امانگەلدى قۇرمەت ۇلى: ادەبيەتتى تاۋار ەمەس، رۋحاني ازىق رەتىندە عانا باعالاپ كەلەمىز

- «مەنىڭ اتىم قىرمىزى» قانداي شىعارما؟ الەم وڭ باعاسىن بەرەتىندەي نە ايتتى؟

- ورحان پامۋكتىڭ بۇل شىعارماسى يسلام وركەنيەتىندەگى سۋرەت، مينياتيۋرا ونەرى جايىندا سىر شەرتەدى. راس اۆتور روماندى ماحاببات حيكاياسى رەتىندە باعالاعان. ءبىراق، ءىس جۇزىندە دەتەكتيۆ دەۋگە كەلەتىن تۋىندى. ورحان پامۋك سونىمەن قاتار ХҮІ-ХҮІІ  عاسىرلارداعى تاياۋ شىعىستاعى، سونىڭ ىشىندە پارسى ولكەسىندەگى، وسمان يمپەرياسىنىڭ اۋماعىنداعى ءبىرقاتار كەلەڭسىز قىلىقتاردى دا اشەكەرەلەيتىنى بار. ءارى مۇسىلمان سۋرەتشىلەرى مەن ەۋروپالىق شەبەرلەردىڭ ستيلدەرىن، وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىن سالىستىرا سيپاتتايدى. ەڭ باستىسى شىعىستىڭ سۋرەت ونەرىندەگى جانرلاردى، كاسىپ يەلەرىن تانىستىرادى. سونىمەن قاتار رومان كەيىپكەرلەرىن جەكە- جەكە سويلەتۋ ارقىلى دا ەرەكشەلەنەدى. قىسقاسى، وقۋعا تۇراتىن شىعارما.

- بىزدە تىكەلەي ءتۇپنۇسقادان اۋدارىلعان شىعارمالار كوپ ەمەس. ورحان پامۋكتىڭ شىعارماسى قاي دەڭگەيدە اۋدارىلدى دەپ ويلايسىز؟

- وعان اۋدارماشى ەمەس، وقىرمان باعا بەرسە كەرەك- ءتى. ءبىراق، ادىلدىك ءۇشىن ايتا كەتكەن ءجون، بۇل شىعارما قازاق تىلىندە العاش رەت جارىق كورىپ وتىرعان جوق. قىتايداعى قانداستارىمىز بىزدەن بۇرىن اۋدارىپ قويىپتى. الايدا، ول كىتاپپەن تانىسۋ بارىسىندا تىكەلەي تۇرىك تىلىنەن ەمەس، قىتاي تىلىنە اۋدارىلعان نۇسقادان ءتارجىمالانعانىن بايقادىق. ءارى كەيبىر تۇستاردا ءتۇپنۇسقاداعى ويلاردى بەرە الماعانىن اڭعاردىق.

سول سەبەپتى، تىكەلەي شىعارمانىڭ ءتۇپنۇسقاسىنان اۋداردىق. ءارى اۆتوردىڭ ءستيلىن، وي ورامدارى مەن قيسىنىن مەيىلىنشە ساقتادىق. سونىمەن بىرگە اعىلشىن جانە ورىس تىلدەرىنە اۋدارىلعان نۇسقالارىمەن دە ءىشىنارا سالىستىرىپ وتىردىق. ناتيجەسىندە ورىسشاسىنان گورى اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلعان نۇسقاسىنىڭ ساپالى ەكەندىگىنە كوز جەتكىزدىك. ءبىز دە سول دەڭگەيدەن تۇسىرمەۋ ءۇشىن بارىمىزدى سالدىق. جالپى باعاسىن وقىرمان بەرە جاتار. كەم- كەتىگى بولۋى بەك مۇمكىن. مۇكاممال بولۋ پەندەگە ءتان قاسيەت ەمەس. ونىڭ ۇستىنە بۇل شىعارما ءبىزدىڭ تۇرىك تىلىنەن ءتارجىمالاعان ەڭ كولەمدى شىعارمامىز بولدى.

- بىلۋىمشە مەكتەپتى «قازاق- تۇرىك ليسەيىنەن» وقىپسىز. تۇرىكشەنى جەتىك ءبىلۋىڭىزدىڭ سەبەبى وسىدان بولار. فەتحۋللاح گيۋلەننىڭ يدەياسىمەن اشىلعان مەكتەپتىڭ قازاققا زيانى بار ما نەمەسە كەرىسىنشە؟

- بۇل ەندى ادەبيەتكە قاتىستى ماسەلە ەمەس. ءوز باسىم ول مەكتەپتە وقىعانىم ءۇشىن وكىنبەيمىن. پايداسى ۇشان- تەڭىز بولدى. قازىرگى ماسەلە تەك ساياساتكەرلەردىڭ تەكەتىرەسىنەن تۋىنداپ جاتقانى وتىرىك ەمەس. ال مەكتەپتەر باياعىدا- اق قازاقتىكى بولىپ كەتكەن. بۇل وقۋ ورىندارىنىڭ ەلگە پايدالى بولعانىن ونىڭ تۇلەكتەرى ەمەس، سىرت كوز دە ايتىپ، جوعارى باعالاپ ءجۇر. سول پىكىرلەرگە الىپ- قوسارىم جوق.

