سۇلتانحان اققۇل: «اباي جولى» رومانى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ يدەياسى ەمەس

مۇحتار اۋەزوۆ «اباي جولى» رومانىن ءاليحاننىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن جازدى دەۋگە تولىق نەگىز بار. مۇراعاتتاردا ساقتالعان كەيبىر قۇجاتتى جاريالاساق بۇعان ەشكىمنىڭ تالاسى بولمايدى.

1925 -جىلى الەكەڭنىڭ احمەت بايتۇرسىن ۇلىنا جازعان حاتىندا «وسى ابايدى ءوزىڭ جازساڭ قايتەدى» دەلىنگەن. سول كەزدە رومان تۋرالى اڭگىمە بولىپ تۇر. تۇسىنەسىز عوي، اباي تۋرالى احمەت باسقا نە جازادى؟ سودان احاڭ الەكەڭە جازعان جاۋاپ- حاتىندا، قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنە قاتىستى بىرنەشە وقۋلىق جازىپ شىعۋىم كەرەك. ءبىر جىلدىڭ ىشىندە مەنىڭ ۋاقىتىم جوق» دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن.

سول جىلدارى ءاليحان بوكەيحان لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتىنە بارىپ ءدارىس وقيدى. ول كەزدە مۇقاڭنىڭ لەنينگرادتا ادەبيەت ينستيتۋتىندا وقىپ جۇرگەن كەزى. ءاليحان لەنينگرادقا بارعاندا ىلعي دا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ جالدامالى پاتەرىنە بارىپ، توقتايدى ەكەن. كەزىندە كەڭەس وكىمەتى ءالىمحان ەرمەك ۇلىن لەنينگرادتا وقىپ جۇرگەن مۇحتارعا حات جازعانى ءۇشىن ايىپتاعان. سوندا ءالىمحان: - مەن ول حاتتى مۇحتارعا جازعان جوقپىن، حاتتىڭ توبەسىن وقىپ قاراساڭىز، ءاليحانعا جازىپ ەدىم. ويتكەنى، الەكەڭ ىلعي دا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ۇيىنە توقتايتىن، - دەپ اقتالادى.

دىنمۇحاممەد قونايەۆتىڭ 1993 -جىلى «قازاقستان» تەلەارناسىنا بەرگەن ءبىر سۇحباتىندا «اباي جولى» تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز ايتىلىپتى. سول سۇحباتتا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولىنىڭ» قولجازباسىن وزىنە اكەلىپ كورسەتكەنىن، قولجازبانى وقىپ شىققانىن ايتادى.

قولجازبادا اۆتوردىڭ ابايعا دەگەن، ونىڭ ۇلى تۇراعۇل مەن ەكى ءىنىسى شاكارىمگە، كاكىتايعا دەگەن زور ساعىنىشپەن جازعانىن بايقاپتى. ەندى ويلاپ قاراڭىز: اباي مەن ونىڭ جاقىندارىن كىمنىڭ ساعىنىپ جازۋى مۇمكىن؟ ارينە، شاكارىممەن، كاكىتايمەن (عادبول- حاكىممەن)، تۇراعۇلمەن ەتەنە ارالاسقان، جاقىن دوس بولعان، ۇلى ابايدىڭ كوزىن كورگەن، زامانداس بولعان ادام جازباي ما؟!

ابايدىڭ كوزى ءتىرى كەزىندە مۇحتار اۋەزوۆ وسكەلەڭ بالا ەمەس پە ەدى؟ التى جاسار بالا شاكارىم، كاكىتاي، تۇراعۇل تۋرالى نە بىلەدى؟ شاكىرىم، كاكىتاي، تۇرعۇلمەن كىم جاقىن ارالاستى؟ شاكارىمنىڭ شىعارمالارىنا كىم «قازاق» گازەتى بەتىندە سىن ماقالا جازدى، كاكىتاي 1915 -جىلى مەزگىلسىز قايتىس بولعاندا، كىم زارلانا ازاناما ماقالا جازدى؟ ءاليحان ەمەس پە؟ قونايەۆ الگى سۇحباتىندا «اباي جولى» رومانى كىتاپ بولىپ باسىلىپ شىققاندا، ونىڭ ءوزى وقىعان قولجازبا نۇسقاسىنان مۇلدە وزگە بولىپ جارىق كورگەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتىپتى.

سوسىن، مۇحتار اۋەزوۆتىڭ قايتىس بولار الدىنداعى ايتىپ كەتكەن وسيەتىن بىلەسىز عوي. بالالارىنا، ۇرپاقتارىنا «مەنىڭ مىنا سەيفىمدى اشۋشى بولماڭدار، ەشكىم وقىماسىن» دەپ كەتكەن. «اباي جولى» رومانى كىمنىڭ يدەياسى ەكەنىن ءوزىڭىز ويلانىپ كورىڭىز.

سوسىن ۇمىتپاڭىز، شاكارىم مەن ءاليحاننىڭ شەشەلەرى اپالى- ءسىڭلىلى، ياعني ەكەۋى تۋعان بولە بولىپ كەلەدى. ەڭ قىزىعى - ءاليحان 1901 -جىلى ءوزىنىڭ ءسۇيىپ وتكەن جالعىز جارى ورىس قىزى ەليزاۆەتانى ۇيىنە الىپ كەلەدى. ول كەزدە اكەسى قايتىس بولعان. شەشەسى «بالام، موينىنا كرەست تاققان كەلىندى قالاي ماڭدايىنان يىسكەپ سۇيەيىن؟!؟ بۇل كەلىنىم ەندى قايتىپ مەنىڭ تابالدىرىعىمنان اتتاماسىن» دەپ ۇلكەن ۇلى ءاليحاننىڭ بەتىن قايتارىپتى.

سودان كەيىن ءاليحان دەمالىستا ەلىنە قوناقتاپ كەلگەنىندە، جارى ەلەنانى ۇنەمى شاكارىمنىڭ اۋىلىنا قالدىرىپ كەتەتىن بولىپتى. ال، كاكىتاي مەن ءاليحان 1904 -جىلى تانىسىپ، شىنايى دوستىق قارىم- قاتىناستارى - 1905 -جىلدىڭ كوكتەمىندە، مامىر ايىندا، اباي ومىردەن وزعاننان كەيىن وربىگەن.

اباي قايتىس بولدى دەگەن حات العاندا، ءاليحان، كاكىتايدىڭ مەزگىلسىز قازاسىنا بايلانىستى 1915 -جىلى «قازاق» گازەتىندە جازعان ازاناماسىندا جازعانداي، «اقىننىڭ بالالارىنا «ابايدىڭ ولەڭدەرىن، اۋدارمالارىن، قولجازبالارى ۇمىتىلماي، جوعالماي تۇرعاندا قاعازعا ءتۇسىرىپ، كىتاپ قىلىپ باسىڭدار» دەپ حات جولدايدى. سودان كاكىتاي مەن تۇراعۇل ەل اۋزىندا ساقتالعان اباي شىعارمالارىن جيناپ، مۇرسەيىت دەگەن مولداعا جازدىرىپ الىپ، 1905 -جىلدىڭ كوكتەمىندە كاكىتاي ومبىعا ءاليحانعا الىپ بارادى. وسىدان كەيىن كاكىتاي مەن ءاليحان دوس قانا ەمەس، ساياسي ۇزەڭگىلەس بولادى.

«سودان ەكەۋمىز ءبىر ايداي سەمەيدە بىرگە جاتتىق. ابايدىڭ ولەڭدەرىن تالقىلاپ، وزىمىزشە ءماز- ءمايرام بولدىق» دەيدى ءاليحان الگى «كاكىتاي» اتتى ازاناما- ماقالاسىندا. ءسويتىپ ەكەۋى ابايدىڭ كىتاپتارىن جيناقتاپ، ساياسي كوزقاراستارعا وراي سەمەيدىڭ باسپاسىنان شىعارا الماي، قارسىلىققا ۇشىرايدى. ودان كەيىن الەكەڭنىڭ بۇل كىتاپتى ومبىدان، ۋفادان، وزگە دە قالالاردان شىعارۋعا مۇمكىندىگى جەتكىلىكتى ەدى. ءبىراق ول ەرەگىسىپ، سەمەيدەن شىعارا الماعان كىتاپتى سانكت- پەتەربوردان ءبىر- اق شىعارادى. كىتاپتىڭ العى سوزىندە اۆتوردى كاكىتاي ىسقاق ۇلى دەپ كورسەتەدى. ءاليحاننىڭ كىشىپەيىلدىگى سول، ءوزى جازىپ، كاكىتايدىڭ اتىنان شىعارىپ وتىر. ايتپەسە، وعان دەيىن ءبىر دە ءبىر ماقالا جازىپ كورگەن كاكىتاي بار ما ەدى؟!

ءجۇسىپ سۇلتانحان اققۇل ۇلى - ءاليحانتانۋشى- عالىم، حالىقارالىق جۋرناليست. 1962 -جىلى تۇركىستان قالاسىندا تۋعان. 1990 -جىلى ءال- فارابي اتىنداعى قازمۋ- دىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن. اۋعانستاندا اسكەري بورىشىن وتەگەن. 1990-1995 -جىلدارى ق ر ۇ ع ا م. و. اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىندا عىلىمي قىزمەتكەر، 1995-1996 -جىلدارى ونەر اكادەمياسىندا كافەدرا مەڭگەرۋشىسى، اعا عىلىمي قىزمەتكەر، 1995 -جىلدان پراگاداعى «ازاتتىق» راديوسىنىڭ ءتىلشىسى. 1997-2001 -جىلدارى وسى راديونىڭ استاناداعى تىلشىلەر قوسىنىنىڭ باسشىسى، 2001 -جىلدان پراگاداعى قىزمەتكەرى.

1991- 1994 -جىلدارى ول رەسەي مۇراعاتتارىنان ءا. بوكەيحانعا قاتىستى مول مۇرا تاپتى. 1995 -جىلى زەرتتەۋتتى ءا. بوكەيحاننىڭ «تاڭدامالىسىن» قۇراستىرىپ، باستىرتتى. باسپاسوزدە قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە زەرتتەۋلەر جازدى.

جازىپ العان باعلان ورازالى. 2016

http://adebiportal.kz

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى