ىقىلاس وجاي ۇلى: «كوزىمنىڭ قاراسى» ءانىنىڭ ايەل زاتىنا ەشقانداي قاتىسى جوق
.
ەندەشە بالا اتاۋلىنى اكە مۇراتىنىڭ جاس تانگە الماسقان جاڭا ءبىر مۇمكىندىگى دەسەك تە بولعانداي. قىتايدىڭ كونە ءبىر ماقالى دا وسى ويىمىزدىڭ وندىعىنا ءدوپ كەلەدى. «بالا اكەدەن قانشا جاس كىشى بولسا، سونشا جاس ۇلكەن» ءپالساپاسىنىڭ استارىندا كەلەر مەزگىل مۇراگەرىنىڭ كىم ەكەندىگىن مويىنداعان ءادىل بىتىمگەرشىلىك جاتىر.
باز بىرەۋلەر ءۇشىن بالا بەل قىزىعىنىڭ قۇربانى، ءيا بولماسا ەرلى- زايىپتى ەكەۋدىڭ ماحاباتىنان پايدا بولا سالعان تىرشىلىك يەسى عانا. مۇنداي تاسىر تۇسىنىكتىڭ توڭىرەگىنەن «جاۋاپكەرشىلىك» تۋرالى وي ىزدەۋدىڭ دە قاجەتى بولا قويماس.
مىنە، الدىمدا قوس پاراعى ايقارا اشىلىپ فرانس كافكانىڭ كىتابى جاتىر. جازۋشىنىڭ «اكەگە حات» دەپ اتالاتىن وسى ءبىر تۋىندىسىنداعى اكە مەن بالا اراسىنداعى قاتىناستى وقىپ وتىرىپ جون ارقاڭ مۇزداپ سالا بەرەدى. ارينە، مۇنداعى قاتىگەزدىك توركىنى وزگە تاقىرىپقا جۇك. ءبىزدىڭ جازباعىمىز كەرىسىنشە، مەيىرىم مەن سۇيىسپەنشىلىك ماسەلەسى.
الەم ادەبيەتىندە اكە مەن بالا اراسىنداعى ماحابباتتى ابايداي ءيىن قاندىرىپ جازعان اقىن نەكەن- ساياق. مۇنداي عاجايىپ عازالعا بالاما بولۋعا جارايتىن بىردەن- ءبىر شىعارما كونە داۋىردەگى يسپان اقىنى حورحە مانريكەنىڭ «اكە ولىمىنە ارناۋ» اتتى تۋىندىسى دەگەن بولار ەدىك. پوەمانىڭ قىسقاشا عانا مازمۇنى مىناعان سايادى. ءومىردى وزەنگە تەڭەگەن اقىن «ءولىم اتاۋلى سول وزەندى وزىنە تارتقان ءتۇپسىز تەڭىز سەكىلدى، ءبارىمىز دە اعىپ كەلىپ سوعان قۇيامىز» دەيدى.
اكەسى دون رودريگەنى جوقتاپ ومىراۋىن جاسقا بوياعان شايىر اكە داڭقىن اسپانداتا جىرلاپ، ونىڭ باتىرلىعى مەن بىلگىرلىگىن يۋليي سەزارگە، ال شىنشىلدىعى مەن شەشەندىگىن سيتسەرونعا تەڭەيدى. ءولىمدى ونەر دارگەيىندە قابىلداۋعا ۇيرەتكەن وسى ءبىر پوەمانىڭ نەگىزگى وزەگىندە قۋراي ۇنىندەي ۋىلدەپ ءبىر سارىن ەستىلىپ تۇرادى. وسى سارىن ابايدىڭ اكەسى قۇنانباي مەن باۋىرى وسپاندى جوقتاعانداعى زارىنا قاتتى ۇقسايدى (ءبىر قىزىعى، حاكىمنىڭ قۇنانبايدى شىڭعىس حان مەن ەسكەندىرگە، وسپاندى پلاتون مەن سوكراتقا تەڭەگەن جولدارى حورحە ولەڭىنىڭ بەينە ءبىر جالعاسى سەكىلدى). قوس شىعارمانى ءوزارا جىمداستىرىپ تۇرعان ورتاق ماسەلە اكە مەن بالا اراسىنداعى عاجايىپ ماحاببات تاقىرىبى. مىنە، ءبىزدىڭ دە ىزىنە ءتۇسىپ ىندەتپەك شارۋامىز ءدال وسى بولعالى تۇر.
ۋاقىت تىلشەسى حورحەدەن قۇنانباي بالاسىنا قاراي اۋىسقاندا اتالعان كەيىپكەرلەر توبى تولىعىمەن ورىن الماستىرىپ ۇلگەرەدى. مۇنداعى ەڭ باستى ايىرماشىلىق، اكە ءوز پەرزەنتىن ولگەننەن كەيىن ەمەس، كەرىسىنشە كوزى تىرىسىندە ۇلىقتايدى. وسى ورايدا مىنا ءبىر ماسەلەنىڭ دە باسىن اشالاپ ايتقىمىز كەلەدى. گۋمانيتارلىق عىلىمدا سىرەسكەن ستەرەوتيپتەردى ءسوز قىلماعاندا، بەلگىلى اۆتوريتەتتەردىڭ اتاعى مەن داڭقى الدىڭعى شەپتە جۇرەدى. ولاردىڭ ەڭبەگىنەن كورى ەسىمدەرىنىڭ ءبىرىنشى بولىپ كۋاگەرلىككە تارتىلىپ جاتاتىنى دا سوندىقتان. ءبىر قىزىعى، سول «دانىشپاندار» دۇرىس دەپ تاۋىپ، باتاسىن بەرگەن دەرەكتى سەنىڭ اقىلىڭ مەن جۇرەگىڭ، تۇيسىگىڭ مەن تانىمىڭ ەش قابىل ەتپەسە شە؟ سوندا نە ىستەۋگە بولادى؟
مىنە، بۇل شاققا دەيىن مىڭ عالىمنىڭ اۋىزىمەن «عاشىقتىق جىرى» دەپ مويىندالىپ، ات قويىلىپ، ازان شاقىرىلعان حاكىم ەڭبەگىنىڭ ءبىرى - «كوزىمنىڭ قاراسى» ولەڭى.
ال، ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا مۇنىڭ «ماحابباتقا»، ونىڭ ىشىندە ايەل زاتىنا ەشقانداي دا قاتىسى جوق. بۇل ابايدىڭ ءتانى بولەك دەمەسەڭ جانى ءبىر، جالعانداعى شىن «عاشىعى» ءابدىراحمانعا ارناعان ولەڭى بولاتىن.
كوزىمنىڭ قاراسى،
كوڭىلىمنىڭ ساناسى.
بىتپەيدى ىشىمدە،
عاشىقتىڭ جاراسى.
راس، ءابدىراحمان اباي ءۇشىن «كوزىنىڭ قاراسى» مەن «كوڭىلىنىڭ ساناسى» ەدى. بالقوجا ءبيدى بەك ىنتىزار ەتكەن ىبىراي سەكىلدى «ءۇمىت ەتكەن كوزىمنىڭ نۇرى بالام» ىقىلاسىنىڭ شىن يەسى- تۇعىن.
ماسەلەنىڭ ميا تامىرىنداي بولىپ ءبىتىسىپ كەتۋىنە، ءتورتىنشى جولداعى «عاشىقتىق» ءسوزىنىڭ كوپ اسەرى بولعانعا ۇقسايدى. بۇعان باستى سەبەپ، كەشەگى ماتەرياليستىك يدەيا «ماحاببات» پەن «جار» ۇعىمدارىن سانامىزعا تەك ايەل وبرازى رەتىندە عانا بەينەلەپ، ودان اسىرا ويلاي المايتىن موجانتوپاي تۇسىنىككە ۇرىندىردى. ال باعزىداعى بابالار پايىمى ءۇشىن «ماحاببات» پەن «جار» ۇعىمدارى قۇدايلىق تانىم بولاتىن. بۇل سوزىمىزگە شاكارىم قاجىنىڭ مىنا ءبىر ولەڭى كۋا.
«... مەنىڭ جارىم قىز ەمەس،
حاقيقاتتىڭ شىن نۇرى.
ونى سەزەر ءسىز ەمەس،
كوزگە تاسا بۇل سىرى.
جاسىرىپ تۇر جار ءوزىن،
باس كوزىمەن قاراما.
جۇرەگىڭنىڭ اش كوزىن ...»
قازاقتىڭ «قۇداي جار بولسىن» ءسوزىنىڭ شىن ماعىناسى دا وسى ءبىر ويدا جاتقانعا ۇقسايدى. عاشىقتىق - اسقاق ۇعىم. ول جان قالاۋىنان تۋسا، قۇمارلىق، كەرىسىنشە ءتان قالاۋىنان تۋادى. ەكەۋى سىرتتاي بىرىنە- ءبىرى قاتتى ۇقساعانى بولماسا، مۇلدە كەراعار ۇعىمدار. حاكىمنىڭ «عاشىقتىق، قۇمارلىق پەن ول ەكى جول» دەپ اراسىن اشالاپ ايتاتىنى دا سول. ءبىزدىڭ ەڭ باستى قاتەلىگىمىز «عاشىقتىق» ءسوزىنىڭ شىن تابيعاتىن تاني الماعانىمىزدا بولىپ وتىر عوي. شاكارىم ولەڭدەگى «جار» تۇسىنىگى سەكىلدى بۇل جەردەگى «عاشىقتىق» ءسوزى دە ساكرالدى ۇعىم. ەندەشە «عاشىقتىق» ۇلت پەن ۇلىس، ەركەك پەن ايەل دەپ استە بولىنبەيدى ەكەن. وندا تەك ىنتىزار ادرەسكە دەگەن الاپات سۇيىسپەنشىلىك قانا بولادى. مىنە، ابايدىڭ اقۋالى وسىنى كورسەتەدى.
قازاقتىڭ داناسى،
جاس ۇلكەن اعاسى.
بار دەمەس سەندەي ءبىر
ادامنىڭ بالاسى.
قۇدايشىلىعىن ايتايىق، وسى ءبىر شۋماقتىڭ ايەل زاتىنا نەندەي قاتىسى بار؟ ولەڭ الاش بالاسىنىڭ «داناسى» مەن «اعاسى» بولار ازاماتىنا سالماق ءتۇسىرىپ تۇرعان جوق پا؟ باسقا باعدارعا نەگىز تارتقان بۇل شۋماققا كۇمانمەن قاراعاندارعا، اقىننىڭ «ءابدىراحمان ناۋقاستانىپ جاتقاندا» جازعان ولەڭدەرى مەن ول دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىنگى توپتاماسىنا نازار اۋدارۋىن سۇرايمىز. سول ولەڭدەردەگى: «جاسقا جاس، ويعا كارى ەدىڭ» ءيا بولماسا «كورگەن، بىلگەن وكىندى، ءمىن تاعار جان بولمادى» دەگەن جولدار جوعارىداعى شۋماقتىڭ اينا- قاتەسىز انالوگياسى ەمەس پە؟
جۇرەكتەن قوزعايىن،
ادەپتەن وزبايىن.
ءوزى دە بىلمەي مە،
كوپ سويلەپ سوزبايىن.
مۇرسەيىت بىكى بالاسىنىڭ قولجازباسىمەن جاريالانعان ابايدىڭ العاشقى جيناعىندا «كوزىمنىڭ قاراسى» ولەڭى 1891 -جىلى جازىلعان دەپ كورسەتىلگەن ەكەن. ءابدىراحماننىڭ 1895 -جىلى نە بارى جيىرما جەتى جاسىندا مەرت بولعاندىعىن ەسكەرسەك، اتالعان عازال سۇيىكتى ۇلىنىڭ كوزى تىرىسىندە تۋعان. ءبىز اقىننىڭ «ءوزى دە بىلمەي مە» يشاراسىنان وسىنى اڭعارامىز. ەكىنشى جاعىنان، وسى ءبىر ولەڭ جولدارى اكە مەن بالا اراسىندا ورناعان شىن اسىقتىقتىڭ ۇلىنا دا ايپاراداي انىق ەكەندىگىن ايگىلەپ تۇر. نە بارى ءتورت شۋماقتان عانا تۇراتىن عازالدىڭ سوڭعى جولى اقىننىڭ ءسوز ءتۇيىنى ىسپەتتى. «كوپ سويلەپ سوزبايىن» دەپ ءوز- وزىنە توقتام جاسايدى.
مىنە، كىسىلىكتىڭ ادەبى دە وسى. وسىمەن ءبارى دە ءبىتۋى كەرەك ەدى. جوق، ولاي بولماي شىقتى. ون سەگىز شۋماقتان تۇراتىن وزگە ءبىر ولەڭنىڭ بۇعان ەش سەبەپسىز قوسىلىپ كەتۋى، نەگىزگى شىندىقتىڭ قاينار كوزىن بىتەپ كەتكەن. ءسىز بەن ءبىزدىڭ ايداي اقيقاتتى اجىراتا الماي ساندالىپ وتىرعانىمىزدىڭ سەبەبى دە سودان.
ايتپاقشى، ۇمىتىپ بارادى ەكەنبىز. ابايدىڭ «كوزىمنىڭ قاراسى» ءانى جۇمىر جەر بەتىندەگى ءار قازاق بالاسىنا تانىس دەسەك اسىرا ايتقاندىق ەمەس. سول ءبارىمىز «بىلەتىن» ءان ابايدىڭ ءتۇپنۇسقا تۋىندىسى ەمەس، وزگەرىسكە ۇشىراپ وپەراعا بەيىمدەلگەن ۆەرسياسى عانا. العاش دومبىرا تابيعاتىنداعى ءوزىنىڭ ءتول نۇسقاسىن ارۋاقتى ءانشى مادەنيەت ەشەكەيەۆتىڭ ءۇنتاسپاسىنان ەستىگەندە، كوڭىلدىڭ ايران- اسىر بولعانى بار.
باقساق، ءان اۋەنىندە ايەل بەينەسى دەگەن اتىمەن جوق، كەرىسىنشە كەلەر ۋاقىتقا دەگەن سەنىم مەن ۇلكەن ءۇمىت بار. سول ۇكىلى ءۇمىتتىڭ كەيىپكەرى ءان اۋەزىنىڭ ءون بويىندا مەنمۇندالاپ تۇرادى.
مۋزىكا ماماندارى «قازاقتىڭ كوپتەگەن اندەرى قىز زاتىنا ارنالعان» دەيدى. بالكىم، سولاي دا شىعار، ءبىراق بۇل جەردەگى «عاشىقتىقتىڭ» وعان ءۇش قايناسا دا سورپاسى قوسىلمايتىنىن قاداپ تۇرىپ ايتقىمىز كەلەدى.
«كوزىمنىڭ قاراسى» - كوزىنىڭ قاراشىعىنداي بولعان ءابدىراحمانعا اكە تاراپىنان جازىلعان عاجايىپ تۋىندى. اقىننىڭ اماناتىنداي بولعان وسى ءبىر ولەڭدى تالداۋعا، شىنىمدى ايتسام، كوپكە دەيىن جۇرەكسىنىپ ءجۇردىم. ءيا، ۋاقىت تولعاعىمەن ىشكە تۇسكەن شەمەن ويدىڭ «شەر تولقىتقانداعى» شىققان ءساتى بۇگىن بولدى.
نە نارسەنىڭ بولسىن ءوز ادەبى بار. ەندەشە «كوپ سويلەمەي» بىزدە ءسوزىمىزدى وسى جەرىنەن ءتامام ەتەيىك.
ىقىلاس وجاي ۇلى. 2016
