الىپ ادامدار قازاقستاندا بولعان با؟
مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، ولاردىڭ اياعىنىڭ ءىزى كىشكەنتاي بولماي تۇر. شامامەن 2 مەتر شاماسىندا. ال بويلارىنىڭ ۇزىندىعى 18 مەتر بولعان دەگەن جورامال بار. جالپى مۇنداي الىپتاردىڭ جەر بەتىندە ءومىر سۇرگەنى اقيقات پا؟ بۇل بىرەۋ عانا ەمەس، ماسكەۋدەگى بۇكىل وداقتىق اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتى سالاسىندا قىزمەت ىستەيتىن ۆياچەسلاۆ پلوحوۆ بالقاش توڭىرەگىنەن وسىنداي الىپ ادامداردىڭ ونداعان ءىزىن تاپقان.
ءتىپتى كەيىننەن ولاردىڭ ءتىسى دە ۇلكەندىگىمەن ەرەكشەلەنەتىنىن جۇرتشىلىققا حاباردار ەتتى. بۇل قانشالىقتى اقيقات؟ شىندىعىندا دا عالامدا سونشالىقتى ۇزىن بويلى ادامدار بالعان با؟ بولجامدار ءارتۇرلى. ءبىراق قازاق ەرتەگىلەرىندە كەزدەسەتىن تاۋسوعارلار مەن كولتاۋسارلار - بۇل تاريحي دەرەك.
الىپ ادامداردىڭ ومىردە بولعاندىعى تۋرالى اڭگىمە جۇزدەگەن جىلدار بويى ۇزدىكسىز ايتىلىپ كەلەدى. ۇلكەن كولەمدەگى ادامنىڭ باستارى مەن جەر استىنان تابىلعان قاڭقالار جەر شارىنىڭ ءبىراز بولىگىنەن ا ق ش، ەگيپەت، ارمەنيا، قىتاي، ءۇندىستان اۆستراليا جانە تىنىق مۇحيتىنىڭ ءبىرقاتار ارالدارىنان دا تابىلعان.
ارينە بۇگىنگى تاڭدا بويى 2 مەتردەن اساتىن ادامدار بار. اسىرەسە بۇل باسكەتبولشىلار اراسىندا كوپ. الايدا اڭگىمە كونە دەرەكتەرگە قاتىستى بولىپ وتىر.
1911 -جىلى ا ق ش- تىڭ نەۆادا شتاتىنىڭ ماڭىنان عالىمدار ۇزىندىعى 3,5 مەتر بولاتىن ادام قاڭقاسىن تاپقان. اسىرەسە، ارحەولوگتاردى ونىڭ كادىمگى ادامداردان جاق سۇيەگى ءتورت ەسە ۇلكەندىگى قايران قالدىرعان. اۆستراليادان دا ۇزىن بويلى ەر ادامدار تابىلعان. ءبىر تاڭقالارلىعى، ولاردىڭ ءتىسىنىڭ بيىكتىگى - 567 ميلليمەتر، ال ەنى 42 ميلليمەتر بولىپ شىققان. عالىمدار ولاردىڭ بويىنىڭ ۇزىندىعى شامامەن 6 مەتر شاماسىندا دەپ توپشىلاعان. بۇل عانا ەمەس، ءۇندىستاننان تابىلعان ادامنىڭ بويى 12 مەتر بولىپ شىققان. ءبىراق مۇنى ارحەولوگتار جاسىرىپ، كوپشىلىككە بىلدىرمەي الىپ كەتكەن كورىنەدى.
