شەكارانى دەميليتاتسيالاۋ اياقتالدى. ايتا كەتۋ كەرەك، قازاقستان ت م د ەلدەرى ىشىندە ءوزىنىڭ شەكاراسىن شەگەندەپ العان جالعىز مەملەكەت.
اۆتور: جاسۇلان جولدىبايەۆ
