ادامزات ءۇشىن بانك، ءداستۇرلى ۆاليۋتا، اقشا اۋدارىمدارى كەرەكسىز بولاتىن كۇن الىس ەمەس
دۇنيەءجۇزىنىڭ ونسىز دا ەسكىرگەن قارجى سالاسى تۇبەگەيلى وزگەرىپ شىعا كەلمەك.
قازىرگى كەزدە بيتكوين، لايتكوين ەلەكتروندى اقشالارى كەيبىر مەملەكەتتەردە زاڭداستىرىلىپ ۇلگەرگەن. وندا قۇيىلىپ جاتقان ينۆەستيتسيالار دا ميللياردتاعان دوللارعا جەتىپ وتىر. بۇل سالا وتە اۋقىمدى جانە ءبىر ماقالاعا سىيمايتىنى انىق. دەگەنمەن ءبىز ءتۇرلى ساراپشىلاردىڭ كومەگىمەن اتالمىش تەحنولوگيالاردىڭ الەۋەتىن باعامداپ كورۋدى شەشتىك.
ءار جىلدارى قازاقستاننىڭ قارجى نارىعىن مەملەكەتتىك رەتتەۋ جۇيەسىندە قىزمەت اتقارعان، قازىرگى ۋاقىتتا ءوزى اشقان Real Invest Group بروكەرلىك كومپانياسىنىڭ باسشىسى، تانىمال قارجىگەر باحىت نيازوۆتىڭ پىكىرىنشە، ەلەكتروندى ۆاليۋتالار مەن ترانزاكسيالار - مەملەكەت تاراپىنان شەكتەلمەۋى ءتيىس، كەرىسىنشە زەرتتەلۋى قاجەت ماڭىزدى سالالاردىڭ ءبىرى.
ءتىپتى ونىڭ ويىنشا، بلوكچەين بولاشاقتا مال شارۋاشىلىعىن، بانك جۇيەسىن جانە باسقا دا سالالاردىڭ قۇرىلىمىن ءتۇپ- تامىرىمەن وزگەرتىپ تاستاۋى ىقتيمال. سول ءۇشىن، ب. نيازوۆتىڭ سوزىنشە، كۇنى ەرتەڭ بۇل ريەۆوليۋتسيالىق تەحنولوگيا قارقىن الا باستاسا، قازاقستان تاسادا قالىپ قويماۋى ءتيىس.
«كريپتوۆاليۋتالارعا، نارىق پەن بۇل ءونىمنىڭ سپەسيفيكاسىن، قاتىسۋشىلارى مەن ماقسات- مىندەتتەرىن مەملەكەتتىك رەگۋلياتورلار تاراپىنان تۇسىنبەۋ بىزدە عانا ەمەس، بارلىق الەمدە بار. اعىمداعى جاعداي وتە جىلدام وزگەرۋدە. بيتكوين تۋرالى بىرەۋ ەستىگەن دە شىعار، ءبىراق ەتەريۋم تۋرالى ەشكىم ءالى بىلمەيدى. بۇل دا جاھاندىق نارسە، ونى بىزگە جىلدام ءتۇسىنۋ قاجەت. تاياۋ جىلدارى وتە اۋقىمدى وزگەرىستەر مىندەتتى تۇردە ورىن الادى. سوندىقتان بۇل نارىقتىڭ سەگمەنتىن ءتۇسىنۋ وتە ماڭىزدى مىندەت دەپ سانايمىن. وكىنىشكە قاراي، وعان ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قولىنان كەلەتىنىنە كۇمانىم بار، سەبەبى وسى ماسەلەدە ولاردىڭ قۇزىر- قابىلەتى جەتپەيدى»، - دەپ اتاپ ءوتتى قارجىگەر.
ونى باقىلاۋعا الۋعا، رەتتەۋگە بولادى ما دەگەن ساۋالعا كەلەتىن بولساق، ب. نيازوۆتىڭ ويىنشا، ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك ورگاندار «رەتتەۋ» دەگەن ۇعىمدى قازىرگى باعالى قاعازدار نارىعىن رەتتەۋ مودەلىمەن شاتاستىرىپ الۋى ىقتيمال.
«ول سونشالىقتى جاقسى ەمەس، سەبەبى مەنىڭشە، قازىرگى قارجى سەكتورىن رەتتەۋ جۇيەسى ومىردەن قالىپ قويعان. بۇل رەتتەۋ ەشقانداي ءتيىمدى شەشىمدەر بەرمەيدى، ەشكىمنىڭ مۇددەسىن قورعاي الماۋدا. كريپتوۆاليۋتالار جۇگىنەتىن بلوگچەين تەحنولوگياسىنىڭ جۇيەسى رەتتەۋگە كەلمەيدى. وعان تىيىم سالۋعا بولادى. كەيبىر مەملەكەتتەر سياقتى قىلمىستىق قۋدالاۋ ەنگىزۋگە دە ابدەن بولادى. ءبىراق بۇل رەتتەۋ ەمەس، ومىرگە ەنەتىن اۋقىمدى وزگەرىستەردى ەلەمەۋ بولادى. بلوكچەين تەحنولوگيالار مەن وسىنداي ترانزاكسيالاردى پايدالانعان ادامداردى تۇرمەگە قاماۋعا بولادى، كەيبىر ەلدەگىدەي. ءبىراق بۇل ءبىزدىڭ قارجىلىق نارىعىمىزدىڭ ومىردەن قالىس قالۋىنا اكەپ سوقتىرادى. الەمنەن قالىپ قويامىز. سوندىقتان قازىر مەملەكەتتىڭ قولىنان كەلەتىن ءبىراق ءىس بار - ول مەيلىنشە كوپ ۇيرەنۋ»، - دەدى ب. نيازوۆ.
ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە، قازاقستان ۇكىمەتى الەمدە كريپتوۆاليۋتالار سالاسىندا نە بولىپ جاتقاندىعىن تۇسىندىرە الاتىن، الداعى 2-3 جىلدا ورىن الۋى ىقتيمال بولجامدار ايتىلاتىن حالىقارالىق شارالارعا جيىرەك بارىپ وتىرۋ قاجەت. سوندا مەملەكەت كەم دەگەندە بۇل سالانى تۇسىنەتىن بولادى.
«سول كەزدە بۇل تەحنولوگيالاردى قاجەتتى سالالارعا دا ەنگىزۋگە بولار ەدى. مىسالى، ۋكراينادا بلوكچەين تەحنولوگيالار ساۋدا جۇيەسىن ورتالىقتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. وعان سىرتتان ارالاسۋ مۇمكىن ەمەس. ول مەملەكەتتىك اكتيۆتەردى جەكە مەنشىككە ساتۋ كەزىندە قولدانىپ ءجۇر. بۇل جۇيە 100 پايىز ەشكىمگە ساۋدا ناتيجەلەرىنە اسەر ەتۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى. وسى ساۋالدى مەڭگەرىپ، كەيىن ونى ەنگىزەتىن بولساق، ول دامۋىمىزدىڭ جاڭا باعىتىندا وڭ ناتيجەلەر بەرەدى»، - دەدى ول.
قارجىگەردىڭ ايتۋىنشا، كريپتوۆاليۋتالاردى، ونىڭ ىشىندە بيتكوين جانە وزگە دە جۇزدەگەن ەلەكتروندىق ۆاليۋتالاردى رەتتەۋ وتە قيىن. سەبەبى ادامعا ينتەرنەتكە كىرىپ، قىزمەت ءۇشىن قاراجات اۋدارۋىنا تىيىم سالا المايسىز. وسى سالادا دا وتە ۇلكەن وزگەرىستەر ورىن الماق. سول كەزدە رەتتەۋ ءتىپتى مۇمكىن ەمەس بولادى. ءبىراق قازاقستاننىڭ قولىنان كەلەتىنى - اقپاراتتى، تالداۋلاردى مەيلىنشە كوپ بەرۋ.
«ءبىر كريپتوۆاليۋتانىڭ، ەكىنشى ۆاليۋتادان ايىرماشىلىعى نە؟ ءتۇرلى تيپتەر مەن شارتتار بار. اتالمىش ۆاليۋتالاردىڭ ءتۇرلى تيپتەگى ماينينگتەرى بار. بۇل نە ەكەنىن ءتۇسىندىرۋ قاجەت. اتالمىش ۆاليۋتالار، ءتۇرلى قۇرالدار وتە قارقىندى دارىپتەلىپ جاتىر. الايدا حالىقتا مۇلدەم تۇسىنىك جوق ول تۋرالى»، - دەپ ءتۇيدى ويىن ب. نيازوۆ.
«قازاقپارات» ءتىلشىسىنىڭ رەسمي ساۋالىنا بەرگەن جاۋاپتارىندا قازاقستاننىڭ ۇلتتىق بانكى الەمدە قارقىن العان اتالمىش تەحنولوگيالاردى ءجىتى باقىلاپ وتىرعاندىقتارىن ءمالىم ەتتى. دەگەنمەن ەلەكتروندى ۆاليۋتالارعا ەلىمىزدە رەسمي تۇردە رۇقسات ەتىلمەگەن.
ۇلتتىق بانك: «قازىرگى ۋاقىتتا الەمدە جالپىعا تۇسىنىكتى بولاتىن «كريپتوۆاليۋتالاردى» زاڭنامالىق رەتتەۋ تەتىكتەرى جوق. اتالمىش ونىمدەر بەلگىلى ءبىر رەسمي اقشا بىرلىگىنە بايلانباعان. بۇگىنگى تاڭدا تاراتىلىپ وتىرعان «كريپتوۆاليۋتالاردىڭ» ەرەكشەلىگى پايدالانۋشىلار الدىندا جاۋاپتى ەميتەنتتىڭ جوقتىعى. ق ر ۇلتتىق بانكى «ۆيرتۋالدى ۆاليۋتالار» اينالىمى سالاسىنداعى الەمدىك ۇدەرىستەردى باقىلاۋدا، ءبىراق الەم مەملەكەتتەرى اراسىندا ولاردى رەتتەۋ بويىنشا ناقتى ۇستانىم جوق. قازاقستاندىق زاڭناما بويىنشا ۆيرتۋالدى ۆاليۋتالار رۇقسات ەتىلگەن تولەم جاساۋ قۇرالىنا جاتپايدى. قازاقستاننىڭ قارجىلىق ۇيىمدارى كريپتوۆاليۋتالارمەن بايلانىستى وپەراتسيالاردى قولدانۋعا جانە ولاردىڭ قاتىسۋىمەن مامىلە جاساۋعا قۇقىلى ەمەس. پايدالانۋشىلار (جەكە تۇلعالار) قۇقىقتىق تۇرعىدا قورعالماعان جەكە وپەراتسيالاردىڭ قاۋىپ- قاتەرىن وزدەرى كوتەرەدى، مەملەكەت ازاماتتاردىڭ كريپتوۆاليۋتالار بويىنشا قارجىلارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە جانە تولىق قۇنىنا كەپىلدىك بەرە المايدى.
ۇلتتىق بانك ءوز تاراپىنان قارجىلىق ۇيىمداردى (ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردى، ساقتاندىرۋ ۇيىمدارىن، باعالى قاعازدار نارىعىنىڭ كاسىبي قاتىسۋشىلارى) «كريپتوۆاليۋتالارعا» قاتىستى جوعارىدا اتالعان زاڭنامالىق قاتەرلەر مەن شەكتەۋلەر تۋرالى حابارلاندىردى».
بۇدان اڭعارىپ وتىرعانىمىز، وتاندىق قارجىلىق رەتتەۋشى بيلىك ەلەكتروندى ۆاليۋتالار، بلوكچەين تەحنولوگيالار سالاسىن ءالى تانىپ بىلە الماي وتىر. بارشا الەم بۇعان انىقتاما بەرە الماۋدا.
Forex Club كومپانيالار توبىنىڭ ساراپشىسى يرينا روگوۆا، دۇنيەجۇزىندە ەلەكتروندى ۆاليۋتالاردى رەتتەيتىن نە باقىلايتىن ورگان جوق ەكەندىگىن ايتۋدا.
«كريپتوۆاليۋتالار قارجىلىق نارىقتار ءۇشىن جاڭالىق ەمەس جانە ولاردىڭ سانى وتە كوپ. ءبىراق ەڭ تانىمالدارى - بيتكوين مەن لايتكوين. بەلگىلى ءبىر ستاتيستيكا تۋرالى ايتۋ مۇمكىن ەمەس. رەسمي تۇردە قازاقستاندا كريپتوۆاليۋتا ازىرگە زاڭداستىرىلعان جوق. سوندىقتان حالىق اراسىندا بۇل قۇرال قانشالىقتى تانىمال ەكەندىگىن ايتۋ قيىن. ونىڭ ۇستىنە كريپتوۆاليۋتالاردى قولمەن ۇستاپ، كوزبەن كورۋ، ءاميانعا سالىپ قويۋ مۇمكىن ەمەس. دەگەنمەن بۇل اقشا ەكەنىن ءتۇسىنۋ كەرەك، ونىمەن تاۋار ءۇشىن جانە كورسەتىلگەن قىزمەت ءتۇرى ءۇشىن تولەم جاساۋعا نەمەسە ءداستۇرلى ۆاليۋتالاردىڭ بىرىنە ارنايى ساۋدا الاڭدارىندا الماستىرىپ الۋعا بولادى. ءبىراق ازىرشە ت م د ەلدەرىندە مۇنداي وپەراتسيالار زاڭمەن رۇقسات ەتىلمەگەن. ساندىق ۆاليۋتالار فياتتىق ۆاليۋتالاردىڭ ايىرماشىلىعى - ولاردا ورتالىقتاندىرىلماعان ۆاليۋتالار. ولاردىڭ رەتتەيتىن نە باقىلايتىن ورگاندار جوق. ءتىپتى ولاردىڭ ەميسسياسىن جۇزەگە اسىراتىن ءبىرىڭعاي ورگان دا جوق. بۇل اقشالار جەلىدە ءبىرقاتار كريپتوگرافيالىق مىندەتتەردى شەشۋ بارىسىندا «وندىرىلەدى». ءبىراق ءداستۇرلى اقشاعا كريپتوۆاليۋتا ساتىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ساۋدا الاڭدارى دا بار»، - دەدى ول «قازاقپارات» تىلشىسىنە بەرگەن سۇحباتىندا.
- قازاقستاندا وسى سالانىڭ دامۋى قانشالىقتى ماڭىزدى؟ وسى باعىتتا قانداي ۇسىنىستار ايتا الاسىز؟
«مەن قازىر كريپتوۆاليۋتالار تۋرالى ايتا المايمىن. ءبىراق جەلىدەگى ترانزاكسيالاردىڭ ورتالىقتاندىرىلماعان مالىمەتتەر بازاسى - blockchain تەحنولوگياسىنا كوپتەگەن قارجىلىق ينستيتۋتتاردىڭ قىزىعۋشىلىعى ارتىپ وتىر. بۇل قازىر ورىلماعان تىڭ جەرلەر سياقتى. ءبىراق ونىڭ بولاشاعى وتە زور. بۇل تەتىكتىڭ ەنگىزىلۋى بارلىق بانك جۇيەسىن، ونىڭ قارجىلىق وپەراتسيالار باعىتىنداعى قىزمەتىن ءتۇپ- تامىرىمەن وزگەرتىپ جىبەرەدى. ەگەر مۇنداي جۇيە ەنگىزىلەر بولسا، ۋاقىت پەن قارجى شىعىنىن ەداۋىر ازايتادى. blockchain تەحنولوگيالارىن قولداناتىن بولسا، ترانزاكسيالاردى ناقتى سول ۋاقىتتا جۇزەگە اسىرىپ جىبەرۋگە بولادى. قازىرگى ۋاقىتتا ءداستۇرلى بانك وپەراتسيالارى 3-5 تاۋلىككە سوزىلادى. سونىمەن قاتار دەلدال بانكتەر بولمايدى. بۇل ءوز كەزەگىندە كوميسسيادان قاراجاتتى ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرمەك»، - دەيدى يرينا روگوۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا، ەلىمىزدە سوڭعى ۋاقىتتارعا دەيىن كريپتوۆاليۋتالار اينالىمىنا قاتىستى زاڭ بولعان جوق. ءتىپتى سوڭعى كەزگە دەيىن وسى ساۋالعا قاتىستى بيلىكتىڭ ۇستانىمى تەرىس بولاتىن. 2014 -جىلى ق ر ۇلتتىق بانكىنىڭ ءتوراعاسى بولعان قايرات كەلىمبەتوۆ ۇلتتىق بانك بيتكويندى قارجىلىق پيراميدانىڭ ءبىر ءتۇرى دەپ تانۋى ىقتيمال دەگەندى ايتقان بولاتىن. ءبىراق بۇگىنگى تاڭدا blockchain تەحنولوگيالاردىڭ تانىمالدىلىعى ارتىپ وتىرعاندىقتان، قازاقستاننىڭ ۇلتتىق بانكى بۇدان تىس قالماۋعا تىرىسادى.
«ق ر ۇلتتىق بانك ءتوراعاسى دانيار اقىشيەۆتىڭ ءمالىم ەتكەنىندەي، رەتتەۋشى ورگان كۇزگە قاراي كريپتوۆاليۋتالارعا قاتىستى ءبىرقاتار جوبالار دايىنداۋدا. جالپى بۇل وتە دۇرىس شەشىم. blockchain تەحنولوگياسىن دامىتۋ كريپتوۆاليۋتالاردان تىس دامىتۋ مۇمكىن ەمەس. ەگەر ءبىر نارسە رەسمي تۇردە زاڭداستىرىلماسا، جازا الۋ قاۋپى بار. سوندىقتان قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلۋ قاۋپى بار كەزدە بۇل تەحنولوگيالارمەن ەشكىم جۇمىس جاسامايدى. ونىڭ ۇستىنە كولەمى وسكەن «قارا نارىقپەن» كۇرەسكەنشە، ءىشىنارا زاڭداستىرىپ، ونى باقىلاپ وتىرعان الدەقايدا جەڭىل ءارى ءتيىمدى. ءبىرقاتار مەملەكەتتەردە بيتكويندار زاڭداستىرىلعان جانە ءداستۇرلى ۆاليۋتالارمەن قاتار تولەم قۇرالى دەپ تانىلعان»، - دەپ اتاپ ءوتتى يرينا روگوۆا.
بلوكچەين تەحنولوگيالاردىڭ ءمانىن ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس - ول ورتالىق باسشىلىقسىز قىزمەت ەتەتىن جالپىعا اشىق وتە اۋقىمدى مالىمەتتەر بازاسى. بيتكوين ەلەكتروندى ۆاليۋتاسىنىڭ اينالىمىنا كەلەتىن بولساق، ونىڭ ترانزاكسياسىن بلوكچەين جۇيەسىنىڭ قاتىسۋشىلارى - ماينەرلەر اينالىسادى. ولار وزدەرىنىڭ ارەكەتتەرىن راستاپ، ترانزاكسيا جازبالارىنان بلوكتار قۇرادى.
ماينينگ پروتسەسى وتە ۇلكەن اقپاراتتاردى وڭدەۋمەن جانە ساقتاۋمەن بىرگە جۇرەتىندىكتەن، جۇيە قاتىسۋشىلارىنا وتە قۋاتتى كومپيۋتەرلەر قاجەت. جۇيە قاتىسۋشىلارىنىڭ قولدارىندا ىرىكتەلگەن مالىمەتتەر بازاسى بولادى. بلوكچەين تەحنولوگيالارعا نەگىزدەلگەن مالىمەتتەر بازاسىنىڭ ىرىكتەلۋى ترانزاكسيالاردىڭ دۇرىستىعىن قاداعالاپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى جانە ەشقانداي قارجىلىق رەتتەۋ ورگاندارىنىڭ ارالاسۋىن تالاپ ەتپەيدى.
بلوكچەين ترانزاكسيالاردىڭ بانك ترانزاكسيالارىنان باستى ايىرماشىلىعى - دەلدالدار بولمايدى. قازىر اقشا، قۇجات نەمەسە وزگە مالىمەتتەرگە قاتىستى وپەراتسيالار امالسىز دەلدالدار ارقىلى ورىن الادى. بانكتەر، مەملەكەتتىك ورگاندار نەمەسە قاراپايىم نوتاريۋستار اتقارىلعان ءىس- قيمىلداردى راستاۋمەن اينالىسادى. بلوكچەين تەحنولوگيادا ورتالىق ورگان دەگەن ۇعىم جوق، سوندىقتان اتقارىلعان ترانزاكسيالاردى جۇيەنىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارى تەكسەرە الادى. بۇل پروتسەدۋرالاردى ازايتىپ، دەلدالداردان ارىلۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى.
قاراپايىم تىلمەن جەتكىزگەندە، تەحنولوگيا ومىرگە ەنگىزىلەتىن بولسا، بانكتەردىڭ، كەيبىر باقىلاۋشى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ، اۋديتورلاردىڭ، باقىلاۋشىلاردىڭ، ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنىڭ جانە تىركەۋشى ورگانداردىڭ قاجەتتىلىگى بولماي قالادى.
اۆتور: جاسۇلان جولدىبايەۆ
