داۋرەن ابايەۆ: بارلىعى جۋرناليستەرگە قارسى ەمەس، كەرىسىنشە ولاردىڭ مۇددەسى ءۇشىن جاسالادى
گۇلنار باجكەنوۆانىڭ جۋرناليستەر مەن مەملەكەت، الەۋمەتتىك جەلى مەن جاۋاپكەرشىلىك، ۇلتتىق برەند پەن ەلباسىنىڭ وقىپ تۇراتىن بلوگەرلەرى تۋرالى مينيسترمەن اڭگىمەسىن «قازاقپارات» اگەنتتىگى دە ءوز وقىرماندارىنا جاريالاعاندى ءجون ساناعان بولاتىن.
- ءسىز مەن جۇمىس ىستەيتىن سالاعا باسشىلىق جاسايسىز، ال ءبىزدىڭ ارىپتەستەرىمىزدىڭ جۇمىسى ەشقاشان وڭاي بولعان جوق. ەندى مىنەكي، جاڭا تۇزەتۋلەر ازىرلەدىڭىزدەر. ايتىڭىزشى، ءبىز ءۇشىن قانداي دا ءبىر جاقسى جاڭالىقتار بار ما؟
- جالپىلاما العاندا، ءبىز جۋرناليست قىزمەتىن جەڭىلدەتكىمىز كەلەدى. سوندىقتان تۇزەتۋلەر ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە سول جۋرناليستەردىڭ وزدەرىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن ازىرلەنگەن. بۇل ءۇشىن ءبىز الىپ تاستاعىمىز كەلەتىن دۇنيەلەر دە كوپ، ماسەلەن، سونىڭ ءبىرى شەنەۋنىكتەرگە جولداناتىن ساۋالعا گازەتتەگى ەڭ باستى ادامنىڭ قول قويۋ قاجەتتىلىگى، بۇعان وسى ساۋالدى جولداۋعا ۋاكىلەتتى كەز- كەلگەن ادام دا جەتكىلىكتى. وسىنىڭ ءوزى اقپارات الۋ ۇدەرىسىندەگى جەدەلدىكتى تەزدەتەتىن ەدى.
بۇل ءبىر عانا مىسال بولعانىمەن، ونداي دۇنيەلەر كوپ. ايتسە دە، جۇرتتىڭ ويىنا ءبىز ۇسىنعان اقپاراتتى تەكسەرۋ تۋرالى مىندەتتىلىك ورالا بەرەدى. ءبىر جاعىنان اقپاراتتى تەكسەرۋ - قۇقىق ەمەس، كەز كەلگەن جۋرناليستىڭ مىندەتى، ايتسە دە ءدال وسى تۇزەتۋدى حالىق اۋىر قابىلدايتىن سەكىلدى. دەگەنمەن، بۇكىل الەمدە سولاي، جۋرناليست جازباسى دەگەن دە بولادى، جاڭالىقتى ەستىدى مە، جۋرناليست باسپا ءسوز حاتشىسىنا نەمەسە باسقا دا قۇزىرەتتى تۇلعالارعا كەمىندە ەكى- ءۇش مارتە قوڭىراۋ شالىپ، وقيعا ورنىنا بارۋى كەرەك. فاكت- چەكينگ، ياعني، قوڭىراۋ سوعىپ مالىمەتتەردى ناقتىلاۋى ءتيىس.
ەگەر كاسىبي جۋرناليست ءوزىنىڭ بەرەتىن اقپاراتىنا مۇقيات بولىپ، ونى تەكسەرىپ، وقىرمان ءۇشىن وعان ءوزىنىڭ «تۇزدىعىن» قوسا قىزىقتىرىپ، ۇسىناتىن بولسا، ارينە بۇنداي اقپارات جوعارى باعالانادى.
- ءسىزدىڭ ۆەدومستۆو مونيتورينگ جاساپ، جۋرناليستەردىڭ جاپپاي تەكسەرىلمەگەن، كۇماندى اقپارات تاراتاتىنىن انىقتادى ما؟
- شىندىعىندا، جۋرناليستەردىڭ تەكسەرمەستەن، ناقتىلانباعان اقپاراتتى الاتىنى تۋرالى فاكتىلەر بار. اسىرەسە الەۋمەتتىك جەلىنىڭ قاتارداعى قاراپايىم پايدالانۋشىلارىنان تەكسەرىلمەگەن اقپارات الىپ، ونى وزدەرىنىڭ رەسۋرستارىندا جاريالايدى. كەيدە كەيبىر باق جۋرناليستەرى اقپاراتتىڭ ناقتىلىعىن تەكسەرۋگە ەش ءمان بەرمەيتىن بولعانداي كورىنەدى. بۇل اسىرەسە اۋديتوريا تارتۋ، بەرىلەتىن اقپاراتتى كوممەرتسيالاندىرۋ ءۇشىن جاسالاتىن سەكىلدى. ارينە، جالپىلاما العاندا بۇنداي قادامعا قارسى ەمەسپىن، بۇكىل الەمدەگى بيزنەستىڭ سيپاتى وسى، الايدا ءار نارسەنىڭ ءوز شەگى بار. ءبىز اقپارات تۇتىنۋشىلاردىڭ - قاراپايىم ازاماتتاردىڭ مۇددەسىنە جۇمىس ىستەۋگە ءتيىسپىز.
- ءىس جۇزىندە اقپاراتتىق ح ا و س اسەرىن بىزدە الەۋمەتتىك جەلىلەر جاسايدى، ءسىز ولارعا ءتارتىپ ورناتپاقسىز، ولاردى رەتتەۋ مۇمكىن ەمەس ءتارىزدى.
- ءبىز قازىرگى كۇنى ينتەرنەتتى تۇتاستاي رەتتەۋدىڭ قولدان كەلمەيتىنىن تۇسىنەمىز. الايدا قانداي دا ءبىر ويىن ەرەجەلەرى بولۋى كەرەك. - ينتەرنەتتى رەتتەۋ تۋرالى زاڭ تۇرعاندا تاعى قانداي ويىن ەرەجەسى قاجەت؟ بىرنەشە جىل بۇرىن ءبىز ءتىپتى پوستتارداعى كوممەنتارييلەر ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزدىك قوي. بۇل ءۇشىن تۇرمەگە دە وتىرعىزادى. ەندى ارى قاراي نە بولادى؟ - ۋاقىت ءبىر ورىندا تۇرمايدى، جاڭا ۇعىمدار، جاڭا تەحنولوگيالار كەلىپ جاتىر. شاپشاڭ وزگەرىپ جاتقان زاماندا ءبىز وتكەن ءبىر جىلدارى ايتىلعان نارسەگە جۇگىنبەۋىمىز كەرەك. سوندىقتان دا، بۇل قالىپتى زاڭنامالىق پروتسەس. زاڭنامالىق ۇدەرىس ءبىر ورىندا تۇرماۋى كەرەك، تەز وزگەرىپ جاتقان زاماندا زاڭداردى جاقسارتىپ وتىرۋ - زامان تالابى.
- مەنىڭ ماقالامنىڭ استىنا جازىلعان قانداي دا ءبىر پىكىر ءۇشىن مەنەن جاۋاپكەرشىلىك تالاپ ەتۋ - بۇل جاعدايدى جاقسارتا ما؟
- مۇنداعى جاۋاپكەرشىلىك تۋرالى اڭگىمە ناقتى ءبىر ماقالا تۋراسىندا بولىپ وتىر. ماسەلەن، ەگەر الدەكىم ۇلتارالىق وشپەندىلىكتى قوزدىرسا. ءسوز بوستاندىعى، پىكىر بوستاندىعى - بۇل جاقسى، الايدا ۇلتارالىق نەمەسە ءدىنارالىق قاقتىعىستاردى قوزدىرعانى ءۇشىن سول ادام جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلۋى كەرەك، سول ادام وسى ارەكەتىنە قاراي جاۋاپ بەرەتىنىن ءتۇسىنۋى كەرەك. - جۋرناليستەردىڭ كوزى اشىق دەپ ويلايمىن، ولار ارازدىقتى قوزدىراتىن ماسەلەنى بىلەدى. سونىمەن قاتار، ارازدىقتى قوزدىرۋ، سوعىسقا شاقىرۋ سەكىلدى باسقا دا قورقىنىشتى ماسەلەلەر ءۇشىن قىلمىسقا تارتاتىن باپتار بار، بۇنى ءبارى جاقسى بىلەدى. جۋرناليستەرگە قاتىستى مىندەتتەيتىن زاڭ نورمالارى از ەمەس، جالا جاپقاندار دا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. - جۋرناليستەرگە قاتىستى 1999 -جىلعى ءبىر عانا زاڭ بار ەمەس پە.
- ءيا، ءبىراق جۋرناليست قىزمەتى باسقا دا زاڭدارمەن، ماسەلەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى زاڭمەن دە رەتتەلەدى.
- زاڭدار قازاقستاننىڭ بارلىق ازاماتتارىنا ارنالادى. ءسىزدىڭ دە جانە ءسىزدىڭ ارىپتەستەرىڭىزدىڭ دە ءبىز ازىرلەگەن زاڭ جوباسىنا قاتىستى سۇراقتار بار شىعار. مەن سول ءۇشىن ءسىزدى جۇمىس توبىنا شاقىرامىن. ءبىز ول زاڭ جوباسىن جاريالاپ، جالپىلاما بۇقارالىق تالقىلاۋعا شىعاردىق. زاڭ جوباسىمەن جۇمىس توبىنا 60 تان استام ادام شاقىرىلدى، ولاردىڭ اراسىندا جۋرناليستەر قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلدەرى دە، ساراپشىلار دا بار. مەن وسى زاڭ جوباسى بويىنشا كەز كەلگەن تۇزەتۋلەردى تالقىلاۋعا قاتىساتىنداردىڭ بارلىعىن دا تىڭداۋعا دايىنمىن. سونىمەن قاتار، ءبىز ۇسىنعان نورمالار - دالەلسىز، قاتىپ قالعان قاعيدا ەمەس، جۇمىس توبىنىڭ بارلىق مۇشەلەرى ولاردى قايتا قاراي الادى. سوندا ءسىز جۋرناليستەر قاۋىمداستىعىندا ەشقانداي دا شەكتەۋلەر بولماۋى كەرەك دەپ سانايسىز با؟
- ءبىزدىڭ باتىستاعى ارىپتەستەرىمىز تۋرا سولاي، ءسىز ءدال قازىر بىزگە مىسالعا كەلتىرگەندەي جۇمىس ىستەيدى. ا ق ش- تا باسپا ءسوزدىڭ تەڭدەسسىز قورعالعانىن بىلەتىن بولارسىز؟ ا ق ش- تا ءسىزدىڭ ارىپتەستەرىڭىز - مينيسترلەر وزدەرى تۋرالى جازعانى ءۇشىن ب ا ق- تى سوتقا بەرە المايدى. ەگەر شەنەۋنىك نەمەسە ساياساتكەر جۋرناليستەر جالعان اقپارات تاراتتى، وزدەرىنە جالا جاپتى دەپ سانايتىن بولسا، ولاردىڭ بار جاسايتىنى - جۇرت الدىنا شىعىپ مالىمدەمە جاساۋ، سونى ءتۇسىندىرۋ عانا.
- ال ءسىز، ولاردىڭ ىشكى كورپوراتيۆتىك جۋرناليستىك قارىم- قاتىناسى وتە مىقتى ەكەنىن بىلەتىن شىعارسىز. ەگەر جۋرناليست وتىرىك جازاتىن بولسا، فاكتىلەردى بۇرمالاسا، وندا سول جۋرناليست ەشقاشان دا بەدەلدى باسىلىمدا جۇمىس ىستەمەك تۇگىلى، ونىڭ ماڭىنا دا جولاي المايدى. ا ق ش جۋرناليستەرىندە وسىنداي ۇرەي قاشاندا بار. ال قازاقستاندا بۇنىڭ جۇمىس ىستەيتىنىنە كەپىلدىك بار ما؟ مەن دە ءدال وسىنداي كەپىلدىڭ امەريكادا بار ەكەنىنە ابدەن سەنىمدىمىن.
- ەندى بۇل جۋرناليستيكاعا عانا قاتىستى ماسەلە ەمەس، ءبىزدى رەپۋتاتسيا (ابىروي، بەدەل) دەگەن ۇعىمنىڭ ءوزى جوق. سوندىقتان دا قازاقستاندا قاتەلەسە بەرۋگە بولاتىن شىعار. دەگەنمەن، جازا باسپايتىن جان جوق، ال سول ءۇشىن تۇرمەگە توعىتا بەرۋگە دە بولمايدى...
- كەلىسەمىن. جۋرناليستەردىڭ جۇمىسىن قىلمىسسىزداندىرۋ قاجەت. ءبىز وسى باعىتتا جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز.
- مىنانى تۇسىنۋگە ءتيىسپىز، ءسىز جۋرناليستەردىڭ كاسىبي ابىرويى، بەدەلى جوق دەمەكشىسىز بە، الايدا بۇل باسقا سالالاردا دا جوق قوي. ماسەلەن، جەمقورلىقپەن تۇرمەگە وتىرىپ شىققاندار، كەيىننەن ءدال وسى سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەسەتىن قوعامدىق ۇيىمدى دا باسقارا بەرەدى.
- ەندەشە، وسى ماسەلەنى كوتەرمەي، قوعامنىڭ ءوزى وسىنى وزدىگىنەن رەتتەي الماي تۇرعاندا، وندا زاڭ ارقىلى رەتتەۋ كەرەك ەمەس پە؟ ەگەر ءسىز وسى نورمانى الىپ تاستايىق دەپ تابانداپ تۇرساڭىز - ءبىز اسىقپاي مۇقيات تالقىلايىق.
- مەن ءدال قازىر سۇحباتتاسىپ وتىرمىن، مىنانى الىپ تاستايىق، انانى قالدىرايىق دەپ ايتقىم كەلمەيدى.
- دەگەنمەن، ءسىز ءوز سۇراقتارىڭىزبەن وسىعان اكەلە جاتىرسىز عوي؟ سولاي ەمەس پە؟
- ويتكەنى، ءسىز قوعامدىق ورتا مەن قاراپايىم كاسىبيلىك ارقىلى وزدىگىنەن رەتتەلەتىن ماسەلەنى زاڭمەن رەتكە كەلتىرگىڭىز كەلەدى.
- جاقسى، ال وسى وزدىگىنەن رەتتەلۋى ءۇشىن قانشا جىل كۇتۋىمىز كەرەك؟
- ەگەر 25 جىل بۇرىن ەلىمىزگە ءسوز بوستاندىعى بەرىلگەن بولسا، وندا ءبىزدىڭ بۇگىنگى قوعام دا مەيلىنشە سالاۋاتتى بولاتىن ەدى.
- ءسىز تاعى دا بىزدە ءسوز بوستاندىعى جوق دەگىڭىز كەلەتىن سەكىلدى. الايدا بۇل ولاي ەمەس.
- ال ءسىز قازاقستاندا ءسوز بوستاندىعى بار دەگىڭىز كەلەدى مە؟
- مەنىڭ قازىر ايتقالى وتىرعانىمدى تاقىرىپقا شىعاراتىنىڭىزدى تۇسىنەمىن. دەگەنمەن، ءسوز بوستاندىعى، پىكىر بوستاندىعى قازاقستاندا بار، ءارى ءسىز بۇنى جاقسى بىلەسىز.
- قالاي ويلايسىز، مەملەكەتتىك تەلەارنالار قازاقستاندىق قوعامدا بۇگىنگى كۇننىڭ ناقتى جاعدايىن، پىكىرلەر الۋاندىعىن شىنايى كورسەتە مە؟ حالىقتىڭ قاراجاتىنا كۇن كورىپ وتىرعان تەلەارنالار كورەرمەن الدىنداعى بورىشىن اتقارىپ جاتىر ما؟
- ارينە! ال ءسىز نە ايتقىڭىز كەلەدى؟
- مەن سەنزۋرا تۋرالى.
- ونى قايدان كوردىڭىز؟ مينيستر، ونىڭ ورىنباسارى، كوميتەت ءتوراعالارى ەفيرگە شىعاتىن ماتەريالداردى وتىرىپ الىپ قاراپ شىعادى دەپ وتىرسىز با؟ بۇل مۇمكىن ەمەس قوي. ونىمەن ءاربىر رەداكتسيا ءوزى اينالىسادى.
- سەنزۋرا جۇيەلى تۇردە جۇرەدى. ءبىر كەزدەرى ءتىپتى مەملەكەتتىك ارنالار پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندە ءماتىندى سالىستىرىپ وتىراتىن. قازىر، بالكىم ونداي ەمەس تە شىعار، الايدا بىزدەگى سەنزۋرا جۇيەلى. ەگەر جۋرناليست وپپوزيتسيانىڭ ميتينگىسى تۋرالى بۇرىس ماتەريال جاساسا، رەداكتور وسىنى جىبەرەتىن بولسا - ولاردى جۇمىستان شىعارادى، بولدى. بۇنداي جاعداي بولدى.
- 10-15 جىل بويى حابار ارناسىندا ىستەگەن، رەسەيدە، ۇلىبريتانيادا ءتىلشى بولعان جۋرناليست تۋرالى الگى وقيعانى بىلەتىن شىعارسىز. تىلشىلىك پۋنكتتى جابۋ تۋرالى اكىمشىلىك شەشىم قابىلدانعاندا، ول جۋرناليست قىزدىڭ اياق استىنان «كوزى اشىلىپ» ، ءسوز بوستاندىعى جوق، قازاقستاندا بۇدان ءارى جۇمىس ىستەۋ مۇمكىن ەمەستىگى ەسىنە تۇسە كەتتى. نەگىزى وعان وسىندا جۇمىستى جالعاستىرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسالعان بولاتىن. بۇل كۇلكىنى كەلتىرەدى. جۋرناليست ون جىل بويى لوندوندا تۇرىپ كەلدى، ەشقانداي ءلام- ميم دەگەن جوق، ال ەندى كەلىسىمشارت ۋاقىتى تاياعاندا ول اياق استىنان تسەنزۋرا تۋرالى اڭگىمە ايتا باستادى.
- مەن بۇنداي مىسالدى تالقىلاپ، داۋلاسقىم كەلمەيدى. دەگەنمەن، سىزدەن ناقتى ەستىگىم كەلەدى، ءبىزدىڭ تەلەارنالاردا سەنزۋرا جوق دەپ ەسەپتەيسىز بە؟
- جۇيەلى سەنزۋرا دەگەن جوق. مەملەكەتتىك اقپاراتتىق تاپسىرما دەگەن ۇعىم بار ەكەنىن ەسكە سالا كەتەيىن. مەملەكەتتىك تۇرعىدان الىپ قاراعاندا جاريالاۋعا قاجەتتى تاقىرىپتار بار. كەيدە مۇندايلار كوپ بولىپ كەتۋى دە مۇمكىن. ءبىز دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك باعدارلاما، يندۋستريالاندىرۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى تۋرالى ايتقىمىز كەلەدى. ءبىز مەملەكەتتەن كەلەتىن اقپاراتتار اعىنىن تەڭدەستىرۋ بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن بولامىز. ال قالعانىنىڭ ءبارى - رەداكسيانىڭ ەركىندە.
- دەگەنمەن، مەملەكەتتىك گازەتتەر مەن تەلەارنالاردىڭ جاساپ جاتقانىنا ءسىزدىڭ كوڭىلىڭىز تولادى عوي...
- جالپىلاما العاندا ءيا...
- وندا نەسىنە قوبالجيسىز؟ بيلىكتىڭ اقپاراتتىق رەسۋرسى ۇلكەن، قۋاتتى. ال ءسىز قايداعى ءبىر بلوگەرلەردەن قورقىپ، الاڭدايسىز.
- ءبىز قورقىپ وتىرعان جوقپىز. ءبىز تەك بۇدان دا ءتيىمدى ءارى جۇيەلى جۇمىس ىستەگىمىز كەلەدى. بلوگەرلەردىڭ جەكەلەگەن پوستارىن تىم اۋىر قابىلدايتىندار بار شىعار. الايدا، مەنىڭ ويىمشا، ولاردىڭ باسىم بولىگىنىڭ اسەرى تۋرالى ارتىق ايتىلىپ جاتىر. جەكە مەنىڭ پىكىرىمە كەلسەك، ەڭ باستىسى، ءبىز «دۇرىس ەل» بولۋعا ءتيىسپىز دەپ سانايمىن. بۇل تۋرالى مىسالى، الەمدەگى مەملەكەتتىك برەندينگ سالاسىنىڭ جەتەكشى مامانى سايمون انحولت تا ايتقان بولاتىن. دەگەنمەن، مەنى شىنىمەن ابىرجىتاتىن ماسەلەلەر دە بارشىلىق. ءسىز بىلەسىز بە، قازاقستاندا مەملەكەتتىك كۆوتا ارقىلى جۇرەككە مىڭداعان وپەراتسيالار جاسالادى، تۋبەركۋلەزبەن اۋىراتىنداردىڭ سانى جارتىسىنان استامعا قىسقاردى، انا مەن بالا ءولىمى دە تومەندەپ كەلەدى. 12,5 مىڭ شاقىرىمنان اساتىن وپتيكالىق- تالشىقتى سۋپەرماگيسترال سالىندى. الايدا ەگەر ءسىز الەۋمەتتىك جەلىدەگى تالقىلاۋلارعا ۇڭىلسەڭىز، وندا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ جاعدايى قۇردىمعا كەتىپ بارا جاتقانداي اسەردە بولاسىز. كەلەڭسىزدىكتەر ەتەك جايعانداي.
- الايدا ءسىز كۇن سايىن حابار ارقىلى پوزيتيۆتەر تۋرالى ايتاسىز عوي.
- بۇل جامان با؟
- ءبىر جاعىنان ءوزىڭىز قاجەتتى تۇيمەشەنى باسۋدىڭ ورنىنا الەۋمەتتىك جەلىدە قىڭقىلدايتىندارعا رەنجيسىز. سوندا قالاي، ولاردى ينتەرنەتتە سەنزۋرامەن بايلاپ ۇستاماقشىسىز با؟
- ەگەر ءبىز ۇدايى كىم نە ايتادى، كىم نە ويلايدى دەپ الاڭداي بەرسەك، مەملەكەتىمىز دامىمايدى. ساياسي ەرىك دەگەن ۇعىم بار. بۇعان ءبىزدىڭ پرەزيدەنت ناعىز ۇلگى بولا الادى. ەلباسىنىڭ «الدىمەن ەكونوميكا، سودان كەيىن ساياسات» ۇستانىمى ءبىزدىڭ مەملەكەتتىگىمىزدىڭ نەگىزىن بەرىك قالاۋعا جاعداي جاسادى. ءبىز ازاماتتاردىڭ پىكىرىن مۇلدەم ەسكەرمەيمىز دەپ ايتىپ وتىرعان جوقپىز. الايدا ينتەرنەت داۋىرىندە قوعامدىق پىكىرتالاستىڭ ەرەكشەلىكتەرىن دە ەسكەرۋ قاجەت. وندا ەموتسيالار باسىم دا، كەرىسىنشە راتسيوناليزم كەمشىل. ماسەلەن، 70- جىلدارى «ۇندەمەۋ شيىرشىعى» اتتى پسيحولوگيالىق تەرمين پايدا بولدى - ادامدار باسىم كوپشىلىكتىڭ ويىمەن ۇيلەسپەيتىن پىكىر ايتۋعا قورقاتىن. الەۋمەتتىك جەلى پايدا بولعالى بۇل فەنومەن ودان سايىن كۇشەيدى. الەۋمەتتىك جەلىنىڭ قازاقستاندىق سەگمەنتىندە قۋدالاۋ، جەكەلەگەن ادامداردىڭ جاپپاي وبسترۋكتسيالانۋى قالاي جيىلەپ كەتكەنىن قاراڭىز. مۇندا اڭگىمە تسەنزۋرا تۋرالى بولىپ وتىرعان جوق، اڭگىمە ءوزىن- ءوزى رەتتەۋ تۋراسىندا بولىپ وتىر.
- دەگەنمەن، ىشىڭىزدە الەۋمەتتىك جەلىگە دەگەن رەنىش بار سەكىلدى. بىلەسىز بە، مەن ءسىزدى تۇسىنەمىن، مەنىڭ ءوزىمنىڭ دە ولاردان كوڭىلىم قالادى، كوپتەگەن حايتەرلەر بار، اقىماقتىق، بوس كوپىرمەلەر دە قانشاما، الايدا جاقسى جاعى دا از ەمەس.
- ەشقانداي دا رەنىش جوق. ءبىز بارلىق زاتقا وبەكتيۆتى قارايمىز. سونىمەن قوسا، حالىققا اقپارات جەتكىزۋدە ەڭ تاماشا قۇرال - ينتەرنەت. ونى جوققا شىعارا دا المايمىز، مەملەكەت مۇنى پايدالانۋى كەرەك.
- دەگەنمەن، نەگە ادامدار جاقسى دۇنيەلەردى كورمەيدى دەپ ەسەپتەيسىز؟ مەن ماسەلەن، ءسىزدى فەيسبۋكتە وقىپ تۇرامىن، كەلمەي جاتىپ 7 مىڭنان استام وقىرمان جيناپ تا ۇلگەردىڭىز. ال مەنىڭ فەيسبۋكتە وتىرعانىما بىرنەشە جىل بولسا دا، وقىرماندارىم 9 مىڭنان ارەڭ استى. سىزگە لايك باسۋشىلار دا از ەمەس، باسپا ءسوز پاراعىنداعى ماتىنگە قاراعاندا شابىتتانا جازباساڭىز دا، 200-300 لايك مىندەتتى تۇردە باسىلادى. بالكىم نەگاتيۆتى رەاكسياعا ءسىزدىڭ ءوزىڭىز شىرمالىپ قالعان شىعارسىز؟
- مەن جازارماننىڭ بارلىعى جاعىمسىز دۇنيەلەردى عانا جازىپ جاتىر دەگەن جوقپىن. پوزيتيۆتى جاڭالىقتار جازاتىن ادامدار دا كوپ، ءبىر- بىرىنە لايك باسىپ جاتادى، لەبىز ءبىلدىرىپ، قالدىرادى، ساتتىلىك تىلەپ جاتقاندارى قانشاما. ءبىز ۋاقىت تالابىنان قالماۋىمىز كەرەك. اتاپ ايتقاندا، بلوگەرلەردى تىركەۋ ماسەلەسىنە كەلەيىك. شىندىعىندا دا ءبىز وسىنداي مۇمكىندىكتى ۇسىنىپ وتىرمىز. الايدا، بۇل اركىمنىڭ ءوزى ەركىنە بايلانىستى پروتسەسس بولۋى كەرەك. سىن- پىكىرلەرمەن ءبىز ءالى دە جۇمىس ىستەيمىز. بۇنى نە ءۇشىن ىستەمەكپىز؟ ماسەلەن، وزەكتى ساياسي تاقىرىپتا جازاتىن بلوگەر بار دەلىك، ونىڭ فوللوۆەرى 100 مىڭ. قازىر مەملەكەتتىك اقپاراتتىق تاپسىرىس اياسىندا ءبىز تارالىمى 20 مىڭ بولاتىن كەيبىر رەسپۋبليكالىق گازەتتەرمەن دە جۇمىس ىستەيمىز. وسى تۇرعىدان العاندا، كىممەن جۇمىس ىستەۋگە ءتيىمدى بولاتىنىن قايتا قاراۋ ماسەلەسى كوڭىلگە قونادى ەمەس پە؟! ءبىز مىنە ءدال وسىنى جاساعىمىز كەلەدى. الايدا، بۇل ءۇشىن دە بەلگىلى ءبىر قۇقىقتىق، زاڭنامالىق شەشىمدەر، قادامدار قاجەت.
- ياعني، ءسىز بلوگەرلەردىڭ ەرىكتى تۇردە تىركەۋدەن ءوتىپ، مەملەكەتتىك اقپاراتتىق تاپسىرىس ءۇشىن سىزدەن قاراجات العانىن قالايسىز با؟ ال بۇنداعى تۇزاقتى بىلەسىز بە؟ بلوگەرگە ميلليون تەڭگە مەملەكەتتىك تاپسىرىس بەرىلگەننەن باستاپ، ونىڭ وقىرماندار سانى دا ازايادى.
- بۇل اڭگىمەگە ءبىر جىلدان كەيىن ورالايىق. مەن سىزگە وسى نورما كۇشىنە ەنگەننەن كەيىنگى ءبىر جىل وتكەن سوڭ ونىڭ قورىتىندىسى تۋرالى سۇحبات بەرۋگە ۋادە بەرەمىن. ءسىز سوندا تۇسىنەسىز، ال ءقازىر كەيبىرەۋلەردى ادامداردى ارتىعىمەن دارىپتەپ وتىرسىز. بلوگەرلەردىڭ بارلىعىن بىردەي ماسسا رەتىندە قابىلداۋعا بولمايدى، بۇل ولاي ەمەس.
- بلوگوسفەرا - بۇل قانداي دا ءبىر شەكتى فورمات دەگەندى بىلمەيتىن، ءتىپتى رەداكتورلىق سەنزۋرا دا جوق ەرەكشە ورتا، ال ءسىز بلوگەرلەردى وسىنداي تابيعي ورتادان ايىرعىڭىز كەلەتىن سەكىلدى.
- ءبىز ەشكىمنىڭ دە بوستاندىعىن شەكتەپ، باسقا بىرەۋلەرگە باسىمدىق بەرگەلى وتىرعان جوقپىز. ءبىز ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە اقپارات جەتكىزۋدىڭ تيىمدىلىگىنە قارايمىز. بۇل ءبىز بارلىق اقشانى الىپ، ونى بلوگەرلەرگە بەرە سالامىز دەگەن ءسوز ەمەس. دەگەنمەن، تۇتاستاي رەداكتسيانىڭ قىزمەتىنە قاراعاندا ءبىر عانا ادامنىڭ مەيلىنشە ءتيىمدى بولاتىن تۇستارى دا بارشىلىق. ءبىز وسىنى پايدالانۋعا ءتيىسپىز. مەملەكەتتىك اقپارات الاڭىن تەك مەملەكەتتىك باق- پەن تارىلتا بەرۋگە دە بولمايدى. سوندىقتان دا، ءبىز تارگەتتەۋ دەپ اتالاتىن جولمەن ءجۇرىپ بارامىز، ويتكەنى، بىزدە حالىققا، حالىقتىڭ ءارتۇرلى جىگىنە، جاسىنا جەتكىزگىمىز كەلەتىن پايدالى ءارى قىزىقتى اقپاراتتار بارشىلىق. سونىڭ ءبىرىن ماسەلەن، جاستار ءۇشىن، بالكىم بلوگەرلەر ارقىلى ۇسىنعان ءجون بولاتىن شىعار. نەمەسە ۆاينەرلەر ارقىلى بەرەيىك! مەملەكەت بۇل تۇرعىدان سىرەسىپ قالماۋى شارت.
- ول ءۇشىن بلوگەرلەردى تىركەۋدىڭ نە قاجەتى بار؟
- سەبەبى ءبىز ستاتۋسى جوق اداممەن قانداي دا ءبىر شارتتىق قارىم- قاتىناس جاساي المايمىز.
- تىركەلۋدى قالاماعان ادام ءوز بەتىنشە جۇمىس ىستەي مە؟
- ارينە. ءبىراق، قۇقىقتىق شەڭبەردە عانا.
- ال بلوگەر مەملەكەتپەن شارت جاساسقانى تۋرالى حابارلاۋعا مىندەتتى مە؟
- مۇنىڭ ءبارى تالقىلاناتىن، جەتىلدىرىلەتىن ۇساق- تۇيەكتەر. مەنىڭ ويىمشا، مۇنداي ماسەلەلەردى بلوگەردىڭ ءوزى شەشۋى ءتيىس. - ءبارىبىر سۋ بەتىنە شىعارادى عوي. - قۇداي ءۇشىن. قازىر دە كەيبىر بلوگەرلەر ءوز ماتەريالدارى ارقىلى تابىس تاۋىپ ءجۇر، مۇنى ءسىز جاقسى تۇسىنەسىز.
- اشىپ ايتىپ وتسەڭىز؟
- ماسەلەن، قانداي دا ءبىر فيرما ءوزىن جارنامالاعانىن، ءتىپتى باسەكەلەستەرىنە قارسى جۇمىس ىستەگەنىن قالايدى. بۇل بلوگەرلەردىڭ شارتتىق قارىم- قاتىناسى عوي. نەگە ولارعا مەملەكەتپەن بىرىگىپ جۇمىس ىستەمەسكە؟ ءيا، ونداي دا بار، ءبىراق جارنامانىڭ قاعيداسى - ءوزىڭدى ماقتا، باقتالاسىڭا ءسوز تيگىزبە. جالپى، قارا پيارعا بەت تۇزەۋگە بولمايدى، مەملەكەتتىڭ كوزدەگەنى دە بۇل ەمەس. قارا پيارعا ۇرىنۋ جالعان حابارعا ۇشىراۋ سەكىلدى وتە ۇيات، بۇل ءوزىن- ءوزى قادىرلەيتىن كەز كەلگەن باق- تىڭ ۇستانىمى جانە بۇل ءۇشىن تۇتاس زاڭ قابىلداۋدىڭ قاجەتى جوق. ءبىز مۇنى تالقىلاۋعا شىعاردىق. قولداعان نەمەسە قارسى بولعان بارلىق پىكىرلەر ەسكەرىلەدى. مۇنىڭ ءبارى جۋرناليستەرگە قارسى شىعۋ ءۇشىن ەمەس، ولاردىڭ پايداسى ءۇشىن جاسالىپ جاتىر.
- ب ا ق- قا قاتىستى كەز كەلگەن جاڭا زاڭ جۋرناليستەردىڭ مۇددەسى ءۇشىن دەپ تۇسىندىرەدى. جۋرناليستەردى تالاي قۋدالادى، قىزمەت ءورىسىن تارىلتتى، ءبىراق وي مەن ءسوز ۇنەمى ەركىندىككە ۇمتىلىپ، قورشاۋدى بۇزىپ- جارىپ شىعاتىنى - ءومىردىڭ زاڭى، تابيعاتتىڭ زاڭى سولاي. سول كەزدە تاعى دا جاڭا زاڭ ويلاپ تاباتىن.
- ءبىز قازىر مەدياورتالىقتىڭ جيىرماسىنشى قاباتىندا وتىرمىز. قازىر ساعات كەشكى 8 جانە مەن سىزگە سۇحبات بەرىپ وتىرمىن. ءسىز زاماناۋي عيماراتتا اقپارات مينيسترىنە قالاعان سۇراعىڭىزدى قويىپ وتىرسىز. مەن دە ءسىزدىڭ بارلىق سۇراعىڭىزعا جاۋاپ بەرىپ وتىرمىن - جاۋاپ بەرمەۋگە ەش حاقىم جوق. ال ءسىز قىسىم تۋرالى شاعىمدانىپ وتىرسىز.
- ءبىراق ءسىز باسقاراتىن مينيسترلىك جەر داۋىنا قاتىستى ميتينگتەردەن كەيىن قۇرىلعان جوق پا؟
- ءيا، بىزدە قابىلداناتىن شارالاردى تۇسىندىرۋدە قيىندىقتار بار ەكەنى بەلگىلى بولعان سوڭ، مەملەكەت باسشىسى وسىنداي شەشىم قابىلدادى. سوندىقتان، ءبىز بارىنشا قولايلى، قولجەتىمدى بولۋعا تىرىسىپ جاتىرمىز. سونىمەن بىرگە، ءقازىر ورتالىق جانە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگاندارعا ارنالعان بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىمەن ءوزارا قارىم- قاتىناس جونىندەگى جاڭا قاعيدالار جازىلۋدا. ولار بارىنشا اشىق بولۋى ءتيىس. بۇگىندە ۇكىمەتتىڭ بارلىق وتىرىسى ونلاين ترانسلياتسيالانادى. قانداي دا ءبىر شەشىمدى ۇكىمەتتىك دەڭگەيدە قابىلداماستان بۇرىن، ول كاسىپكەرلەر پالاتاسى مەن مەملەكەتتىك ورگاندار جانىنداعى قوعامدىق كەڭەستەر نەمەسە قوعامدىق تىڭداۋلار ارقىلى ماقۇلداۋدان وتەدى. پارلامەنتتە بارلىق جۇمىس توپتارىنا، كوميتەتتەرگە، لەزدەمەنىڭ وزىنە رۇقسات بار. بىزدە اقپاراتقا قولجەتىمدىلىك تۋرالى زاڭ بار، سونىڭ نەگىزىندە «اشىق ۇكىمەت» پورتالى قۇرىلدى. وندا زاڭ جوبالارىن، بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردى تالقىلاۋعا تىكەلەي قاتىسۋعا بولادى، ءتۇرلى دەڭگەيدەگى شەنەۋنىكتەرگە سۇراق قويىپ، سالالاردىڭ دامۋى تۋرالى بارلىق قاجەتتى مالىمەتتى الۋ مۇمكىندىگى بار. ءبىزدىڭ مينيسترلىكتىڭ قىزمەتى دە وسىعان سايادى - اشىقتىق جانە مەملەكەتتىك ساياساتتى ءتۇسىندىرۋ.
- سوندا دا الەۋمەتتىك جەلىلەر رازى ەمەس. قوعامداعى مۇنداي نيگيليزم نەدەن پايدا بولدى دەپ ويلايسىز؟ حالىققا كەلگەندە جولى بولمايتىن ۇكىمەت تۋرالى انەكدوت بار عوي.
- جوق، ءبىزدىڭ حالىق لايىقتى، ابىرويلى. مەن مەملەكەت تاراپىنان حالىقپەن بايلانىسقا كوبىرەك كوڭىل ءبولۋ تۋرالى ايتىپ وتىرمىن.
- قازاقستان «كورپوراتسياسىنداعى» پيار دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى رەتىندە سىزگە جۇكتەلگەن مىندەت وتە اۋىر. جۇيەلى نارسەلەر وزگەرمەسە دە، بارلىعىن جاقسى كۇيدە كورسەتۋىڭىز كەرەك. قوعامدىق قاتىناستاردى جاقسارتقىڭىز كەلەدى، الايدا ازاماتتىق سەكتور جوسپارلى تۇردە قىسپاققا الىنادى، ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن جۇمىس ىستەۋ جىلدان- جىلعا قيىنداپ بارادى، ولار سالىق مەكەمەسىنەن باسقا ەشكىمگە ەسەپ بەرمەيدى. جاقىندا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمنىڭ ديرەكتورى يرينا مەدنيكوۆاعا شابۋىل جاسالدى.
- كىم؟ مەملەكەت پە؟
- ول اتىراۋدا وتەتىن جاسكەمپ جاستار كونفەرەنسياسىنا ۇشار كەزدە شابۋىلعا ۇشىراپ، تونالعان جانە اقشاسى تولەنىپ قويعان عيمارات يەلەرى، سوڭعى ساتتە شارانى وتكىزۋدەن باس تارتقان. مەن مۇنداي كەزدەيسوقتىقتارعا سەنبەيمىن.
- بۇل ارينە راستالماعان پىكىر، مۇنداي ماسەلەلەردە فاكتىلەرگە سۇيەنگەن ءجون.
- نەگە جاس وتان ءوز كونفەرەنسيالارىنا عيمارات تابادى، ال جاسكەمپ تابا المايدى؟
- بۇل جايىندا مەن ەشتەڭە ايتا المايمىن. ءبىراق، قانداي دا ءبىر تىكەلەي بايلانىستى كورىپ تۇرعان جوقپىن. قيتۇرقى ارەكەتتەردىڭ ءبارى بىردەي ماعان ءمالىم ەمەس. مەنىڭشە، ءدال وسىنداي ماسەلەلەر ءۇشىن ارنايى قۇرىلعان ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام مينيسترلىگىنە جۇگىنگەن ءجون. ولاردىڭ مىندەتى ازاماتتىق قوعامنىڭ دامۋىنا جاردەمدەسۋ.
- جۋرناليستەرگە كومەكتەسكىسى كەلەدى، بلوگەرلەرگە كومەكتەسكىسى كەلەدى، ۇەۇ مەن بيزنەسكە كومەكتەسكىسى كەلەدى... بالكىم، مەملەكەتكە وسىلاردىڭ ءبارىن جايىنا قالدىرۋ كەرەك شىعار؟ مەملەكەتتىڭ ازاماتتارعا جاساعان ەڭ ۇلكەن جاقسىلىعى - ولارعا دامىل بەرۋ شىعار؟ - ءسىزدىڭ ءسوزىڭىزدى كوممەنتاريسىز قالدىرايىن. ءبىراق، بۇگىندە بارلىق سالالاردىڭ بىرتە- بىرتە مەملەكەت مەنشىگىنەن شىعارىلىپ جاتقانىن اتاپ وتكىم كەلەدى.
- ال مەنىڭ ويىمشا، ءبىزدىڭ قوعامدا مەملەكەتتىڭ كىرىسپەيتىن جەرى جوق، ونسىز العا باسا الماس ءۇشىن تاعى دا باس سۇعا تۇسكىسى كەلەدى.
- كەلىسپەيمىن. مەملەكەتتىك مەنشىكتى جەكەشەلەندىرۋ قانشالىقتى قۋاتتى تۇردە جۇزەگە اسىپ جاتقانىن كورىپ وتىرسىز. مەملەكەت بولىپ جاتقان جاعدايدى ەسكەرەدى. كەشە بانكتى قۇتقارۋ قاجەت بولدى، تاعى سونداي جايتتەردە مەملەكەت كومەككە كەلدى. سول كەزدە مەملەكەتتىك قاراجات پەن مەنشىكتى رەتتەيتىن ۇلتتىق حولدينگ - «سامۇرىق قازىنا» قۇرىلدى. قازىر «سامۇرىق» نىساندارىن جەكەشەلەندىرۋ ءۇردىسى ءجۇرىپ جاتىر. ءار سالا بويىنشا كوميسسيا بار، تۇتاستاي كاسىپورىنداردى بيزنەسكە قايتارۋدا. مەملەكەت الداعى ۋاقىتتا كىرىسپەيتىن بولادى. ول بۇگىنگى ترەندتەرگە قاراپ، ەرتەڭگى، ودان ارعى كۇنگى ترەندتەردى بولجاپ باعامداعىسى كەلەدى.
- بولجام قانداي؟ ەرتەڭ، ارعى كۇنى نە كۇتىپ تۇر؟
- پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي، الدا مۇلدەم جاڭا زامان كۇتىپ تۇر، ءبىز جاڭا جاعدايدا ءومىر ءسۇرىپ ۇيرەنەمىز. كومىرسۋتەگىنە، مەتالعا باعا تومەندەپ كەتتى. سوندىقتان شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتىپ، سالىق بازاسىن ۇلعايتىپ، ءارتاراپتاندىرۋىمىز قاجەت.
- رۋحاني بىرلىكتى نىعايتۋ ما؟ ءسىز وتكەن اپتادا مينيسترلىك القاسىندا رۋحاني بىرلىكتى نىعايتۋ قاجەت دەدىڭىز. رۋحاني بىرلىك دەگەن نە ءوزى، 2014 -جىلى پۋتين ايتقان باعدارلامانى قايتالاپ كەرەگى نە؟
- ءسىز ايتىپ وتىرعان پۋتيننىڭ باعدارلاماسىنىڭ بارلىق ەگجەي- تەگجەيىن بىلە بەرمەيمىن. ۆلاديمير ۆلاديميروۆيچ رۋحانيلىق ۇعىمىنىڭ قانداي دا ءبىر ەرەكشە ءتۇرىن بىلەدى دەپ ويلامايمىن. مەن ادامداردى بىرىكتىرۋ ماعىناسىندا ايتتىم. قازاقستاندا بەيبىتشىلىك، حالىقتاردىڭ دوستىعى باستى قۇندىلىق سانالادى.
- ۇلتتىق برەندكە قاجەتتىلىك قايدان تۋىندادى؟
- اڭگىمە ەلدىڭ قانداي دا ءبىر نىشانىن وڭدەۋ جايىندا عانا. بۇل قازاقستاندى شەتەلدە تانىتۋ ءۇشىن عانا ەمەس، قازاقستاندىقتاردىڭ وزدەرى ءۇشىن دە اسا ماڭىزدى. ۇلتتىق برەند ەلدىڭ ەكونوميكا، ءبىلىم بەرۋ، بارلىق سالالارىنداعى شىنايى جەتىستىكتەرىمەن ۇندەسۋى ءتيىس. ءجۇرىپ جاتقان جاعدايلارمەن ۇيلەسپەيتىن برەند قۇرۋعا بولمايدى. بايقاۋ وتكىزۋ يدەياسىنىڭ ءوزىن كەيبىرى سىنعا الىپ جاتقانىن بىلەمىن. الماتىنىڭ وسىعان ۇقساس تاجىريبەسىن ەسكە ءتۇسىرىڭىزشى. ولاردى جابىقتىعى، حالىقپەن بايلانىسى جوقتىعى ءۇشىن ايىپتادى. وسى جاعدايدى ەسكەرىپ، بارىنشا اشىق كونكۋرس وتكىزدىك. ءبىراق سىننان قاشىپ قۇتىلمادىق، بۇل جولى جۇمىستى كاسىبي ماماندارعا سەنىپ تاپسىرعىسى كەلمەدى.
- داۋىس بەرۋ بارىسىن باقىلادىڭىز با، كىم جەڭەدى؟
- ازىرگە قاراعان جوقپىن. تاعى قايتالاپ ايتامىن، داۋىس بەرۋ - ەكىنشى كەزەڭ. ءالى وسى ماسسادان ۇزدىك جۇمىستى تاڭدايتىن كاسىبيلەر دەڭگەيىندە فينال بولادى.
- قازاقستاندىقتار نەسىمەن تاڭقالدىرۋدا؟
- جۇمىستاردى قاراپ، قاتىسۋشىلاردىڭ قيال الەمىنىڭ ۇشقىرلىعىنا تاڭعالدىم. يدەيا وتە كوپ. ساراپشىلاردىڭ ەندىگى مىندەتى وسىنىڭ ءبارىن بىرىكتىرىپ، ورتاق ءتۇيىنىن تابۋ. شەتەلدە بۇل قازاقستاننىڭ لوگوتيپى بولادى. ءبىزدىڭ مينيسترلىك وسى كەزەڭدە ءوز مىندەتىن ورىنداپ قويدى دەپ ايتقىم كەلمەيدى. ءبىز حالىقتىق بايقاۋ ۇيىمداستىرۋىمىز قاجەت. داۋىس بەرىپ، وسىنىڭ بارلىعىن ىرىكتەپ- تاڭدايتىن كوميسسياعا ۇسىنۋىمىز قاجەت. كوميسسيا قۇرامىن فينالعا جاقىن قالعان كەزدە جاريالايمىز. ءبارى اشىق تۇردە وتەدى.
- قازاقستان ەل ىشىندە دە، سىرتتا دا مۇناي، سىبايلاس جەمقورلىق، بورات، توقال... دەگەن ۇعىمدار شەڭبەرىنەن شىعا الماي جۇرگەنى وكىنىشتى. وسىنشاما تاپتاۋرىن دۇنيەلەردى ءبىر نىشان ارقىلى وزگەرتۋگە بولادى دەپ ويلايسىز با؟
- بۇل ءسىزدىڭ سۋبەكتيۆتى پىكىرىڭىز. مەن قازاقستاندى استانامەن بايلانىستىرامىن. تەرەزەگە قاراشى - استانا، ار جاقتا جازىق دالا، ودان ءارى تاۋلار، بۇركىت، تۋعان اۋىل، مەكتەپ، وتباسى. مۇمكىن ءسىز سياقتى قابىلدايتىندار دا بار شىعار. ءسىز تەك تەرىس جاعىن كورەسىز.
- سۇراق ءبىزدىڭ ءومىرىمىزدى، ادامداردىڭ كوڭىل- كۇيىن بىلدىرەتىن ماسەلە جايىندا.
- اركىمنىڭ ومىرگە دەگەن كوزقاراسى ءارتۇرلى. وعان وڭ مىسالدار دا جەتەرلىك. ءبىزدىڭ مينيسترلىك مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنا دا جەتەكشىلىك ەتەدى. ح ق ك و - بۇل مەملەكەتتىڭ سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەسىنىڭ جۇيەلى شەشىمى ەمەس پە؟ قۇجات ازىرلەيتىن ورگان مەن ادامنىڭ تىكەلەي بايلانىسى جوق. بارلىق ۇدەرىس اۆتوماتتاندىرىلعان. بۇرىن ءتولقۇجات الۋ ءۇشىن ادامدار قانشالىقتى كۇش جۇمساعانى دا ءالى كۇنگە ەسىمىزدە. باسقا مىسال: مەملەكەت قازىر شەكتەلگەن سەريالى ەرەكشە نومىرلەردى ساتۋدى ىسكە قوسۋدا. بۇرىن ءوزىنىڭ قىزمەتتىك جاعدايىن تەرىس پايدالانعان جاعدايلارعا دا بۇل جۇيەلى ءتاسىل بولاتىن. وسىنىڭ بارلىعى سىبايلاس جەمقورلىقپەن جۇيەلى كۇرەس دەر ەدىم. مەن سىبايلاس جەمقورلىقتى ەڭسەرۋدى تومەنگى جاقتان باستاۋ قاجەتتىگىنە سەنەمىن، تاريحتا جوعارى جاقتا سىبايلاس جەمقورلىق بولسا، تومەندە ول جوق دەگەن مىسال جوق. سىبايلاس جەمقورلىق نە بار، نە جوق، ونىمەن نە كۇرەسىپ جاتىر نە كۇرەسپەيدى دەگەن تىكەلەي تۇسىنىك بار دەگەنگە سەنبەيمىن. قازاقستاندا سىبايلاس جەمقورلىق بار - ونى بارلىعى بىلەدى، شەنەۋنىكتەرگە قاتىستى ورىن العان ۇردىستەر ونىمەن كۇرەستىڭ ءجۇرىپ جاتقاندىعىن دا كورسەتەدى. سىزدەر ماڭىزدى ءبىر نارسەنى تۇسىنۋلەرىڭىز قاجەت. مەملەكەت سىبايلاس جەمقورلىقتى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە ءقاۋىپ رەتىندە قابىلدايدى، تانيدى. مەملەكەت ءبىرىنشى كەزەكتە، سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ ءتۇپ- تامىرىن جويۋعا مۇددەلى. بۇعان تاعى ءبىر مىسال ءجۇز قادام، ۇلت جوسپارى. مەملەكەت باسشىسى تۇبەگەيلى شارالار قابىلداۋ قاجەتتىگىن تۇسىنە وتىرىپ، حالىقارالىق قارجى ورتالىعى سۋديالارىنىڭ جارتىسى شەتەلدىكتەر بولاتىنىن حابارلادى. بريتاندىق قۇقىق ارەكەت ەتەدى. بۇل وتە مىقتى قادام.
- بۇل ءبىزدىڭ ەگەمەندى سوتتىڭ مىعىم ەمەستىگىن كورسەتەدى. ەگەر ءوز سوتىمىزعا سەنبەسەك، قايدان العا جىلجيمىز؟ نەگە ارقا سۇيەيمىز؟ بۇل نەگىزگى ىرگەتاسىمىز ەمەس پە؟
- اڭگىمە ءبىزدىڭ سوتتىڭ قاۋقارسىزدىعىندا ەمەس، شەتەل كاپيتالىنا، ينۆەستوردىڭ بريتاندىق سۋدياعا سەنىمى جايىندا. بۇل سەنىم جوعارى ەكەنىن مويىنداۋىمىز قاجەت.
- حالىقتىڭ سوت جۇيەسىنە سەنىم ارتپاۋى قورقىنىشتى ەمەس پە؟ مەنىڭشە ءبىر جاعداي بولا قالسا، بەتىن ءارى، اعىلشىن سۋدياسىنىڭ الدىندا تۇرسام، ەڭ قورقىنىشتىسى سول سياقتى.
- ادامدار سەنبەيدى دەپ ويلامايمىن. ەگەر تاعى دا «100 قادامعا» كەلسەك، سوت رەفورماسى ءۇردىستى اۋديوجازباعا جازعانعا دەيىن - مىقتى جولعا قويىلعان. مۇنىڭ بارلىعى اشىق ءارى ادىلەتسىزدىككە جول بەرمەۋگە نەگىزدەلگەن. ازاماتتاردىڭ سەنىمىن كۇشەيتۋگە ارنالعان. پرەزيدەنت ادامزات الدىنا ءۇش مىندەت قويدى - ول بەيبىتشىلىكتى، رۋحاني قۇندىلىقتى ساقتاپ، تابيعاتتى قورعاۋ. ەگەر ءوزىڭ باعانا قوزعاعان رۋحاني بىرلىكتى - بەيبىتشىلىكتى ساقتاپ، تابيعاتتى قورعاساق، شەشىلمەيتىن ءتۇيىن جوق. ءبىراق بۇل كۇندەلىكتى تەر توگۋدى قاجەت ەتەتىن ۇلكەن جۇمىس ەكەنىن ءتۇسىنۋىمىز قاجەت.
- ءسىز پرەزيدەنتتىڭ باسپا ءسوز حاتشىسى، كەڭەسشىسى بولدىڭىز، ەلباسىنىڭ جۋرناليستەرگە كوزقاراسى جايلى ايتىپ بەرسەڭىز؟ پرەزيدەنت كەڭەس ۋاقىتىندا ماقالا جازىپ، باسى پالەگە قالا جازداعانىن ايتقان بولاتىن، وسى جاعداي ءبىزدىڭ ماماندىققا دەگەن اياۋشىلىق سەزىمىن تۋدىرمادى ما ەكەن؟
- مەنىڭشە، مۇنى اياۋشىلىقتان گورى، بۇل كاسىپتىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن ءتۇسىنۋ دەسە دۇرىس بولاتىن سياقتى. سولاي ەكەنىن پرەزيدەنتتىڭ بۇرىنعى باسپا ءسوز حاتشىسى رەتىندە تولىق سەنىممەن ايتا الامىن. مۇنى پرەزيدەنتتىك پۋل قۇرامىندا جۇمىس ىستەگەندە ءوزىڭىز دە سەزگەن بولارسىز. جالپى العاندا، مەملەكەت باسشىسى جۋرناليستەرمەن اڭگىمەلەسۋگە ۇنەمى اشىق. ءار شارادان كەيىن ولارمەن جۇزدەسۋگە تىرىسادى.
- نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ سۇيىكتى گازەتىن اتاساڭىز؟
- ەلباسى كوپ گازەتتەر وقيدى. ءوزىنىڭ مىندەتتى تۇردە قارايتىن بەلگىلى ءبىر گازەتتەرى بار جانە ول تۇراقتى تولىعىپ وتىرادى. سىزدەر ب ا ق - پرەزيدەنت ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جيناعى سياقتى قانداي دا ءبىر رەسمي ارنالاردان بولەك باستى اقپارات كوزدەرىنىڭ ءبىرى ەكەنىن تۇسىنۋلەرىڭىز قاجەت. ول گازەتتەردەن وقىعان ماتەريالداردىڭ نەگىزىندە تاپسىرمالار دا بەرەدى. مەن ءوزىم دە سونداي تاپسىرمالار الىپ تۇردىم.
- تەلەديدار كورە مە؟ حابار؟ قازاقستان؟ ك ت ك؟
- ارينە، كورەدى. ءبىرىنشى كەزەكتە جاڭالىقتار، حاباردى دا، قازاقستاندى دا، باسقا ارنالاردى دا كورەدى. بىلەتىنىم، پرەزيدەنت جاڭالىقتاردى عانا ەمەس، باسقا دا باعدارلامالاردى قارايدى. كادىمگى قالىپتى ادامدار سياقتى سپورت، مۋزىكا، كينو كورەدى.
- پرەزيدەنت ينتەرنەت قاراي ما؟ سايتتاردى وقي ما؟
- ارينە، قارايدى. نەگىزگى سايتتاردى تۇراقتى قاراپ وتىرادى. پرەزيدەنت جان- جاقتى تۇلعا ەكەنىن ايتىپ وتكەنمىن. ول ءبىر اقپارات كوزىنە قادالىپ قالمايدى.
- ەلباسىنىڭ سۇيىكتى بلوگەرى كىم؟
- مۇنداي مۇمكىندىكتەر تۋىپ جاتسا، ونى ەلباسىنىڭ وزىنەن سۇراۋ كەرەك سياقتى - سوندا دا؟ - ايدان كارىبجانوۆ... قالجىڭدايمىن.
اۆتور: قانات مامەتقازى
