قازاقستاندىقتار كوپتەپ جۇگىنە باستاعان اعزادان قان شىعارۋ - حيدجاما جونىندە نە بىلەمىز
«قازاقپارات» ءتىلشىسى قاراعاندى وبلىسى ساتبايەۆ قالاسىندا ءداستۇرلى ەمەس مەديتسينانىڭ وسى ەم- دوم تۇرىمەن اينالىساتىن قىدىربەكوۆ الماس شاريفوللا ۇلىمەن سۇحباتتاسىپ، كەڭىرەك ماعلۇمات العان ەدى.
حيدجاما قايدان شىققان؟
«نەگىزىندە قان الدىرۋ سۇننەت امالعا جاتادى. ونى ەمدەۋدىڭ يسلامدىق ءادىسى دەپ تە اتايدى. مۇحاممەد پايعامبار (س. ع. س) ەمدىك ماقساتتا اعزاسىنان ءجيى قان الدىرىپ، ونى ۇممەتتەرىنە وسيەت ەتىپ كەتكەن»، - دەيدى ول. بۇل تۋرالى جازىلعان حاديستەر دە بار ەكەن. ولاردىڭ بىرىندە ءۇش نارسەدەن، ياعني قان الدىرۋدا، وتپەن كۇيدىرۋدە جانە بال شاراپاتىندا ەم بار دەپ جازىلعان ەكەن. ءتىپتى، حيدجاما اۋزى بەرىك ادامعا جاسالسا دا، ونىڭ ورازاسى بۇزىلمايتىن كورىنەدى. كەرىسىنشە، اشقۇرساق كەزىندە جاسالعان بۇل ەم- دومنان كەيىن ادامنىڭ ميى جاقسى جۇمىس ىستەپ، ەستە ساقتاۋ، جاتتاپ الۋ قابىلەتتەرى جاقسارادى (يبن ءماجا).
«حيدجاما» ءسوزى جالپى اراب تىلىنەن اۋدارعاندا «سورۋ» دەگەندى بىلدىرەدى. ونى جاسايتىن ادام «حيدجام» دەپ اتالادى. بەرتىن كەلە دەنەگە جابىسقان ءتۇرلى سىرقاتتى اتا- بابالارىمىز دا قان شىعارۋ ادىسىمەن ەمدەگەن ەكەن.
«وسى وڭىردە تۇراتىن، بۇگىندە جاستارى 70-75- ءتى شامالاعان اقساقالدار وزدەرى بالا كەزىندە كورگەن قان شىعارۋ ادىسىمەن ەمدەۋ جونىندە ايتىپ بەردى. سىرقات ادام اۋىل اقساقالىنا باراتىن، ول باس ءمۇجىپ وتىرعان باكىسىن وتقا قاقتاپ- قاقتاپ شەكەسىنەن شەرتىپ جىبەرىپ، قان شىعارا بەرگەن. ەمدەۋدىڭ بۇل ءادىسىن قازاقتا - شەرتپە، ال وتكىر پىشاقتى قانداۋىر دەپ اتاعان. نەگىزىندە دەنەدەن قان اعىزۋ ادىسىمەن ەمدەۋ كوپتەگەن ەلدىڭ تاجىريبەسىندە بار. مىسالعا، وزبەكتەر قاندى ءتىلدىڭ استىنان كەسىپ العان، قىتايلار بانكا قويعان. بۇگىنگى كۇنى كاپيلليارلى قان شىعارۋ ەمىن رەسەي، تۇركيا، قىتاي، ءتىپتى ا ق ش ەلدەرى كەڭىنەن قولدانىپ وتىر، - دەيدى ا. قىدىربەكوۆ.
ال قازاقستاندا حيدجاما ءداستۇرلى ەمەس مەديتسينانىڭ ەم- دوم تۇرلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە 90- جىلداردىڭ اياعىندا پايدالانا باستاپتى. قازىر ونى ۇلكەندى- كىشىلى ەمدەۋ ورتالىقتارىندا، ءتىپتى ءۇي جاعدايىندا دا ەلىمىزدىڭ بارلىق قالالارىندا جاسايدى.
حيدجامامەن ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى ەمدەۋگە بولادى ەكەن
حيدجامدار بۇگىنگى مەديتسينا دارمەنسىز بولىپ وتىرعان كەيبىر سىرقات تۇرلەرىن ەمدەۋگە باتىل تۇردە كىرىسە بەرەتىن كورىنەدى. «مىسالعا، گيپەرتونيا - ارتىق قاندى الىپ تاستامايىنشا جازىلمايدى. بۇل جەردە ءداستۇرلى مەديتسينا ءالسىز. ناۋقاسقا ءدارى بەرۋدەن باسقا امالى جوق. سونداي- اق قانت ديابەتى اۋرۋىندا قانعا اناليزدەردى تاپسىرا وتىرىپ، ونىڭ مولشەرىن رەتكە كەلتىرەمىز. العاشقى ساتىداعى قاتەرلى ىسىكتەردىڭ بەتىن قايتارا الامىز. نەگىزى ونكولوگيالىق سىرقاتتان ادام ولمەيدى. ول كۇش- جىگەرگە بايلانىستى. سىرقاتى تۋرالى ەستىگەن ناۋقاستار پسيحولوگيالىق تۇرعىدا جەڭىلەدى، ونى ولىمگە الىپ كەلەتىنى وسى.
سونىمەن قاتار، سەرەبرالدى سال اۋرۋىنا شالدىققان بالالاردى قابىلدايمىز. ءبىراق حيدجامادان كەيىن ولارمەن كۇنىنە 24 ساعات بويى، جىلىنا 12 اي قوسىمشا جۇمىس ىستەۋ كەرەك. وكىنىشكە قاراي، قالامىزدا ونداي ورتالىقتار جوق. ءبىز بالانىڭ سىرقاتىن جەڭىلدەتىپ قانا بەرەمىز. ونىمەن بىرگە، اتا- انالار باس ميىنا مولشەردەن تىس سۇيىقتىقتىڭ جينالۋى، ياعني گيدروتسەفاليا دياگنوزىمەن بالالارىن ءجيى اكەلەدى. بوسانۋ كەزىندە وتتەگى جەتپەي (گيپوكسيا) تۋعان شاقالاقتاردى دا 3 ايلىق كەزىنەن باستاپ قابىلدايمىز. حيدجامانىڭ كومەگىمەن بەدەۋلىكتەن ارىلىپ، 7-8 بالانى دۇنيەگە اكەلگەن انالارىمىز دا بار»، - دەپ اتاپ ءوتتى حيدجام.
الماس قىدىربەكوۆ الدىنا كەلگەن ناۋقاستارعا دياگنوستيكانى قولمەن سيپاپ كورۋ، كوزبەن قاراۋ، انامنەزىن ءبىلۋ ارقىلى جاسايدى. مىسالعا، جۇرەگى اۋىرىپ كەلگەن ادامنىڭ تىلىنە، كوزىنە نازار اۋدارادى جانە ت. ب. ونىڭ ايتۋىنشا، حيدجامادا كورىپكەل بولۋ مىندەتتى ەمەس. بۇل تازا مەديتسينا. ءبىراق كەي جاعدايدا دياگنوزدى ناقتىلاۋ ءۇشىن ۋزي- گە، كومپيۋتەرلىك توموگرافياعا جانە تاعى باسقاسىنا جىبەرىپ تۇرادى. ول ءداستۇرلى مەديتسينامەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەگەن دۇرىس دەپ سانايدى. ونىڭ ۇستىنە، دارىگەرلەر دە ناۋقاستاردى حيدجامدارمەن بىرگە ەمدەۋگە قارسى ەمەس كورىنەدى. ساتبايەۆ قالاسىنىڭ اق حالاتتىلارى پسورياز، ەپيلەپسيا، ساقينا جانە تاعى باسقا سوزىلمالى اۋرۋى بار ادامداردى الماس قىدىربەكوۆكە جىبەرىپ تۇراتىن بولىپ شىقتى. ونىمەن قوسا، جاندارىنا باتقان دەرتتەرىن ارقالاپ، وزدەرى دە ەمگە ءجيى كەلەدى ەكەن. قارسى كورسەتىلىمدەرى: گەموفيليا جانە قان اۋرۋلارىنىڭ باسقا دا اۋىر تۇرلەرى، قان قىسىمى تۇراقتى تومەن ادامدار، ونكولوگيالىق سىرقاتتاردىڭ 3، 4- ساتىسى.
ادام دەنەسى كادىمگى ۇستارانىڭ جۇزىمەن تىلىنەدى
جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي، حيدجاما بانكا قويۋ ارقىلى ەڭ ۇساق قان تامىرلارىن كەسۋ ارقىلى جاسالادى. پلاستيكتەن نەمەسە شىنىدان جاسالعان بانكالار ادامنىڭ سىرقاتىنا بايلانىستى باستىڭ توبە، جەلكە، ماڭداي تۇسىنا، مويىن قاپتالدارىنا، ءىش قۇرساعىنا جانە ارقاعا قويىلادى. سپيرتپەن تازارتىلعان دەنە بولىگىنە ءبىر جانە بىرنەشە بانكا قويىلادى. بۇرىن ونىڭ ىشىندەگى اۋانى شىعارۋ ءۇشىن وت قولدانىلسا، قازىر وتتەگى ارنايى قۇرىلعىمەن سورىپ الىنادى. بانكانىڭ استىنداعى تەرى قىزارعاننان كەيىن (الدەبىر اقاۋى بار تۇستا دەنە كوپكە دەيىن، نە مۇلدەم قىزارمايدى)، ونى الىپ تاستاپ، كادىمگى ۇستارانىڭ جۇزىمەن ۇساق- ۇساق تىلىكتەر جاسالادى. بانكا قايتا قويىلىپ، ىشىندەگى اۋاسى سورىلادى. سول كەزدە تىلىكتەردەن قان سىرتقا شىعىپ، بانكانىڭ ىشىنە جينالا باستايدى.
ونىڭ ايتۋىنشا، پروتسەدۋرا تۇرىپ قالعان نەمەسە ارام قان سىرتقا شىعىپ بىتكەنشە جالعاسادى، ول ادەتتە 10-15 مينۋتتى قۇرايدى. كەيىن بانكالار الىنىپ، ورنى سۋتەگى توتىعىمەن سۇرتىلەدى. «قويۋلانىپ، قارا تۇسكەن بويالعان قاننىڭ استىنان اشىق ءتۇستى قان كورىنسە - بۇل ارام قاننىڭ تولىعىمەن اعىپ شىققانىن بىلدىرەدى. ول ارام قان بولعاننان كەيىن جوعارعى جاعى قويۋ، استىڭعى جاعى سۇيىقتانىپ تۇرادى. ەشبىر گەموتولوگ مۇنى سىزگە ءتۇسىندىرىپ بەرە المايدى. قازاق ونى «ارام قان» دەپ تاۋىپ ايتقان. اعزانىڭ قاي جەرىندە اقاۋ كوبىرەك، سول جەرىندە قان ەرەكشە قارا بولادى»، - دەيدى ول.
ارام قان دەنەنى كەلەسى كۇنى دە تىلگىزسەك شىعادى ەكەن. ءبىراق ونىڭ مولشەرى از بولادى. ال پروتسەدۋرانى ءبىر ايدان كەيىن جاساتسا، ءبىرىنشى جولعىداي بولادى. «سەبەبى ءۇيىمىز دە ءبىر اي جينالماسا لاستانادى عوي. سول سياقتى اعزامىزعا دا قاجەتسىز قاندار جينالىپ قالادى»، - دەپ ءتۇسىندىردى مامان. حيدجامدار دەنەگە تىلىكتەر جاساۋ ءۇشىن پىشاقتار، باسىنا ينەلەر شانشىلعان كىشىگىرىم بالعالار ت. ب. پايدالانادى. ءبىزدىڭ سۇحباتتاسىمىز ءبىر رەتتىك قولدانىسقا ىڭعايلى بولعاندىقتان ۇستارانىڭ ءجۇزىن قۇپ كورەدى ەكەن.
ءىرى تامىرلار كەسىلىپ كەتسە، ادامنىڭ ءولىپ كەتەتىنى راس پا؟
ينتەرنەتتە حيدجامانى جاساۋ كەزىندە ۇلكەن تامىرلار، سونىڭ ىشىندە اورتا بايقاۋسىزدا كەسىلىپ كەتسە ناۋقاس ءاپ- ساتتە ءولىپ كەتەتىندىگى ايتىلعان ماقالالار مەن اقپاراتتار بار. بۇل سۇراقتى حيدجامنىڭ وزىنە قويىپ كوردىك. «حيدجامادا كاپيلليارلار كەسىلەدى، تەرەڭدىگى - 1- 1,5 م م، ۇزىندىعى 3-5 م م. مۇنداي تەرەڭدىكتە ەشقانداي ءىرى تامىرلار، نەرۆتار ورنالاسپاعان. اورتانىڭ قابىرعاسىنىڭ ءوزى قالىڭ كەلەدى. سوندىقتان ونى ادەيىلەپ قانا تىلۋگە بولادى»، - دەپ جاۋاپ بەردى ول.
ونىڭ سوزىنە سەنسەك، ءتىپتى، قان شىعارۋ ادىسىنەن كەيىن تىلىنگەن تەرىنى ۇيدە زارارسىزداندىرۋدىڭ دا، تاڭۋدىڭ دا قاجەتى جوق ەكەن. «مەديتسينادا جاراقاتتىڭ ادام دەنەسىنە كىرۋ تەرەڭدىگى بويىنشا دەڭگەيلەرى بار. كەسىلگەن جاراقاتتىڭ تەرەڭدىگى 3-5 س م بولسا، تەرى اشىلىپ تۇرادى. ونداي كەزدە زارارسىزداندىرۋ جۇرگىزىلىپ، تانىلادى»، - دەيدى. پروتسەدۋرا كەزىندە ەشبىر ءدارى- دارمەك، ءتىپتى اۋىرسىنۋدى باساتىن پرەپاراتتار قولدانىلمايتىندىقتان ونىڭ ادام اعزاسىنا بەرەتىن كەرى اسەرلەرى جوق، دەيدى مامان.
«ەم- دوم اياقتالعاننان كەيىن 2-24 ساعات ارالىعىندا باسى اينالۋى مۇمكىن. بىرەۋلەر پروتسەدۋرادان كەيىن بىردەن جۇمىستارىنا كىرىسىپ كەتەدى. ول ادامنىڭ جالپى دەنساۋلىق جاعدايىنا بايلانىستى. ارينە، ازداعان ۋاقىت جاتىپ دەمالعان دۇرىس. حيدجامادان كەيىن بولاتىن جالعىز سيمپتوم وسى»، - دەدى ول.
ينفەكسيالىق اۋرۋلاردى، سونىڭ ىشىندە ا ي ت ۆ- ءنى جۇقتىرىپ الۋ قاۋپى بار
حيدجامادا ادام دەنەسىن سىرتتان سىلاپ- سيپاپ ەمەس، ناقتى قانمەن جۇمىس ىستەلەتىندىكتەن، سانيتارلىق نورمالاردىڭ ساقتالۋىنا قاتىستى سۇراقتار تۋىندايتىنى ءسوزسىز. دەنەگە تىلىك جاسايتىن قۇرال- سايماندار، بانكالار جانە تاعى باسقالارى قالاي زارارسىزداندىرىلادى، جالپى زارارسىزداندىرىلادى ما؟
«پروتسەدۋرادان كەيىن ولار ارنايى سۇيىقتىققا باتىرىلىپ، الدىن الا ستەريلدەۋدەن وتەدى. كەيىن ول ۋلترافيولەتپەن جاسالادى. بۇل تەك بانكالار عانا. دەنەگە تىلىك جاسالاتىن ۇستارانىڭ جۇزدەرى - ءبىر رەتتىك، ولار لاقتىرىلادى»، - دەپ جەتكىزدى. ول سونداي- اق، قۇرالدار زارارسىزداندىرىلماسا، نە ول دۇرىس جاسالماسا ءتۇرلى ينفەكسيالاردىڭ جۇعۋى مۇمكىندىگىن راستادى. ارينە، ارنايى ەمدىك كابينەتتە قابىلداپ وتىرعاندىقتان سانيتارلىق ەرەجەلەردىڭ ساقتالۋى مىندەتتى دە. ءبىراق حيدجاما اۋىر جانە كۇردەلى مەديتسينالىق قۇرال- جابدىقتاردى قاجەت ەتپەيتىندىكتەن، ول ءۇي جاعدايىندا دا جاسالا بەرەتىنىن بىلدىك. عالامتوردا پروتسەدۋرا مەشىتتىڭ ىشىندە دە جاسالىپ جاتقان ۆيدەونى كوزىمىز شالعانى بار. وسىنداي جاعدايلاردا قاراپايىم تازالىق نورمالارى قالاي قامتاسىز ەتىلەدى؟
ا. قىدىربەكوۆ تە وزدىگىمەن جۇرە المايتىن ناۋقاستارعا حيدجامانى ۇيلەرىنە بارىپ جاسايتىن كورىنەدى. انىقتاعانىمىزداي، ونداي ناۋقاستار بانكالاردى وزدەرىنە جەكە ساتىپ الادى. «ينسۋلتتەن كەيىن توسەككە تانىلعان، ومىرتقانىڭ جارىق اۋرۋىنان (گرىجا - رەد. )، نە قيمىل- تىرەك قوزعالىسى جۇيەسى زاقىمدانىپ، جۇرە الماي قالعان ادامدار ۇيلەرىنە ارا- تۇرا شاقىرىپ تۇرادى. بانكالاردى وزدەرى عانا قولداناتىنداي ءدارىحانالاردان الادى نەمەسە مەن ساتىپ الىپ بارامىن. ونداي ناۋقاستارعا پروتسەدۋرانى 6-8-اي الۋ كەرەك. ايىنا بىرنەشە رەت بارىپ تۇرامىن»، - دەپ قوسىپ ءوتتى.