 - الەمنىڭ ۇزدىك شىعارمالارى تۇرىك تىلىنە دەر كەزىندە اۋدارىلىپ وتىرادى عوي. بولاشاقتا بىزدە كەنجەلەپ تۇرعان اۋدارما سالاسىنا ءبىرجولا ويىسۋعا مۇمكىندىك بار ما؟

- اۋدارما ماسەلەسى كەنجەلەپ جاتقانى وتىرىك ەمەس. كوبىنە ۇزدىك تۋىندىلار ورىس تىلىنەن قازاقشاعا ءتارجىمالانادى. سول جاعى قيىن. ال تۇرىكتەرگە كەلسەك ولار ءار شىعارمانى تاۋار رەتىندە باعالايتىن دەڭگەيگە جەتكەن. ءبىز بولساق ادەبيەتتى تاۋار ەمەس، رۋحاني ازىق رەتىندە عانا باعالاپ كەلەمىز. سوندىقتان اۋدارما سالاسىندا جۋىق ارادا سۋىرىلىپ شىعا قويارىمىزعا كۇمانىم باسىم. ءبىزدىڭ وقىرماندار ەكى ءتىلدى ەكەنىن ەسكەرۋ كەرەك. ياعني ءبىزدىڭ نارىق ءالسىز. تۇرىكتەر تەك انا تىلدەرىنە اۋدارادى. سونىڭ ءوزى جەتىپ جاتىر. اجەپتاۋىر نارىق.

- جاقىندا قالاماقىنى كوبەيتۋ تۋرالى ماسەلە وڭ شەشىمىن تاپتى. بۇل جاڭالىق اۋدارما سالاسىنا دا وڭ اسەرىن تيگىزەتىن شىعار؟

- مۇمكىن. دەگەنمەن، قالاماقىعا قاتىستى ماسەلە ءالى شەشىلگەن جوق. ۇكىمەت جاقسى باستاما كوتەرگەنىمەن، ونى دۇرىس جولعا قويۋ ءۇشىن كەشەندى شارالار جاسالۋى ءتيىس. ءتىپتى، بۇل ءارى- بەرىدەن سوڭ ەلدىڭ ەكونوميكالىق قۋاتىنا دا تىكەلەي قاتىستى بولادى. مەنىڭشە، مەملەكەت بەرەتىن قالاماقىعا قاراي بەرگەننەن گورى، ءاربىر ادەبي تۋىندىنى تاۋار رەتىندە ساتۋدى ۇيرەنگەنىمىز ءجون شىعار. ماسەلەن، سول ورحان پامۋكتىڭ شىعارمالارىنىڭ جالپى تيراجى 13 ميلليوننان اسقان. ياعني، ول شىعارمالارىن تاۋار رەتىندە ۇسىنا الدى. ءبىزدىڭ جازۋشىلار دا ەڭبەكتەرىن وسىلاي ساتا السا، قالاماقى كۇتۋدىڭ قاجەتى بولماس ەدى.

- شىعارماشىلىق ادامىن جۋرناليستيكا توقىراتادى دەگەندى ءجيى ەستيمىز. مۇمكىن سىزگە اۋدارمامەن اينالىسىپ، الەمدە سوڭعى ۋاقىتتا شىعىپ جاتقان ەڭ ۇزدىك رومانداردى اۋدارۋ كەرەك شىعار؟

- مەن - جۋرناليسپىن. اۋدارما سالاسىنا تۇبەگەيلى اۋىسپاق نيەتىم جوق. جۋرناليستىڭ شىعارماشىلىعى كوبىنە پۋبليتسيستيكادان اسا قويماس. ال، بويىندا جازۋشىلىق دارىنى بار ازاماتتار ءبارىبىر ءتۇپتىڭ تۇبىندە ادەبيەتكە كەتەدى. وعان كامىل سەنەمىن. ال، اۋدارما سالاسىنا كەلەر بولسام، عىلىمي ادەبيەتتەردىڭ كوبىرەك اۋدارىلعانىن قالار ەدىم. اسىرەسە قوعامدىق عىلىمدارداعى سونى ەڭبەكتەردى اۋدارۋ قاجەت بىزگە. ماسەلەن، ماعان سالسا الەۋمەتتانۋشىلاردى كوبىرەك اۋدارعانىمىز ءجون شىعار. ماكس ۆەبەر، ەميل ديۋركگەيم، ۆەرنەر زومبارت سياقتىلاردى. ءتىپتى، قازىر كوزى ءتىرى مانۋەل كاستەلس ءتارىزدى اۆتورلاردى دا اۋدارمادىق. مىقتى فۋتۋرولوگتار بار، سولاردى دا اۋدارۋ كەرەك قازاق تىلىنە. بالكىم، ىڭعايى كەلسە وسىنداي سالالارعا دەن قويارمىن. ويتكەنى، ادەبيەتشى ەمەسپىن مەن.

- اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت!

سۇحباتتاسقان: باعلان ورازالى

https://adebiportal.kz

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى