اللاعا قۇلشىلىق ەتىپ، ناماز وقىپ وتكەن كەنەن ازىربايەۆ

بايبىشەسى الۋا مەن ەكى ۇلى (جاستاي) ومىردەن ءوتىپ، الپىستى القىمداپ قالعان ءازىرباي اقىش دەگەن باتىردىڭ ۇلدار اتتى قىزىن الادى. حالىق اقىنى، ءانشى جانە كومپوزيتور كەنەن ازىربايەۆ 1884 -جىلى 19 -ماۋسىمدا الماتى وبلىسى، جامبىل اۋدانى، ءماتىبۇلاق اۋىلىندا ءازىرباي مەن ۇلداردىڭ شاڭىرىعىندا دۇنيەگە كەلگەن. ك. ازىربايەۆتىڭ ءوزى اناسى جونىندە: «انام بويشاڭ، كورىكتى، ءوزى ءانشى، داۋىسى وتە كەلىستى، ولەڭدى سۋىرىپ سالىپ ايتا بەرەتىن كىسى ەكەن. سول اۋىلدىڭ توي- جيىنىنىڭ گۇلى بولاتىن. مەن تۋعان سوڭ «ءازىرباي شال ۇلدى بولدى» دەپ ەل قۋانىپتى» دەپ ەسكە الادى.

بالا كەنەن ەركە بولىپ وسەدى. الايدا باقىتتى كەزەڭ ۇزاققا سوزىلماي، ۇلدار دا، كەنەننەن كەيىن تۋعان ءبيبىسارا دا كوز جۇمادى. اعايىننىڭ قولىنا قاراپ قالعان كەنەن جەتىمدىكتىڭ زاردابىن ابدەن تارتادى. ءوزى سول ۋاقىت تۋرالى:

ول كەزدە اكەم مەنىڭ الپىس جاستا،

بايعۇستىڭ بالاسى جوق مەنەن باسقا.

باعا الماي مەن جەتىمدى شەشەسى ولگەن،

جىلاسا كوزى تولعان قاندى جاسقا، - دەپ تولعانادى. كەنەن 9-10 جاسقا كەلگەندە قۇلجاباي، ايمەن دەگەن اعايىندارىنىڭ قوزىسىن باعادى. اۋىل بالالارىمەن بىرگە بەيىمبەت مولدادان ساباق الۋعا بارعان كەنەن مولدانىڭ شىبىعىنان قاشىپ قۇتىلعان سوڭ، ول جاققا قايتا بەتتەمەيدى. ول تۋرالى اقىننىڭ ءوزى ەستەلىگىندە: «بالالارمەن بىرگە مەن دە بەيىمبەت مولداعا باردىم. اكەم الىپ كەلدى. مولدا ارابشا جازىلعان ءبىر جاپىراق قاعازدى دۋالعا ءىلىپ قويىپ، سونى وقىتادى ەكەن. قي قورادا قىرىق- ەلۋ بالا قوزىداي شۋلاپ، قاتار داۋىستاپ وقيمىز. سەيىت دەگەن بالا ەكى جىلدان بەرى «الىپبيدەن» ارى وتپەپتى. ارىپتەرگە ءتىلى كەلمەي، كۇندە تاياق جەيدى. بايعۇس كۇندە باقىرىپ جىلاپ شىعادى. سونى كورىپ مولداعا بارماي قويدىم»، - دەپ جازادى. وسىعان قاراپ- اق سول زامانداعى باي بالاسى دا، كەدەي بالاسى دا مولدا الدىن كورىپ، ساۋاتىن مۇسىلمانشا اشقانىن بايقايمىز.

دالا «بوزتورعايى» - كەنەن

قوي سوڭىندا جۇرگەن بالا كەنەن ءبىر كۇنى ءتۇس كورەدى. تۇسىندە شولدەگەن كەنەنگە سارىباس اقىننىڭ ءوزى ايران ىشكىزىپ، ءشولىن قاندىرادى. وسى ءتۇستىڭ ءوزى جاس بالانىڭ بولاشاعىنان ايان بەرگەندەي. كەنەن ازىربايەۆتىڭ ءوزى ول تۋرالى بىلاي دەيدى: «كورگەن ءتۇسىمدى اتاما ايتىپ بەردىم. اكەم: «شىراعىم، سارىباس اقىننىڭ وتكەنىنە بيىل ءۇش جىل بولىپتى. مىناۋ تۇسىڭدە كورگەندەرىڭدى سارىباس اتاڭنىڭ ساعان بەرگەن باتاسى دەپ ۇعىن. ينشاللا، اقىندىققا جولىڭ اشىلار» دەگەن ەدى».