كەز كەلگەن ادام حيدجام بولا الادى
حيدجام بولۋ ءۇشىن ارنايى مەديتسينالىق ءبىلىمنىڭ قاجەتى جوق ەكەن. ارينە، ەم- دومنىڭ وسى ءتۇرىن ۇسىناتىن ارنايى مەديتسينالىق ورتالىقتار، مەكەمەلەر جۇمىسقا ديپلومسىز قابىلداماس. ءبىراق ونداي جەرلەردە باعا دا سايكەسىنشە، جوعارى بولعاندىقتان، ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى ورتاشا ستاتيستيكالىق ازامات اۋەسقوي حيدجامدارعا جۇگىنەتىنى راس. ال ولار بۇل باعىتتاعى ءبىلىمدى ينتەرنەتتەن الاتىن بولىپ شىقتى. پروتسەدۋرا جاسالىپ جاتقان ۆيدەولار مەن جازىلعان ماقالالاردى مۇقيات زەردەلەپ السا بولعانى. قۇرال- سايماندى ءدارىحانادان ساتىپ الىپ، العاشقى تاجىريبەنى تۋىستارى مەن دوستارىنا جاساي بەرەدى.
ايتا كەتەيىك، الماس قىدىربەكوۆكە جۇگىنىپ وتىرعان جەزقازعان مەن ساتبايەۆ قالالارىنىڭ تۇرعىندارى ءبىر پروتسەدۋرا ءۇشىن 3 مىڭ تەڭگە تولەيدى. الماتىدا 5-18 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا بولسا، استانادا ودان جوعارى. الماس قىدىربەكوۆ مەديتسينالىق ءبىلىمدى الماتىداعى رەسپۋبليكالىق مەديتسينالىق كوللەدجدە «فەلدشەر» ماماندىعى بويىنشا العان. وقىپ ءجۇرىپ، ءارتۇرلى مەديتسينالىق مەكەمەلەردە جۇمىس ىستەگەن. سولاردىڭ ءبىرى حيدجاما ەمىن ۇسىناتىن قىتاي مەديتسينالىق ورتالىعى بولعان.
2013 -جىلى وقۋدى اياقتاعاننان كەيىن ونى نەگىزگى كاسىبىنە اينالدىرعان. ول حيدجامامەن مەديتسينالىق ءبىلىمسىز اينالىسۋعا قارسى، ءبىراق «ءار ادامنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى وزىندە» دەگەن ۇستانىمدى ۇستانادى. «جالپى، بۇرىن اتا- بابالارىمىزدا مەديتسينالىق ءبىلىم بولعان جوق قوي. شەرتىلگەن جەردەن قىزىل قان اعا باستاعاندا ونى ىستىق كيىز باسىپ توقتاتقان. ارينە، ول ۋاقىتتا ەمنىڭ بۇل تۇرىنە ەكىنىڭ ءبىرى جۇگىنبەگەن. ەكىنشىدەن، كورىپكەل، بيوتوگى بار ادام، سىنىقشى سەكىلدى مۇندا دا تابيعي يكەم بولۋى قاجەت. ءبىراق، بۇگىنگى كۇنى مەديتسينالىق ءبىلىمنىڭ بولعانى دۇرىس. ول كەزدە اۋرۋلاردىڭ تۇرلەرى قازىرگىدەي كەڭ تارالعان جوق ەدى. مىسالعا، تۋبەركۋلەز، سارى اۋرۋ، ا ي ت ۆ جانە تاعى باسقالارى بار. وكپەنىڭ قۇرت اۋرۋىنا شالدىققان ادامدار ارامىزدا ەمىن- ەركىن تۇرىپ جاتىر، اسىرەسە وسى قالادا. قانمەن ينفەكسيا جۇقتىرىپ الۋدان گورى، ولاردىڭ جوتەلگەنى 100 ەسە قاۋىپتىرەك»، - دەيدى ول.
حيدجامدارعا سەرتيفيكات بەرۋمەن «سىلاپ- سيپاۋ ماماندارىنىڭ كاسىبي ليگاسى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگى اينالىسادى. الماس شاريفوللا ۇلى وسى بىرلەستىكتىڭ قاراعاندى وبلىسى بويىنشا فيليالىنا جەتەكشىلىك ەتەدى. بۇگىندە وسى ايماق بويىنشا حيدجام دارەجەسىنە رەسمي تۇردە ەكى- اق ادام يە ەكەن. ونىڭ ءبىرى قاراعاندىدا جۇمىس ىستەپ جاتسا، ەكىنشىسى - ءوزى. حيدجامانىڭ بالالارعا، ايەلدەرگە، ەرلەرگە ارنالعان جانە تاعى باسقا دا دارەجەلەرى بولعاندىقتان، رەسمي تىركەلگەن حيدجامدار ارا- تۇرا بىلىكتىلىكتەرىن ارتتىرىپ تۇرادى.
ادام اعزاسىندا ارام قان بولادى ما؟
رەسمي مەديتسينا ماماندارى تۇرىپ قالعان، ەسكىرگەن جانە ارام قان دەگەن ۇعىمداردى جوققا شىعارادى. ادام بويىندا قاجەت ەمەس قان بولمايدى دەيدى. «مەن رەسپۋبليكالىق مەديتسينالىق كوللەدجدە ءبىلىم الىپ جۇرگەن كەزىمدە وسى ماسەلەگە قاتىستى داۋلار كوپ تۋىندادى. مىسالعا، ستاكانعا قالىپتى قان قۇيىلدى دەلىك. ول ءبىركەلكى بولىپ ۇييدى. ۇيىپ بولعان سوڭ بارىپ، بەتىنە پلازما شىعادى. ال حيدجاما كەزىندە ۆاكۋۋمدى بانكالار قاندى دەنەدەن ۇيىعان كۇيىندە الىپ شىعادى، ارام قان تولىعىمەن شىعىپ بىتكەننەن كەيىن، استىنان تازا - القىزىل ءتۇستى قان شىعادى. جانە ارام مەن تازا قان ءبىر- بىرىنە ارالاسىپ، جابىسپايدى. سەبەبى ولاردىڭ قۇرامى بولەك. ەگەر ول قالىپتى جاعدايداعى قان بولاتىن بولسا بارلىعى بىركەلكى ۇيىپ قالۋشى ەدى»، - دەپ اتاپ ءوتتى مامان.
ونىڭ تۇرىپ قالعان قان ەكەنىن ستۋدەنت كەزىندە زەرتحانالىق جاعدايدا دالەلدەپ كورگەن. ءتۇسىپ، ورنىنا جاڭاسى شىعاتىن شاش سياقتى قاننىڭ قۇرامىنداعى ەلەمەنتتەر دە 3 كۇن -1 اي كولەمىندە جاڭارىپ تۇرادى ەكەن. ەسكى قان - حيدجاما كەزىندە الىناتىن ارام قان بولىپ تابىلادى. «ول قاندى تەكسەرگەن كەزدە ولگەن ادامنىڭ قانى بولىپ شىعادى. قالىپتى جاعدايدا لەيكوتسيتتەر مەن ەريتروتسيتتەردىڭ ءپىشىنى دوڭگەلەك كەلەدى. ال وندا قان كلەتكالارى دەفورماتسيالانعان بولادى. سول تاجىريبەمىزدەن كەيىن دارىگەرلەر ونىڭ تۇرىپ قالعان قان ەكەنىن مويىندادى»، - دەيدى ول.
ونىڭ ايتۋىنشا، تاجىريبە بىلاي وتكەن. مامانداردىڭ ءبىرى قاندى سىناققا قاتىسقان ادامنىڭ بىلەگىندەگى تامىرىنان جيناعان، ەكىنشى مامان قاندى حيدجاما ادىسىمەن بانكانىڭ كومەگىمەن العان. بارلىعى ءبىر مەزگىلدە جاسالعان. الدىمەن، سەنتريفۋگاعا بىلەكتەن جينالعان قان اپارىپ سالىنادى. ارتىنشا، بانكاداعى قان جەتكىزىلەدى. ناتيجەسىندە، قالىپتى قانمەن سالىستىرعاندا ارام دەپ وتىرعان قانىمىزدىڭ قۇرامىندا «ەسكىرگەن لەيكوتسيتتەر مەن ەريتروتسيتتەر» انىقتالعان.
حيدجاماعا ءداستۇرلى مەديتسينانىڭ كوزقاراسى قانداي؟
ترانسپلانتتاۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق ۇيلەستىرۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى، پروفەسسور جاقسىلىق دوسقاليەۆ حيدجاما تۋرالى مۇلدەم ەستىمەگەنىن ايتتى. سونداي- اق ءوزى عىلىمي تۇردە دالەلدەنبەگەن ونداي ەم تۇرلەرىمەن اينالىسپايتىنىن جانە وزگەلەرگە دە كەڭەس بەرمەيتىنىن جەتكىزدى.
«مەن راستالعان بازاسى بار ەم- دوم تۇرلەرىنىڭ قولدانىلعانىن قۇپتايمىن. كەز كەلگەن ءدارى- دارمەك پەن قۇرال- جابدىقتىڭ ءوزىن دالەلدەنگەن بازاسى بولسا پايدالانامىز، جوق بولسا - پايدالانبايمىز»، - دەپ اتاپ ءوتتى ج. دوسقاليەۆ.
استانا قالالىق ج ي ت س- تىڭ (سپيد) الدىن الۋ جانە وعان قارسى كۇرەس ورتالىعىنىڭ باس دارىگەر ورىنباسارى سالتانات مۋسينا دا دەنەدەن قان شىعاراتىن بۇل ءادىس جونىندە بۇعان دەيىن ەستىپ، كورمەگەنىن اتاپ ءوتتى. سونداي- اق «ارام قان» ۇعىمى مەديتسينادا جوقتىعىن ايتتى. ال دەنەگە تىلىك جاسالاتىن قۇرال- سايماندار ستەريلدەلگەن ارنايى مەديتسينالىق بولعانى ابزال دەيدى.
«دۇكەننەن جاڭا ساتىپ الىنعان بولسا- داعى، ستەريلدەنبەگەن كەز كەلگەن قۇرالمەن جاسالعان مانيپۋلياتسيا كەزىندە ا ي ت ۆ- نى عانا ەمەس، وزگە دە ينفەكسيالاردى جۇقتىرۋ قاۋپى بار. ونىڭ ۇستىنە، ءۇي جاعدايىندا جاسالعان مانيپۋلياتسيا بۇل قاۋىپ- قاتەردى ەسەلەي تۇسەدى. مەنىڭ ويىمشا، بۇل ماسەلەنى ق ر دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيسترلىگى مەديتسينالىق جانە فارماتسيەۆتيكالىق قىزمەتتى باقىلاۋ كوميتەتى قاپەرگە الۋى ءتيىس»، - دەدى ول.
ءار ادامنىڭ قانىنىڭ ءتۇسى، ءيىسى بولەك بولادى
شىلىمقورلار مەن ماسكۇنەمدەردىڭ قانىنىڭ ءيىسى بولەك بولاتىنى تۋرالى ەستىپ، وقىعانىمىز بار ەدى. ءۇش جىل بويى كۇندەلىكتى تۇردە ادامداردىڭ قانىمەن جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان الماس قىدىربەكوۆ بۇل ماعلۇماتتىڭ شىندىققا جاناساتىنىن ايتتى. سويتسەك، ادام قانى ونىڭ ۇلتىنا، تاماقتانۋىنا، ءومىر ءسۇرۋ سالتىنا، تۇراتىن كليماتىنا، ەكولوگيالىق جاعدايىنا قاراي ءارتۇرلى بولادى ەكەن. مىسالعا، قازاقستاندىقتاردىڭ قانى اركتيكا تۇرعىندارىنان بولەك كەلەدى.
«كليماتقا بايلانىستى دا ادامداردىڭ قانىن زەرتتەپ كوردىك. مەن قازىر ساتبايەۆ قالاسىنىڭ تۇرعىنى مەن الماتىدا تۇراقتى تۇرىپ كەلە جاتقان ادامنىڭ قانىن ايىرىپ بەرە الامىن. ساتبايەۆ تۇرعىندارىنىڭ قان قۇرامىندا يود بولادى، سول سەبەپتى، ءتۇسى دە بولەك. بىردە قىزىق بولدى. الدىما قازاق جىگىتى كەلدى. قانىنىڭ ءيىسى ەرەكشە قولامسا ەكەن. «دوڭىز مايىن جەيسىڭ بە؟»، - دەپ سۇرادىم: «جوق!»، - دەدى. مامان رەتىندە ءيىسى نەلىكتەن بولەك ەكەنى قىزىقتى بولدى. اڭگىمەگە تارتا وتىرىپ انىقتاسام - ەكى ايدان بەرى ءيتتىڭ مايىن ءىشىپ ءجۇر ەكەن»، - دەپ ءبولىستى ول.
«ارام» قاندى دونورلىق جولمەن قان تاپسىرۋ ارقىلى شىعارۋعا بولادى ما؟ «بولمايدى. بىرىنشىدە، قان ورتالىقتارى دونورلارعا اقى تولەسە، مۇندا كەرىسىنشە، دونور بىزگە اقشا تولەيدى (كۇلدى). ەكىنشىدە، تامىردان الىنعان قان بارا- بارا تاۋەلدىلىككە الىپ كەلەدى. بۇرىن ونى ەشكىم ەسكەرتپەگەن. اقشاسىنان بولەك، ءشاي- كامپيتىن، بىرنەشە كۇن دەمالىسىن بەرىپ تۇرعان. سوعان ءماز بولىپ، تاپسىرا بەرگەن، تاپسىرا بەرگەن. قازىر ءبىز سول ادامداردى تاۋەلدىلىكتەن شىعارىپ جاتىرمىز. الدىمەن حيدجامانى ايىنا ءبىر رەت جاسايمىز، كەيىن ەكى ايدا، ءۇش ايدا ءبىر رەت قان الىپ، اراسىن ۇزارتا بەرەمىز. ءبىز اناستوموزدىڭ قانىن تازالايمىز. ياعني كۇرەتامىر مەن كوكتامىردىڭ ءبىر- بىرىنە اۋىسۋ تۇسىندا قان جينالىپ قالادى»، - دەپ ءتۇسىندىرىپ بەردى قىدىربەكوۆ مىرزا.
قورىتا ايتقاندا، ارينە، «شىقپا، جانىم، شىقپالاپ» جۇرگەندە «ايتەۋىر ءبىر كومەگى بولار» دەپ، كەيدە تامىر- تۋىس، دوس- جاران، كورشى- قولاڭنىڭ «اقىل- كەڭەسىمەن» ءتۇرلى ءدۇدامال ەم- دومعا جۇگىنەتىنىمىز راس. سوندىقتان، داۋا ىزدەپ، حيدجامعا بارىپ جاتساڭىز، ەڭ الدىمەن، ونىڭ ارنايى مەديتسينالىق ءبىلىمى مەن بۇل ەم- دوم ءتۇرىن جاساۋعا رۇقسات بەرەتىن سەرتيفيكاتى بار- جوعىنا نازار اۋدارىڭىز. ونىڭ ۇستىنە، بۇگىنگى كۇنى ۇيدەن- ۇيگە بارىپ، حيدجاما جاسايتىندار كوبەيىپ كەتكەندىكتەن، سانيتارلىق- گيگيەنالىق تالاپتاردىڭ ساقتالۋىنا ءمان بەرىڭىز. بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە، ءوزىڭىزدىڭ مۇددەڭىز ءۇشىن. تانىڭىزگە شيپا ىزدەپ ءجۇرىپ، قوسىمشا جارا بايلاپ الۋ قاۋپى بارىن ەستەن شىعارماڭىز!
اۆتور: گۇلميرا الياكپاروۆا
