تۇكتىباي اۋليە
اكەمنىڭ قويىن بۋرىلعا دەيىن ايداسىپ قايتىپ ۇيگە كەلسەم، شەشەم بايعۇس كۇيبەڭدەپ، ماعان تۋرا قاراي الماي كيىنە باستادى.
- ءجۇر، بالام ءبىر جارىم اي وقۋدان كەشىكتىڭ، ءوزىم اپارايىن ەندى، - دەپ قىزىل اسكەردەن مەنى جەتەكتەپ جامبىل اۋىلىنا قاراي الىپ شىقتى.
كۇزدىڭ قارا سۋىعى سۇيەكتەن وتەدى، بىلجىراعان جول، تۇنجىراعان اسپان، سۇپ- سۋىق مۇزداي جاۋىن - ەڭسەڭدى ەزىپ باسادى. شەشەم جارىقتىق وجەت، پىسىق ەدى. مىنە، جاياۋلاتىپ كەلە جاتقاندا دا قالىڭ وي قامالاپ، تۇك ۇندەمەدى. وسەربايدىڭ بەيىتىنە جەتپەي جولدان تومەن بۇرىلىپ، ۇلكەن ءۇي ورنىنداي تومپەشىكتىڭ جانىنا جۇرەلەي وتىرا كەتتى.
- كەل، بالام، قاسىما - دەدى. شوكەلەپ قاسىنا وتىردىم. اۋزى باسى جىبىرلاپ، كۇبىرلەپ ايات وقىپ، بەتىن سيپادى. كەنەت جارىقشاقتانا ايقاي سالعاندا، سەلك ەتە ءتۇسىپ، بۇكىل دەنەم تىتىركەنىپ كەتتى.
- ارۋاعىڭنان اينالايىن تۇكتىباي اتا! مىنە، قارعاداي بالامدى ەرتىپ اكەلىپ، وزىڭنەن مەدەت تىلەپ كەلدىم. بارار جەر، باسار تاۋىم جوق، ابدەن ءمۇجىلىپ ءبىتتىم. بيىل قاتارلاستارىمەن مەكتەپكە وقۋعا بارا الماي قالدى. اكەسى بايعۇس قۋ جالعىز. كولحوز قويىن قۇمداعى قىستاۋعا ايداساتىن ادام تابىلماي وسى قاراشىعىم وتاردى ايداپ اپارىپ قايتتى. بيىل مىنە، وقۋدان قالىپ قالدى. بۇل جيەنىڭىز جاقسى وقيدى - قىزىلاسكەردەگى ءتورت جىل باستاۋىشتى تەك بەسكە ءبىتىردى. وسى مىناۋ بالام وقىپ، ادام بولسا دەپ ۇمىتتەنىپ ءجۇر ەدىم. وقىماي قالسا نە بولادى؟ اتا، ساعان ارنايى كەلدىم... مەن وزىڭنەن تاراعان ءبىر بۇتاعىڭ ەدىم، ەلبىرەگەن ءبىر جاپىراق جيەنىڭدى ەلەپ، ەسكەرە ءجۇر، اتاتاي... جولىن اش، قىرسىق، پالە- جالادان ساقتاپ ءجۇر... كىمگە عانا بارامىن، وقۋعا قابىلداماسا قايتەمىن اتا!؟
مەنىڭ شەشەم كۇليمان ەكەيدىڭ ىشىندە مورعا، ونىڭ باقسىبالاسى اتاسىنان تارايدى.
قايران اسىل انام- اي!.. اتاسى ءدال الدىندا تىڭداپ تۇرعانداي ايقايلاپ، زارلانا شەر باسىپ قالعان سىرىن اقتارىپ جاتىر. كوزىنەن جاسى تارام- تارام اعادى، بوي- بوي جىلاپ وتىر.
ونىڭ ساي- سۇيەگىمدى سىرقىراتىپ جىلاپ ايتقانىن كورىپ، مەنىڭ دە كوزىمنەن جاس پارلاپ، وكسىگىمدى باسا السامشى، ابدەن كۇيزەلىپتى عوي. نەگە عانا مەن ەلدىڭ بالالارى سياقتى ءبىرىنشى قىركۇيەكتە بىلعارى پورتفەل ۇستاپ مەكتەپكە بارا المايمىن؟ اۋەلى ۇستىمە بيىل جاڭا كيىم دە ساتىپ الا المادىم.
- بۇل قۇلىنىمدى قايدا جاتقىزامىن، وقۋعا قابىلداي ما ەندى؟
تۇكتىباي اتا، وسى قارشاداي بالامدى ءوزىڭنىڭ ارۋاعىڭا اماناتتاپ، تاپسىردىم. ال، بالام، قولىڭدى جاي! تۇكتىباي باباڭنان تىلەك تىلە... بۇل اتاڭ ايتقانى ايداي كەلەتىن كورىپكەل، اسقان اۋليە، اتاقتى قوبىزشى، باقسى. ال، اتا، تىلەگىمىزدى قابىل ەت! - دەپ شەشەم بەتىن سيپاپ، ۇھلەپ، تۇرەگەلىپ، ورامالىنىڭ ۇشىمەن كوزىن سۇرتكىشتەدى.
قايتا جولعا تۇسكەنىمىزشە جاۋىن ساپ باسىلىپ، اسپان شايداي اشىلىپ جۇرە بەردى. جامبىل اۋلىنداعى ەكى قاباتتى مەكتەپكە كەلگەنشە سۋ- سۋ بولعان ءۇستى- باسىمىز دا كەۋىپ ۇلگەردى.
مەكتەپ ديرەكتورى راحىم ءداۋىتوۆ اعاي كوزىلدىرىگى جارقىلداعان سىپايى كىسى ەكەن. شەشەم اڭگىمەسىن ايتا الماي، مىرسىڭداپ جىلاپ قالدى. مەنىڭ تابەلىمدى كورىپ:
- ءسىز سابىر ەتىڭىز. بۇل بالانى قابىلدايمىز. تەك بەسپەن وقيتىن مۇنداي وقۋشىنى قابىلداماعاندا كىمدى قابىلدايمىز.
- جاتاتىن جەرى دە جوق، - دەپ ەدى.
- قام جەمەڭىز، ينتەرناتقا جاتقىزامىز. قويشىنىڭ بالاسى ەكەن. ءالى كورەسىز، بۇل بالاڭىز سىزدەردىڭ اتتارىڭىزدى تالاي جەرگە جەتكىزەدى. سولاي ەمەس پە؟ - دەپ ماعان قارادى.
- وقيمىن اعا. جاقسى وقيمىن! - دەدىم تاقىلداپ. جول بويى جىلاپ كەلگەن شەشەم كۇلىپ، مەيىر- شۋاعىن توگىپ، قۋانىپ قايتتى... مەن مۇنى تۇكتىباي بابامنىڭ ءارۋاعى قولداعان شاپاعاتى دەپ ۇعام وسى كۇنگە دەيىن. كەيىن تۇكتىباي اۋليە جايلى ءبىزدىڭ ەلدىڭ سىر ساندىق، شەجىرە كوڭىل اقساقالدارىنان تالاي- تالاي حيكايا، اڭگىمەلەر ەستىدىم. تۇكتىباي اۋليە جونىندە تيتتەيىمنەن ەستىپ، زەردەمە قۇيىپ العان اڭىز اڭگىمەلەر قانشاما؟!
- تۇكتىباي بۇدان 300 جىلداي بۇرىن سىر وزەنى بويىندا تۋعاندا ءۇستى- باسى تۇگەل تۇك بولىپ تۋادى. ونىڭ سەكسەننەن اسقان ەمشى اتاسى نەمەرەسىنىڭ بۇلاي بولعانىنا قۋانىپ: «بۇل - نىشانمەن تۋدى. اتى - تۇكتىباي بولادى. ءالى ەل- جۇرتىنىڭ اتىن شىعاراتىن قاسيەت قونادى بۇل قاراعىما» دەپ ءبىر جاسقا دەيىن جان بالاسىنا كورسەتپەي ۇستايدى. سۇندەتكە وتىرار جىلى دەنەسىن تۇگەل جاپقان تۇكتەرى ءوز- وزىنەن سىپىرىلىپ ءتۇسىپ، ومىرتقاسىن بويلاي ات جالىنداي تۇكتەرى عانا قالادى.
- تۇكتىباي تيتتەيىنەن دومبىرا تارتادى، نار قامىستان جونىپ سىبىزعى جاساپ الادى. بىردە سىر وزەنىنىڭ جاعاسىندا وتىرعاندا قالىڭ قورىس قامىستان ءنان جولبارىس ەتپەتتەي ەڭبەكتەپ تۇكتىبايعا جاقىنداي بەرەدى. سوندا تۇكتىباي اسپاي- ساسپاي جايباراقات قولىنداعى سىبىزعىسىن سىزىلتىپ شەرتىپ بەرگەندە جىلجىپ كەلە جاتقان جولبارىس، قالت تۇرا قالىپ، ءبىر سەكىرسە جەتەتىن جەردەن قايتا بۇرىلىپ، نۋ قامىسقا كىرىپ جوعالىپتى. سۋ جاعاسىنداعى كورگەن قىز- كەلىنشەكتەر زارەسى ۇشىپ تۇكتىبايعا كەلسە سول سىبىزعىسىن سىڭسىتىپ، بالبىراپ وتىر دەيدى.
- بالا ون ۇشكە كەلگەندە ۇرعاشى توراڭعىدان ءوزى شاۋىپ قوبىز جاساپ الىپتى. بۇل قوبىزىنىڭ ءۇنى شىقپاي، قارا تەرگە ءتۇسىپ قايتا قوبىز شابادى. بىردە كۇن باتىپ بارا جاتقاندا دالادا ۇيىقتاپ كەتىپتى. ءدال وڭىندەگىدەي ءتۇس كورىپتى. تۇسىندە اق ساقالى جەلبىرەپ، بەلىنە تۇسكەن قاريا: «بالام اناۋ اۋليەشوقى دەگەن قۇمنىڭ شەتىندە ءۇي ورنىنداي عانا تاقىر جەر بار. سونى قازساڭ ءومىر بويعى كەرەگىڭدى الارسىڭ. ال باتامدى بەردىم. قوبىزدى دا قاسيەت قونعان كيەلى جان ۇستايدى. ال، قولىڭدى جاي!» دەپ باتاسىن بەرىپتى. بالا اكەسىنە ايتىپ، ەكەۋلەپ اۋليەشوقى قۇمىن شارلاپ، ات اۋنايتىنداي عانا تاقىر جەردى تابادى. سول جەردى قازىپ جىبەرسە تۇيە تەرىسىنە ورالعان قوبىز بەن ءتوس، بالعا شىعادى.
تۇكتىباي قوبىزدى الا سالىپ، ايدالادا ويناپ كەپ جونەلگەندە ۋىلدەپ، قۇم سۋىرعان جەل دە تىنادى، الاكوبىكتەنىپ دولدانا اققان وزەن دە سابىر تابادى، اۋەلى اسپاندا ۇشقان قۇستار دا ءبىر ورىندا تۇرىپ قالادى. قارا قوبىزدىڭ ءۇنى قالىڭ قۇم ىشىندە شالقىپ، دالا بالقىپ كەتەدى. بالا توقتاماي جەتى كۇي تارتىپتى. بۇكىل وزەن جاعاسىنداعى قالىڭ اڭ- قۇس، جانۋار بىتكەندەر سەلت ەتىپ باستارىن كوتەرىپ اڭىراعان كۇيدى تاپجىلماي تىڭداسىپتى.
بوي- بوي تەرلەپ جەتى كۇيدى ءبىتىرىپ توقتاعاندا اكەسى شىرت ۇيقىدان ويانعانداي بولىپ:
- بالام، ايانمەن كەلگەن بۇل قارا قوبىزدى قاسيەتتەپ ۇستا، ۇرپاقتان ۇرپاققا بويتۇمارداي اماناتتا! ال مىنا ءتوستى دە الا جۇرەيىك. بىزدەن تاراعان ءۇرىم- بۇتاقتاردان ۇستا، شەبەرلەر كوپ شىعادى ەكەن، - دەپتى.
- سودان باستاپ تۇكتىباي باقسى اتانىپتى. بىردە كورشى اۋىل وتىرعان جەردى جىلان باسىپ كەتىپتى. ءۇش مارتە جۇرت اۋىستىرسا دا ءبىر تۇنگە جەتپەي قالىڭ جىلان اۋىل ۇيىنە، مال ىشىنە باسىپ كەتەدى ەكەن. تۇكتىبايعا قوس اتپەن كىسى شاپتىرىپ، الدىرتىپتى. تۇكتىباي سول اۋىلداعى اۋزى قيسايىپ كەتكەن بادىراق كوز قويشىنىڭ ۇيىندە تاڭنىڭ اتىسىنان كەش باتقانشا قوبىزىن سارناتىپتى. سوندا تۇسكە شەيىن قالىڭ جىلاندار الگى ءۇيدى شىر اينالىپ ارقانشا شيراتىلىپ جينالا بەرىپتى. ىمىرت تۇسە، كۇن باتا تەرىستىككە قاراي ءبىر ىزبەن سۋسىلداپ كوشىپ كەتىپتى، بىردە- ءبىرى قالماي ءبىرجولا جوعالىپتى. جىلاندار جىم- جىلاس جوعالعاندا الگى قويشىنىڭ قيسىق اۋزى تۇزەلىپ، ەسى كىرىپ، كوزى ورنىنا ءتۇسىپ، قويانشىقتىعى باسىلىپتى. «وسى قويشىدا جىن بار ەدى، جىندار سونى پانالاپ كەلگەن بولاتىن، سونى قۋدىم» دەپتى تۇكتىباي باقسى.
- جاۋگەرشىلىك كەزىندە ۋلانعان ساداق وعى تيگەن ساربازداردى قوبىزىمەن ۇشىقتاپ، كۇي تارتىپ ەمدەگەندە الىنباي تۇرعان جەبە ءوز- وزىنەن سىرت ەتىپ ءتۇسىپ، دومبىققان، كۇپ ىرىڭدەگەن جاراسى ەكى- ءۇش كۇندە جازىلىپ كەتەتىن بولىپتى.
- كەيىن تۇكتىباي اۋليە اتانىپ، ناۋقاستار الىس- جاقىننان ارنايى ىزدەپ كەلىپ، شيپا تاۋىپ قايتاتىن بولعان.
- قايدا نە بولىپ جاتىر، كىم كەلە جاتىر، ول قانداي جان ەكەندىگىن الدىن- الا ءبىلىپ قويادى. الدا نە كۇتىپ تۇر، ول قالاي شەشىلەدى، ءبارىن قولعا قويعانداي ايتىپ بەرەدى. ەل، جۇرت كورىپكەل اۋليە، ەمشى- شيپاگەر دەپ تاڭداي قاعادى.
- بىردە الامان ات بايگەسى بولادى. بايگە ۇستىندە قىمىزعا قىزعان قۇرداستارى تۇكتىبايعا «سەنى اۋليە، كورىپكەل دەيدى». وسى بايگەدە كورىپكەلدىگىڭدى كورسەتشى دەپتى. «وندا قاراڭدار باس بايگەنى مەنىڭ مىنا قارا قوبىزىم الادى» دەپتى دە اتشابار كىسىگە:
«جۇيرىكتەردى بايگەگە جىبەرگەندە مىنا قوبىزدى دا جەرگە قويا سالىڭىز» دەپتى. اتشابار جەلىگى بار، ەسەرسوقتاۋ ۇرما- پەرمە وجار كىسى ەكەن، بار اتتى بايگەگە قوسىپ جىبەرەدى دە، قارا قوبىزدى شىلبىرىمەن ءداۋ اعاشقا بايلاپ تاستايدى. جۇيرىكتەر كۇندىك جەردەن ۇزاق شۇباپ جونەلگەندە ءبىر قاراسا ءداۋ اعاشتى تۇبىرىمەن سۋىرىپ العان قارا قوبىز قارا جولدى بۇرقىراتىپ شاڭداتىپ كەلەدى. بار جۇيرىكتى باسىپ وزىپ، بايگەدە ءبىرىنشى كەلەدى. ەل- جۇرت تاڭدانىپ قاراسا ءداۋ اعاشقا تاڭىلعان تۇكتىبايدىڭ قارا قوبىزى. باس بايگەنى الىپ، تۇكتىباي قوبىزىن وراپ جاتقاندا ات ايداۋشى كەلىپ، كوزى باسى الاقتاپ، ەسى اۋىپ، اتتان قۇلاپ تۇسەدى. تىلدەن قالىپ، دومالاي بەرىپتى. «ءوز ۇيىنە اپارىڭدار، ەرتەڭ ەرتەسىمەن ەمدەيمىن، ايتپەسە جانى شىعىپ كەتەدى» دەپتى تۇكتىباي. ەرتەڭىنە تۇكتىباي الگىنى قارا قوبىزىن تارتىپ ەمدەپ شىققاننان كەيىن، ەسەرسوق ۇرىنشاق ات ايداۋشى بەس مەزگىل نامازعا جىعىلىپ، سابىرلى، سالماقتى تاقۋا جانعا اينالىپتى.
- تۇكتىباي قارتايعان شاعىندا احەت مورعادان تاراعان اعايىندارىن جيناپ الىپ «ەرتەڭ الاتاۋعا كوشەمىز» دەپتى. بۇل كوكتەمنىڭ الاساپىران كەزەڭى ەكەن. سىر وزەنىنىڭ سەلى بۇزىلىپ، داريا قاتتى تاسىپ، جاعالاۋدان اسىپ توڭىرەكتى قارا سۋ باسىپ، شالقار كول بولىپ كەتكەن ەكەن.
كوشكە جينالعاندار ۇركىپ داريادان مىنانداي كەزدە قالاي وتەمىز دەپ تۇرعاندا تۇكتىباي اۋليە قارا قوبىزىن سارناتىپ، ويناپ كەپ جىبەرگەندە كول- داريا باسىپ جاتقان وزەن قاق جارىلىپ، استى قۇپ- قۇرعاق جول بولىپ قالادى. كوش تۇگەل امان ەسەن ارعى بەتكە قاۋىپسىز جەرگە وتكەن سوڭ سوڭدارىنان بۇرىلىپ قاراسا سىر الابوتا بوپ قايتا تاسىپ جاتىر دەيدى.
ءيا، تۇكتىباي اۋليە جايلى اڭىز اڭگىمەلەر قانشاما دەسەڭىزشى. باقسى بالاسى اتاسىنان تاراعان ۇمبەتقۇل دەگەن اتاقتى ۇستا، شەبەر بولدى. ول كىسىنىڭ جاساعان قولونەر بۇيىمدارىن مۋزەيلەر كەزىندە سۇراپ الىپ كەتكەن. قىزىلاسكەر اۋىلىندا ءوزى قيىپ جاساعان اعاش ءۇي ءالى تۇر.
- سوۆەت وكىمەتى كەزىندە «قوبىزى بار، اۋليە تۇقىمى» دەپ بۇلاردىڭ تۇقىمىن ن ك ۆ د شاقىرىپ قويمايدى. «قوي بۇل قوبىزدى تەرىگە وراپ كومىپ تاستايىن، كەيىن كەرەك بولسا ۇرپاقتارى تاۋىپ الار» دەپ تۇكتىباي اتاسى بەيىتى جانىنا كومىپ تاستايدى. تۇكتىباي ۇرپاقتارى الاسۇرىپ، ۇيقى كورمەي شىعادى. ەرتەڭىنە بارىپ قاراسا قوبىز كومگەن جەرىنىڭ ۇستىندە جاتىر ەكەن. ءۇش كۇن بويى كومەدى، ءۇش كۇن بويى قوبىز جەردىڭ ۇستىنە شىعىپ قالادى. اقىرى ۇرپاقتارى اقىلداسىپ، قوبىزدى كومدىك دەپ ۇيلەرىندە تىعىپ ۇستايتىن بولعان.
- ءۇش عاسىر بولعان اۋليە اتامىزدىڭ قاسيەتتى قارا قوبىزى قارا شاڭىراعىندا بويتۇمارداي ساقتاۋلى تۇر. قوبىزدىڭ كەزىندەگى سىلدىرماقتارى قولدان قولعا ءوتىپ ازايعان. ءبىراق قوبىزدىڭ كيەسى، قاسيەتى، شيپاگەرلىگى بارشاعا ايان.
...
تۇكتىباي اتا قوبىزىن - ءتالىم اپا ەشكىمگە كورسەتپەيدى، بوتەنگە ۇستاتپايدى. بىرەۋلەر كەلىپ ءوتىنىش جاسايدى. وندايدا قوبىزدى اق شۇبەرەككە سابيشە ءبولىپ، ءوزى الگى شاقىرعان شاڭىراققا الديلەپ كوتەرىپ اكەلەدى. سول ۇيگە تۇنەتەدى، ءوزى قارا قوبىزدىڭ قاسىنا قونادى دا، ەرتەسىنە بوپەسىن كوتەرگەن اناداي قايتا الىپ كەتەدى.
ءتالىم اپا دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىن قارا قوبىزدى بالاسى الپىسباي مەن كەلىنى قارلىعاش ۇستادى. قارلىعاش - ون بالا وسىرگەن ارداقتى انا، اتاسىنا اسا ىقىلاسى اۋعان داستارقانى بەرەكەلى، ءۇيى شۋاقتى، مەنىڭ ساداباي دوسىمنىڭ اپكەسى ەدى.
الپىسبايلار تۇكتىباي اتاسىنىڭ بەيىتى جانىنا ءۇي سالىپ، كوشىپ بارعاننان كەيىن، ءارۋاق قولداپ، دۇرىلدەپ شارۋا- تىرشىلىگى ءجۇرىپ كەتتى. تۇكتىباي اۋليەگە اق شاڭقان كەسەنە تۇرعىزىلدى، جان- جاعىنا اعاشتار وتىرعىزىلدى. كۇندىز- ءتۇنى ەلىمىزدەن عانا ەمەس، شەتەلدەردىڭ وزىنەن قانشاما ادامدار اعىلىپ كەلىپ جاتادى. اۋليە باباعا زيرات ەتىپ، تىلەۋ تىلەيدى. قاسيەتتى قارا قوبىزىنا ءتاۋ ەتىپ، ءتانتى بولادى.
قانشاما جانداردىڭ جولى اشىلىپ، تىلەگى قابىل بولىپ جاتىر دەسەڭىزشى!
...
ءۇش عاسىر بۇرىن ءومىر ءسۇرىپ، اتى التى الاشقا ءماشھۇر بولعان اسقان اۋليە، كورىپكەل ەمشى، شيپاگەر باقسى تۇكتىباي اۋليە جايلى ءالى تالاي- تالاي زەرتتەلىپ جازىلار. ايتقانى ايداي كەلەتىن كورىپكەلدىگى، تاڭعاجايىپ باقسىلىق ونەرى، اۋزى دۋالى شيپاگەرلىگى، قارا قوبىزدىڭ قاسيەت- كيەسى جايلى ايتىلار اڭگىمەلەر كوپ- اق.
تۇكتىباي اتا كەسەنەسىنە بارا جاتقاندا باياعىداعى شەشەمنىڭ مەنى اماناتتاپ، تابىستاعانى، كول- كوسىر جىلاپ، شەرىن تارقاتقانى ءالى كۇنگە دەيىن كوز الدىما كەلەدى.
ناعاشىبەك قاپالبەك ۇلى،
جازۋشى
الماتى وبلىسى
«انا ءتىلى» گازەتى