راسىمەن دە، كەنەن جاستايىنان ولەڭ- جىرعا ەرەكشە قۇمار بولادى. اكەسىنىڭ اۋزىنان شىققان ولەڭ، اڭىز- اڭگىمەلەردى بىردەن جاتتاپ الاتىن. ءسۇيىنباي، قاڭتارباي، قۋاندىق، سارىباس، مايكوت سياقتى اقىنداردىڭ جىرلارىمەن دە العاش اكەسى ارقىلى تانىسادى. كەنەن دومبىراعا دا اۋەس ەدى. ەركەباي دەگەن جىگىتتىڭ دومبىراسىن بىردە سۇراپ، ەندى بىردە ۇرلاپ الىپ ۇيرەنىپ جۇرەدى. كەنەننىڭ ونەرگە قۇشتارلىعىن بايقاعان ەركەباي وعان كىشكەنە اق دومبىرا سىيلايدى. العاشقى دومبىراسىن كەنەكەڭ كەيىنگە دەيىن كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاعان.

وسىلايشا، كەنەن دومبىراسىنا ولەڭىن قوسىپ اندەتىپ جۇرەدى. جەتى كۇندە ءبىر بولاتىن بازارعا شىعىپ، اسحانا، شايحانادا جۇرگەن ساۋداگەر بايلارعا ءان ايتىپ بەرىپ، تيىن- تەبەن تاپقان كەزدەرى دە بولىپتى.

قاسيەتتى قورداي وڭىرىندە وتكەن، كوپتى كورگەن، كوپ جاساعان دانا قارت بايساق دۇنيەدەن وتەرىنىڭ الدىندا ءحالىن سۇراي كەلگەن بالا كەنەنگە: «ە، كەنەنسىڭ بە؟ بولارسىڭ-اۋ، بولارسىڭ... شىرعاناقتان ءسوز كەلسە، شىرعاۋشىنىڭ تاپ ءوزى بولارسىڭ ءتۇبى»، - دەگەن ەكەن. بۇل دا كەنەن بويىنداعى تالانتتىڭ ەرتە تانىلعانىن كورسەتسە كەرەك.

قوي سوڭىندا كۇنى وتكەن بالا تاياقتان دومبىرا جاساپ، ازاپتى ءومىرىن سيپاتتاپ، ءان سالىپ جۇرەدى. 13 جاسىندا تۇڭعىش ءانى «بوزتورعايدى» شىعارادى. حالىقتىڭ كوڭىلىن ەلەڭ ەتكىزگەن ءان لەزدە بۇكىل قازاق دالاسىنا تاراپ، بالا كەنەننىڭ اتى قىرعىز- قازاققا ءمالىم بولا باستايدى. ءجاسوسپىرىم ءانشىنى «بوزدالانىڭ بوزتورعايى» دەپ اتاۋشىلار دا كوبەيدى. كەنەكەڭنىڭ ءوزى وسى ءانىنىڭ دۇنيەگە قالاي كەلگەنى جونىندە: «كۇز ايىنىڭ ءبىرى ەدى. مالدىڭ الدىن قايىرىپ تاستاپ، قوردايدىڭ ەتەگىندە جاتقانمىن. شالقالاپ جاتقان بويى كوز جەتەر ماڭدى كوزبەن، كوز جەتپەگەندى ويمەن ءبىراز شولىپ شىقتىم دا، ناق توبەمدە تۇرعان بوزتورعايعا كوزىم ءتۇستى. قۇددى، اسپاندا شىرىلداعان ءوزىمنىڭ جانىم سياقتى...» - دەپ ەسكە الادى.

ورتادا حالىق اقىنى جامبىل جابايەۆ پەن كەنەن ازىربايەۆ



ءازىرباي اقساقالدىڭ ۇلىن ۇرلىقتان تىيۋى

كەنەكەڭنىڭ كەيىن ءوزى جازعان ەستەلىكتەرى ارقىلى ءازىرباي اقساقالدىڭ ۇلىن ادالدىققا تاربيەلەپ، مۇسىلماننىڭ ىزگى قاسيەتتەرىن بويىنا سىڭىرۋگە كوپ كۇش جۇمساعانىن بايقايمىز. جوقشىلىقتىڭ زاردابىن كوپ تارتىپ، كورسەقىزارلىقپەن ۇرلىق جاساعان ءساتىن كەنەن ازىربايەۆ بىلاي ەسكە الادى: «ءبىر كۇنى سۇيكىم دەگەن كەمپىردىڭ ۇيىنە كەلسەم، دالادا ءجىپ ءيىرىپ وتىر ەكەن. «قاراعىم، قارنىڭ اشسا ۇيگە كىرىپ، ايران قۇيىپ ىشە عوي. اناڭ قانداي كىسى ەدى، قۇداي ول سورلىعا سەنىڭ قىزىعىڭدى كورۋدى دە جازباپتى، تىم ەرتە كەتتى. ءتارتىپتى، جاقسى بولىپ ءوس»، - دەپ كۇرسىنىپ قويدى.

قاسىق تىك تۇراتىن قويۋ ايراندى تويعانىمشا ءسىمىرىپ ءىشىپ جاتىپ جوعارىدا ءىلۋلى تۇرعان ءبىر زاتقا كوزىم ءتۇستى. اشىپ قاراسام، كۇمىس ساپتى كەزدىك ەكەن. قىزىعىپ كەتتىم دە، دەرەۋ كەزدىكتى قوينىما تىعىپ جىبەردىم. ءوزىم ايرانعا تويىپ، «اجە، راقمەت» دەپ جونەلدىم. ەكى كۇندەي الگى كەزدىكپەن قامىستان سىرناي، قۋرايدان تاياق جاساپ ءماز بولىپ ءجۇردىم. ءۇشىنشى كۇنى سۇيكىم اپام ىبىرايىم دەگەن بالاسى ەكەۋى ىزدەپ كەلىپ: «كەزدىگىمدى نەگە ۇرلادىڭ، اقىماق؟ «ەسىركەمە جەتىمدى» دەگەن وسى ەكەن عوي»، - دەپ قايداعى-جايداعىنى ايتىپ قارعاپ، ساباپ، قونىشىمداعى كەزدىكتى تاۋىپ الىپ كەتتى.

بەتىم وت بولىپ جانىپ، ىستەگەن ىسىمە قاتتى وكىنىپ قالا بەردىم. ءاشىرجان دەگەن قۇربىم ءسات دەگەن بايدىڭ قويىن جاياتىن ەدى. قويلارى ىلعي قارا بۇيرا قوزى تابادى. قاتتى قىزىعامىن. ءبىر كۇنى ونىمەن اڭگىمەلەسكەن بولىپ، قوزىلارىمدى قاتارلاستىرا جايىپ، اڭقاۋ ءاشىرجاننىڭ ءبىر قارا قوزىسىن قوسىپ ايداپ كەتتىم.

وڭاشاعا اپارىپ، جاس قوزىنى سويىپ، ەلتىرىسىن الىپ، كۇلداياق دەگەن جەڭەشەمە جالىنىپ، «تەرىسىن يلەپ، بورىك ىستەپ بەرشى» دەپ اپارىپ بەردىم. ءسويتىپ جۇرگەندە ون بەس لاق، ءۇش قوزىم ەل امان، جۇرت تىنىشتا وزىنەن-ءوزى ءولىپ قالماسى بار ما؟ تاڭعالدىق. اكەم: «بۇل قالاي بولدى، شىراعىم؟ وسى سەن ءبىر سۇمدىق ىستەسەڭ كەرەك، شىنىڭدى ايتشى، قانە، ۇرىسپايمىن، ۇرمايمىن»، - دەپ قينادى.

بولعان وقيعانىڭ ءبارىن - كەزدىك ۇرلاعانىمدى، قوزى ۇرلاعانىمدى دا ايتىپ بەردىم. بۇدان بىلاي ۇرلىققا جولاماسقا انت بەردىم. اكەم: «بالام، ءبىزدىڭ تۇقىمعا ۇرلىق، ساۋداگەرلىك دەگەن جاقپايدى. اشتان ولسەڭ دە، ادال ءجۇرىپ، ادال تۇر. «ۇرلىق ءتۇبى - قورلىق» دەگەندى حالقىمىز بەكەر ايتپاعان. انتىڭ سوڭعى بولسىن»، - دەپ قاسىنا شاقىرىپ الىپ، بەتىمنەن، ماڭدايىمنان ءسۇيدى. مەن جىلاپ جىبەردىم». وسىنداي اكە وسيەتىنەن كەيىن راسىمەن دە، كەنەن اقىن جامان ادەتتەردەن بويىن اۋلاق ۇستايدى.

بەلگىلى جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆپەن

كەنەننىڭ داڭقىن ارتتىرعان «كوكشولاق» ءانى

جوقشىلىق پەن كەدەيلىكتەن كوز اشپاعان اكەلى- بالالى ءازىرباي مەن كەنەن ءتورت جىلعى تابىسىن جيناپ، كوكشولاقتى ساتىپ الادى. ماڭدايىنا بىتكەن جالعىز ات تا كەنەننىڭ انىنە ارقاۋ بولادى.

ءبىر كۇنى كورشى اۋىلدا توي بولىپ، شاماسى كەلگەندەردىڭ بارلىعى سولاي قاراي اعىلادى. تويعا كەنەننىڭ دە بارعىسى كەلەدى. ءبىر كۇندىك تاماعىن قۇرداسى ايانبايعا بەرىپ، ونى ءوز ورنىنا قوي باعۋعا قالدىرعان كەنەن توي بولاتىن اۋىلعا قاراي جولعا شىعادى. قىرعا شىققانىندا قىزىلدى- جاسىلدى كيىم كيىپ جاسانعان قىز- كەلىنشەكتەردى كورەدى. كوكشولاعىمەن تەپەڭدەپ كەنەن دە جەتەدى. جورعا مىنگەن ءشاليپا قىزدىڭ تۇسىنا كەلگەندە ولەڭمەن قاعىتا جونەلەدى. كەنەننىڭ ءشاليپا قىزبەن ايتىسى وسىلاي باستالعان ەدى. كەيىن سول ۇزاق ايتىستىڭ ءبىر ءۇزىندىسى «كوكشولاق» ءانى بولىپ كەڭگە تارايدى. «بوزتورعايدان» كەيىنگى «كوكشولاق» كەنەننىڭ داڭقىن ودان ءارى ارتتىرا ءتۇستى. بۇل اندەر ءومىردىڭ قىساستىعى مەن كەدەيلىگىنە اشىنعان، سودان قۇتىلار جول ىزدەگەن جاس اقىننىڭ بۇلقىنعان جۇرەگىنىڭ ءۇنى ەدى.

قويشى كەنەننىڭ بويىنداعى تالانتتى، ونەردى تانىعان - ەركەباي بازار ۇلى. ونىڭ ءوزى دە قىران قۇس، العىر تازى ۇستاعان ونەرپاز، جەتىسۋعا كەلگەن جاننىڭ بارلىعى سونىڭ ۇيىنە توقتايتىن اۋقاتتى جان بولسا كەرەك. سول ەركەباي قىرعىز مانابى شابدەنگە بەرىلەتىن اسقا كەنەندى دە الىپ بارادى. بۇرىن- سوڭدى مۇنداي تويدى كورمەگەن ءارى اتاقتى توكپە اقىنداردان كەيىن كەزەك العان كەنەن ەكى رەت ۇمتىلعاندا دا اۋزىنا ءسوز تۇسپەي، ولەڭ ايتا الماپتى. جيىلعان جۇرت «ەر كەزەگى ۇشكە دەيىن. جاس بالا عوي، تاعى ءبىر كورسىن!» دەپ شۋلايدى. سوندا عانا جاس بالانىڭ كەۋدەسىنەن ولەڭ- جىر جارىپ شىعىپ، «كوپشىلىك، تىڭدا ءانىمدى» دەگەن جاڭا ءانىن ورىنداپ، باس جۇلدەنىڭ ءبىرىن الىپتى. سول استا تاعىنعان قامار بەلدىكتى كەنەكەڭ ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن تاستاماعان ەكەن. قازىر ول بەلدىك اقىننىڭ مۇراجايىندا ساقتاۋلى تۇر.

قىرعىز مانابى شابدەننىڭ اسى ءجاسوسپىرىم كەنەننىڭ انشىلىك، اقىندىق جولىن باستاپ بەردى. قىرعىز اسىندا قازاقتىڭ ابىرويىن كوتەرگەن كەنەندى ەركەباي قويدان قۇتقارىپ، جيىن- تويدا جانىنان تاستامايتىن بولادى. اقىلشى، قامقورشى بولۋمەن قاتار، بالۋان شولاق، قاجىمۇقان، شاشۋبايلارمەن كەزدەستىرەدى.