انىعىندا وتكەن عاسىردىڭ باسىندا ءومىر سۇرگەن گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا ەنگەن، الەمدەگى ەڭ ۇزىن ادام بار. ونىڭ اتى- ءجونى - روبەرت پەرشينگ ۋودلوۋ. ول 1918 -جىلىميچيگان شتاتىندا دۇنيەگە كەلگەن. بۇل پاقىرىڭىز بەلگىسىز ءبىر سىرقاتپەن اۋىرىپ، بار- جوعى 22 جىل عانا ءومىر ءسۇردى. ءبىراق ونىڭ بويى ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ءوستى. قايتىس بولارىنىڭ الدىندا بويى 2 مەتر 72 سانتيمەتر قۇرادى. ال سالماعى -199 كەلى تارتتى. ونىڭ اكە- شەشەسى، اعا-ءىنى، قارىنداستارى بويشاڭ ەمەس. ورتا بويلى كىسىلەر بولدى. روبەرت بالا كەزىنەن جۇرتتىڭ نازارىن اۋدارا باستادى. 8 جاسىندا 1 مەتر 88 سانتيمەتر بولدى. 10 جاسىندا بويىنىڭ ۇزىندىعى 198 سانتيمەترگە جەتىپ، سالماعى 100 كەلى تارتتى. جاسوسپىرىم كەزىندە ونىڭ اياعى جارتى مەتر بولعان. گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا ەنگەن ازاماتتىڭ اياق كيىمىن كومەك رەتىندە ادامدار ۇنەمى تەگىن تىگىپ بەرگەن كورىنەدى.
ول 18 جاسىندا مەكتەپ ءبىتىرىپ، ۋنيۆەرسيتەتتە وقىدى. 1938 -جىلى باستاپ، سيركتە ونەر كورسەتە باستادى، قايىرىمدىلىق شارالارىنا كوپتەپ قاتىستى. جۇرتشىلىق ونىڭ ۇزىن بويىن كورۋگە كوپتەپ جينالدى. 21 جاسىندا روبەرت پەرشينگ ۋودلوۋدىڭ بويى 263 سانتيمەرگە جەتىپ، 223 كەلى تارتتى. ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا اياعى ءالسىز تارتىپ، تەك بالداقپەن جۇرۋگە عانا شاماسى كەلدى. 1940 -جىلدىڭ 27 -ماۋسىمىندا ول سوڭعى رەت ولشەنگەندە، 272 سانتيمەتر بولدى.
تاۋەلسىزدىك كۇنىنە بايلانىستى مانيسيتي قالاسىندا حالىقتىڭ الدىندا ءسوز سويلەگەن روبەرت پەرشينگ ۋودلوۋ بالداقپەن تومەن ءتۇسىپ كەلە جاتىپ، اياعىن باسا الماي قۇلاپ قالادى. مۇنان كەيىن ونىڭ تامىرىنا ينفەكسيا تۇسەدى دە، ۇيىقتاپ جاتىپ، ومىردەن ءوتىپ كەتەدى. دارىگەرلەر ونىڭ جانىن الىپ قالۋ ءۇشىن قانشا جانتالاسقانىمەن، ءبارى تابىسسىز بولدى. قايتا قان قۇيعانىمەن، ول دا ناتيجە بەرمەدى.
روبەرتتىڭ قوشتاسۋ راسىمىنە 40 مىڭ امەريكالىق كەلدى. جارتى توننا كەلەتىن ونىڭ دەنە سۇيەگىن 12 ادام كوتەرىپ ءجۇردى. سۇيەگىن جەر قوينىنا تاپسىرىپ، ءوز ءوتىنىشى بويىنشا استى- ۇستىنەن بەتونداپ قويدى. بالا- شاعاسى مەن اعايىن تۋىستارى دا بۇل ۇسىنىستى قولدادى. بۇل ارەكەت «ونىڭ سۇيەگىن ۇرلاپ الىپ كەتۋى مۇمكىن» دەگەن ساقتىقپەن جاسالىندى. بەتوننىڭ بەتىندە «جانىڭ جاي تاپسىن» دەگەن جازۋ تۇردى.
مارقۇم بولعان روبەرت پەرشينگ ۋودلوۋدىڭ بويىنىڭ ۇزىندىعى ءسويتىپ 2 مەتر 772 سانتيمەترگە جەتكەنىن ايتتىق. بۇل عانا ەمەس، ا ق ش- تا 19-20- عاسىردىڭ باسىندا ادامزاتتى تاڭقالدىرعان بىرنەشە امەريكالىق ءومىر ءسۇردى.
ولار - دجون ۋيليام روگان (1868-1905 -جىلدار) - 264 سانتيمەتر، دجون ف. كەررولل (1932-1969 جىلدار) - 263 سانتيمەتر، دون كوحلەر (1925-1981 -جىلدار) - 249 سانتيمەتر، بەرنارد كويەن (1897-1921 -جىلدار) - 248 سانتيمەتر، سونداي- اق فين ازاماتى ۆيالنو ميۋلليۋريننەنىڭ بويى (1909-1963 -جىلدار) - 251 سانتيمەتر شاماسىندا بولدى. ال ايەلدەر اراسىندا ەڭ ۇزىن جاس قىتايلىق قىز - جەن جينليان. ونىڭ بويى- 248 سانتيمەتر. بۇل عانا ەمەس، كورشىمىز رەسەيدە دە فەدور ماحنوۆ اتتى الىپتىڭ ءومىر سۇرگەنى تۋرالى دەرەك بار. 1878 -جىلى ۆيتەبسكىدە تۋىلىپ، كامەلەتتىك جاسقا تولعان سوڭ 1906 -جىلدارى پەتەربۋرتە سيركتە ونەر باستاعان الىپقا جۇرت ءتانتى بولعان.
بويىنىڭ ۇزىندىعى 2 مەتر 68 سانتيمەتردى كورسەتكەن جىگىت رەسەيدە عانا ەمەس، دۇنيە ءجۇزىن شارلاپ سيركتە ونەر كورسەتتى. ونىڭ ونەرىن تاماشالاپ، قايران قالارلىق ۇزىن بويىن كورۋگە ءجۇز مىڭداعان جانكۇيەر كەلەتىن.
ءيا، مۇنىڭ بارلىعى دا الىپ دەنەلى، شەكتەن تىس ۇزىن بويلى الىپتاردىڭ ومىردە بولعاندىعى تۋرالى ناقتى دەرەك. ءبىراق مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟ قازىر نەگە بويى 3 مەتر بولاتىن «داۋلەر» جوق؟ امەريكالىق دارىگەر- ارحەولوگ كارل بوم سول زامانداعى ادامداردىڭ بويىنىڭ وتە ۇزىن بولۋىن مىنا ءبىر سەبەپتەن ىزدەيدى: «قولايلى اتموسفەرالىق جاعدايدا ادامنىڭ گەنەتيكالىق دامۋىندا ەشقانداي كىدىرىس بولمايدى».
تاريحي دەرەك رەتىندە سيپاتتالاتىن بۇل وقيعاعا ادام سەنۋگە بولادى. ال ارحەولوگتار مەن كەزدەيسوق ادامدار تاپقان قازبالاردىڭ كەيدە سەنىمسىز كورىنەتىنى دە راس. مىسال رەتىندە ءبىر دەرەك- اڭىزدى كەلتىرەلىك.
1877 -جىلدارى نەۆادا شتاتىنىڭ ماڭايىنداعى سارقىراپ اققان وزەندە تۇرعىندار توپىراقتىڭ استىنان شوشايىپ تۇرعان ءبىر زاتتى كورەدى. تابىلعان ولجانى ماماندار مەن دارىگەرلەر ءجىتى تەكسەرىپ قاراعاندا، بۇل ادامنىڭ اياعى ەكەندىگى دالەلدەنگەن. ەڭ تاڭعالارلىعى، الىپ ءداۋدىڭ اياعىنىڭ ولشەمى 97 س م ەكەندىگى انىقتالعان.
دەمەك، انتروپولوگتار ەسەپتەپ شىعارعانداي، ونىڭ بويىنىڭ ۇزىندىعى 3 مەتر 60 س م بولىپ شىققان. دينوزاۆرلار داۋىرىندە ءومىر سۇرگەن بۇل الىپتىڭ باسقا سۇيەكتەرىن ىزدەۋ ماقساتىندا ارنايى ەكسپەديتسيا جىبەرىلسە دە، ولار دەرەككە سەپ بولارلىق ەشتەڭە تاپپادى.
1930 -جىلدارى اۆستراليانىڭ باسارست قالاسىنىڭ ماڭايىندا قازان شۇڭقىرلاردى قازۋ بارىسىندا دا الىپ ادامنىڭ اياعى تابىلعان. انتروپولوگتار بۇل تاڭعالارلىق قاڭقالاردى «مەگانتروپۋستار» دەپ جورامالداعان. ولاردىڭ بويى دا ادام شوشىرلىق. 210 س م- دان 365 سانتيمەترگە دەيىن بارادى. قازبا زەرتتەۋشىلەرى مۇنىڭ قىتايدا تابىلعان «داۋلەردىڭ» سۇيەكتەرىمەن شامالاس كەلەتىنىن انىقتاعان. ارحەولوگتار قىتاي گيگانتتارىنىڭ بويى 3-3,5 مەتر، ال سالماعىنىڭ 400 كەلى تارتقانىن ايتادى.
1985 -جىلى اۆستراليانىڭ وسى اۋماعىن زەرتتەگەن انتروپولوگيالىق ەكسپەديتسيا قازان شۇڭقىرلاردى تاعى دا ءۇش مەترگە دەيىن قازىپ، قىزىق ولجاعا كەزىككەن. زەرتتەي كەلگەندە، مەگانتروپۋستاردىڭ ءتىسى 42-67 سانتيمەتر ارالىعىندا ەكەنىن انىقتاعان. زەرتتەۋشىلەر مۇنداي ءتىسى بار الىپ ادامنىڭ سالماعى مەن بويى قانشالىقتى بولاتىنىن دا ەسەپتەپ شىعارعان. مۇنداي جاعدايدا «داۋلەردىڭ» بويى 7,5 مەتر بولىپ، سالماعى 370 كەلى تارتاتىنى انىقتالعان. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى كورسەتكەندەي، الىپ تۇلعالى ازاماتتاردىڭ وسىدان 9 ميلليون جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەنى انىقتالدى.
وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كىتاپحاناسىندا ساقتالعان «تاريح جانە انتيكالىق ءداۋىر» اتتى كىتاپتىڭ ءبىر تاراۋىندا ورتا عاسىردا ءومىر سۇرگەن تاڭقالارلىق الىپ ادامدار تۋرالى جازىلعان. «ارحەولوگيالىق قازبالار ۇلكەن ولجانىڭ بارىن كورسەتتى. زەرتتەۋشىلەر الىپ ادامنىڭ قاڭقاسىن تاپتى. ونىڭ ۇزىندىعى - 4 مەتر، ال ءتىسى -177 سانتيمەتر شاماسىندا» دەلىنگەن وندا.
مىنە، دەرەكتەر وسىلاي جالعاسىپ كەتە بەرەدى. انتروپولوگتار الەمنىڭ ءار بۇرىشىنان ءالى دە الىپ ادامعا قاتىستى دەرەكتەردى جاريا ەتە بەرەتىنىنە ەش كۇمان جوق. ءبىراق بالقاش ماڭىنان تابىلعان ءىز شىن مانىندە الىپ ادامداردىڭ بولعانىن دالەلدەي مە، جوق الدە قار، جەل مەن جاۋىن مۇجىگەن تاستىڭ ورنى ما؟
كونە ءداۋىر بۇگىنگە ءىزىن قالدىرعانىمەن، ءالى دە كوپ نارسە كومەسكى كۇيىندە قالىپ وتىر.
«ايقىن». 2016