 1914 -جىلى ارقانىڭ ايگىلى ءانشىسى بالۋان شولاق اتاجۇرتى جەتىسۋعا كەلەدى. ەل ءىشىن ارالاپ ءجۇرىپ قورداي جەرىنە كەلگەندە اتاعى بۇكىل جەتىسۋ وڭىرىنە ءمالىم كەنەن اقىندى الدىرتىپ، ءانىن تىڭدايدى. جانىنا ەرتىپ ءجۇرىپ، ءوزىنىڭ اندەرىن ۇيرەتكەن. كەيىن كەنەكەڭ بالۋان شولاقتان ۇيرەنگەن 12 ءانىن فولكلورشى عالىم بوريس ەرزاكوۆيچكە جازىپ قالدىرعان.

اقىن ءابدىلدا تاجىبايەۆ پەن عالىم مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ ورتاسىندا

كەنەننىڭ ەكى ايەلگە ۇيلەنۋ تاريحى

كەنەن ءبىرىنشى ايەلى ۇلپىلدەككە ون جەتى جاسىندا ۇيلەنگەن. كەنەن مەن ۇلپىلدەكتىڭ شاڭىراعىندا تالجىبەك اتتى قىز بالا دۇنيەگە كەلىپ، 85 جاستاعى ءازىرباي اقساقالدى قۋانىشقا بولەگەن ەكەن. بۇل جايىندا كەنەن:

اكەم دە نەمەرەسىن ءسۇيىپ كەتتى،

ارمانىم ەندى جوق دەپ شۇكىر ەتتى.

ەل تانىپ، ادام بولىپ ەرجەتتىڭ دەپ،

پانيدەن باعى- جايعا ءجۇرىپ كەتتى، - دەپ ەسكە الادى. تالجىبەكتەن سوڭ زۇلۋحيا، ۇلتاي اتتى قىزدار تۋادى. ۇلتاي دۇنيەگە كەلگەننەن كەيىن بايبىشەسى ۇلپىلدەك سال اۋرۋىنا ۇشىرايدى. بۇل تۋرالى اقىننىڭ قىزى تورتكەن اپامىز: «تورتكەننىڭ ەستەلىگى ۇلپىلدەك اپام ءۇشىنشى قىزى ۇلتاي تۋعان سوڭ سال اۋرۋىنا شالدىعىپ، توسەكتە ۇزاق جاتىپ قالادى. ال اتام بۇل جىلدارى 1916 -جىل وقيعاسىنا بايلانىستى ءالي نۇرعوجا ۇلى باستاعان جەتىسۋ قازاقتارىنىڭ اق پاتشاعا قارسى شىققان ۇلت- ازاتتىق كوتەرىلىسىنە بەلسەنە قاتىسىپ، ونىڭ ۇگىتشى اقىنى بولىپ جۇرگەن ەكەن.

ءسويتىپ جۇرگەندە مەنىڭ انام ءناسيحاعا كوزى ءتۇسىپ، 16 جاسىندا ۇيىنە الىپ كەلگەن ەكەن. «ايەلىڭ بولا تۇرا، بىرەۋدىڭ جاپ- جاس قىزىن زورلاپ الىپ كەتتىڭ» دەپ، اكەمنىڭ ۇستىنەن قۇلاش- قۇلاش ارىز ءتۇسىپتى. جينالىسقا سالعان ۋاقىتتا انام «مەنى ەشكىم زورلاپ الىپ كەلگەن جوق. ءوز ەركىممەن كەلدىم» دەپ سويلەپتى.

اكەم دە: «مەن ءبىرىنىڭ ۇستىنە ەكىنشىسىن الايىن دەگەن جوقپىن، ايەلىم سال بولىپ جاتىپ قالدى. قىزدارىمىز دا كىشكەنتاي. سوندىقتان ەكىنشى رەت ۇيلەنۋىمە تۋرا كەلدى»، - دەپتى. اكەمىزدىڭ ءبىرىنشى ايەلى انامنىڭ ەنەسى سياقتى بولسا، 13 جاسار قىزى ءقايىنسىڭلىسى، ءۇش ايلىق كىشكەنتاي نارەستە قىزى سەكىلدى بولىپتى. بايبىشەمەن ءۇش جىل تاتۋ- ءتاتتى ءومىر سۇرگەن انام ول قايتىس بولعاندا بارلىق شارۋانى ءوز قولىمەن اتقارىپتى. انامىز وتە اقىلدى، كەڭپەيىل جان ەدى. سۇلۋ بولاتىن. اكەم ولەرىندە «انالارىڭدى رەنجىتپەڭدەر. بۇل - مەنىڭ باقىتىم، ىرىسىم. قاس- قاباعىنا قاراپ جۇرىڭدەر» دەپ وسيەت ەتتى»، - دەپ اڭگىمەلەيدى.

مىنە، كەڭەس ۇكىمەتى كەزەڭىندە ءومىر سۇرە تۇرا قازاقى ءداستۇر مەن يسلام ءدىنى قاعيدالارىن بەرىك ۇستانعان كەنەكەڭنىڭ ۇيلەنۋ تاريحى وسىلاي بولىپتى.

55 جىل ءبىر شاڭىراق استىندا تۇرعان ءناسيحا اپامەن

«بازار- نازار» ءانى ءۇشىن «اللاعا ءتىلىم ءتيدى مە؟» دەپ قورىققان كەنەن

كەنەننىڭ ءناسيحاعا ۇيلەنگەننەن كەيىن دۇنيەگە كەلگەن بالالارى - بولىسبەك، تۇرسىن اتتى ۇلدارى تۇراقتاماي، قايتىس بولا بەرەدى. اسىرەسە ءۇش جارىم جاستاعى بازارى مەن ءبىر جارىم جاستاعى نازارىنىڭ شەشەك اۋرۋىنان ءبىر كۇندە كوز جۇمۋى كەنەكەڭنىڭ قابىرعاسىن قايىستىرادى. قاتتى قايعىرعان اقىن «اق ەشكىنىڭ زارى» دەگەن اتاقتى جوقتاۋ ءانىن شىعارادى. كەيىن بۇل ءان حالىق اراسىنا «بازار- نازار» دەگەن اتپەن تاراپ كەتەدى. «بازار- نازاردىڭ» ءسوزى قانداي زارلى بولسا، ءانى دە سونداي مۇڭدى ەدى. كەنەننىڭ ۇلى باقىتجان بۇل ءان تۋرالى اكەسىنەن ەستىگەنىن: ء«اننىڭ قالاي تۋعانىن اكەمنىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەن ەدىم. كىشىرەك كەزىم.

ءبىر كۇنى ۇيگە كۇيگەن كۇلشەدەي جۇپ- جۇقا، ارىق ايەل كەلدى. قاپىدا جالعىز ۇلىنان ايىرىلىپ قالعان الگى ايەل قالادا تۇراتىن قىزىنىڭ قولىنا بارا جاتىر ەكەن. كەتەرىندە: «كەۋدەمدەگى جارانىڭ ۋىتىن باسار، اتاقتى «بازار- نازارىڭىزدى» ءوز اۋزىڭىزدان ەستىگىم كەلىپ وتىر. بار بۇيىمتايىم وسى»، - دەدى.

وعان اكەم: «قاراعىم، بۋىنسىز جەرگە پىشاق ۇردىڭ- اۋ. بۇل ءاندى ايتپاي كەتكەنىمە 30 -جىلدان استى. ايت دەسەڭ، ءان از با؟ جۇزدەن استام ءانىمنىڭ كەز كەلگەنىن ايتىپ بەرەيىن. قاپالى كەزدە تۋعان ءان عوي ول. قازىر سونداعىداي داۋىس قايدا؟ بۇگىندە قۇدايعا ايتار مۇڭىم جوق. ۇلىم دا، قىزىم دا، نەمەرەلەرىم دە بار. قيناما، قالقام»، - دەدى. ءبىراق قوناق ايەل بۇعان كونە قويمادى. «ءبىر عانا تىلەگىم» دەپ، قيىلىپ وتىرىپ الدى. اكەم امالسىزدان دومبىراسىن قولىنا الىپ، سويلەپ كەتتى. «بازار- نازار - ەگىز قوزىداي قاتار وسكەن ۇلدارىمنىڭ اتى. اق ەشكى بولسا، بازارىما دەپ اتاعان باسىرە ەدى.

ەكى ۇلىمنان بىردەي ايىرىلاتىن جىلى اق ەشكى دە ەگىز لاق تۋدى. سۇم اجال تورتەۋىن تاعدىرلاس قىلدى. ەكى- ءۇش اي ەل ارالاپ، ساعىنعان اۋىلىما كەلدىم. كەش قالىپپىن، شەشەك اۋرۋىنان ەكى بالام دا ءبىر كۇندە دۇنيە سالىپتى. دىمى كەپپەگەن قوس مۇردەنىڭ جانىنداعى توبەدە كۇندە وتىراتىندى شىعاردىم. ءان تۋار كۇنى دە سول توبەنىڭ باسىندا وتىر ەدىم، تومەندە ولگەن لاقتارىن ىزدەپ، بەزەكتەپ جۇرگەن اق ەشكىگە كوزىم ءتۇستى.

بەيشارانىڭ داۋىسى قانداي اشى ەدى! ءتىلى جوق بولسا دا، ەكەۋمىزدىڭ تاعدىرىمىز، قايعى- مۇڭىمىز ءبىر ەكەن. جان دۇنيەمدى وراسان كۇش جۇلقىپ جىبەرگەندەي بولدى. كومەيىمە «زارلاناسىڭ اق ەشكى...» دەگەن باس- اياعى جوق تىركەس كەلە بەردى. ورنىمنان قارعىپ تۇرىپ، دومبىراما جۇگىردىم. جان دۇنيەمدى سىزداتقان زارلى ءۇن دومبىراما ورالا بەردى. ءان وسىلاي تۋىپ ەدى. «ايت» دەپ قويمادىڭ عوي، قاراعىم. ەندەشە، تىڭدا!» - دەپ ايتىپ بەرگەن ەدى.

اكەم «بازار- نازارىن» كوزى تىرىسىندە كوپ ايتپاي كەتتى. وزگەنىڭ دە ايتقانىن اسا قالاي بەرمەيتىن. «تاعدىردىڭ قىساستىعىنا كۇيىنىپ ءجۇرىپ، ىشتەگى زارىمدى ايتامىن دەپ، قۇدايعا ءتىلىم ءتيىپ كەتكەندەي سەزىنەمىن. اللا تاعالاعا وكپە جۇرمەيدى، ەشكىم بۇيرىق بەرە المايدى. بىزدىكى انشەيىن پەندەشىلىك قوي»، - دەپ وتىرۋشى ەدى جارىقتىق».

جىلدار وتە بالالى- شاعالى بولىپ تامىرىن تەرەڭگە جايعان كەنەكەڭ وسى ءان ءۇشىن اللادان تالاي كەشىرىم سۇراپ، نامازىندا دا، جۇرت الدىندا دا ايتىپ وتىرادى ەكەن.

ەكى كەنەن تۋمايدى، الاتاۋعا ەكسەڭ دە...

كەنەكەڭ سەكسەنگە كەلسە دە اتتان تۇسپەپتى. جۇبايى ءناسيحا اپانىڭ «كەنەن- اۋ، ءوزىڭدى باياعى جيىرما بەستەگى جاس جىگىتپىن دەپ ويلايسىڭ- اۋ دەيمىن. وقىس اتتان قۇلاپ مەرتىكسەڭ نە بولامىز؟ قارتايعان شاعىڭدا مۇنىڭا ەل كۇلمەي مە؟ ماشينەڭە نەگە مىنبەيسىڭ؟» دەگەن سوزىنە قارت اقىن: «ات ادامنان دا اقىلدى. ماشينەڭە بولايىن. وعان تەگىس تاس جول كەرەك. ات باراتىن جەرگە جەتە المايدى. ويجايلاۋعا تۇسپەگەن سوڭ، ونىڭ كاۋسار بۇلاعىنان سۋ ىشپەگەن سوڭ ونىڭ نەسى قىزىق؟» دەپ جاۋاپ بەرىپتى. كەنەكەڭنىڭ سەكسەن جاسىندا شىعارعان «بەس قۋانىش»، «قايران، جاستىق»، «قازاقستان ايماعى» سەكىلدى اندەرىن دە حالقى قازىناعا بالادى.

 كەنەكەڭنىڭ 90 -جىلدىق مەرەيتويى 1974 -جىلى قورداي اۋدانىنداعى بولدەك تاۋىنىڭ ەتەگىندە رەسپۋبليكا كولەمىندە اتالىپ ءوتتى. سوندا تويعا ارناپ 217 ءۇي تىگىلىپتى. بايگە وتكىزىلىپ، بالۋاندار بوز كىلەم ۇستىندە اتوي سالدى. ۇلتتىق ويىندار وينالىپ، انشىلەر ءانىن شىرقاپ، بيشىلەر ءبيىن بيلەپ، دۋمانداتقان توي بولدى. حالقى كەنەندەي ونەرپازىنا لايىق قۇرمەت كورسەتتى. قورداي ءوڭىرى مۇنداي ۇلان- اسىر تويدى بۇرىن- سوڭدى كورمەگەن ەدى. توي سوڭىندا «توقسان جاس دەگەن قالاي بولادى ەكەن؟ قامشىلاۋعا كەلە مە ەكەن ءوزى؟» دەپ سۇراي كەلگەندەرگە ارقالى اقىن:

وڭاشا ۇيدە وتىرمىن،

وتكەنىمدى ساعىنىپ.

توقسان جاسقا كەلگەندە،

ءناسيحاعا باعىنىپ، - دەپ ولەڭدەتىپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن. ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى تۋرالى ۇلى باقىتجان: «توقسان ەكىگە كەلگەننەن كەيىن، جارىقتىق سەزدى مە، ءبىر داپتەرگە قىرعىزداردان باستاپ، كۇنگەي الاتاۋى، توقماق، بىشكەك دەپ، ءوزى ارالاسقان بارلىق ادامداردىڭ اتى- ءجونىن جازىپ كەتتى.

«مەن ولگەننەن كەيىن سەندەر مۇنىڭ بارلىعىن قايدان بىلەسىڭدەر؟ بىلمەيسىڭدەر عوي. اشارشىلىق كەزدە، كوتەرىلىس كەزىندە ماعان كوپ جاناشىرلىق كورسەتكەن قىرعىز اعايىندار بار. ونەرىمدى جوعارى باعالاعان ازاماتتار بار. ءبارىن سەندەر جازىپ الىڭدار. اناۋ- مىناۋ بولىپ كەتسەم، وسىلارعا حابار بەرەسىڭدەر»، - دەپ ۇيرەتىپ كەتتى. «اناۋ- مىناۋ شارۋانىڭ ءبارىن ۇكىمەت ءوز قولىنا الادى. مەن حالىقتىڭ اراسىندا وسكەن، ءومىر بويى اللا تاعالاعا قۇلشىلىق ەتىپ، ناماز وقىپ وتكەن اداممىن. سوندىقتان كەلگەن ۇكىمەتتەن ءبىر كۇن رۇقسات سۇراڭدار. مەنىڭ جانازامدى اۋدارادى، مۇسىلماندىق جولىمەن شىعارىڭدار. قالعانىن ۇكىمەت ءوزى بىلەر» ، - دەدى. قانشا مولدا كەلەتىنىنە دەيىن، وعان قانشا تيىن تەبەن بەرىلەتىنىنە دەيىن ايتىپ كەتتى. تۋرا سولاي بولدى. 17-18 مولدا كەلدى. كادەلەردىڭ ءبارىن ىستەدى. ەرتەڭىنە مادەنيەت سارايىنا سۇيەگىن الىپ كەتتى»، - دەپ باياندايدى.

بالالارىنىڭ ايتۋىنشا، نامازىن قازا قىلماعان، قۇدايدىڭ الدىنداعى كۇپىرلىكتەن قاتتى ساقتانعان، «سال- سەرىلەردىڭ سوڭعىسى» اتانعان كەنەكەڭنىڭ اقتىق ساپارى دا ءوزى قالاعانىنداي، جانازاسى شىعارىلىپ، قۇران حاتىم ەتىلىپ، وتكىزىلىپتى. تالاي جىل كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ ءانىن ايتىپ، يدەولوگياسىن جىرعا قوسسا دا، اقيقاتتى تانىپ، قۇدايدى تاپقان جۇرەگى ونى ءومىرىنىڭ سوڭىندا دا اداستىرمادى. سوڭعى ساپارعا دا دانالىقپەن اتتاندى. اقىننىڭ ءوزى:

مىنە، كەلدىم سەكسەنگە،

جۇرەگىم تازا، وكپەم دە.

ەكى كەنەن تۋمايدى،

الاتاۋعا ەكسەڭ دە.. . - دەپ جازعانداي تالاي ءدۇلدۇل ومىرگە ءالى كەلەر- اۋ. ءبىراق كەنەننىڭ قايتا تۋماسى انىق.

الماتىداعى كەنەن اقىن ەسكەرتكىشى

مارفۋعا شاپيان

islam.kz

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى