ايتقالي جايىموۆ: مۋزىكانى ۇعىنعان ادام رۋحاني بايلىقتىڭ باعاسىن بىلەدى
اتالعان فيلارمونيانىڭ قازاق حالىق اسپاپتارى وركەسترىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى ءارى باس ديريجەرى، ق ر ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، پروفەسسور ايتقالي جايىموۆ قازاقپارات تىلشىسىنە ارنايى سۇحبات بەرىپ، اتقارىلىپ جاتقان ءىس- شارالار جونىندە ايتا كەلىپ، الداعى جوسپارلارىمەن ءبولىستى.
- ايتقالي تىلەپقالي ۇلى، بيىل - تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلدىعى. وسى ەلدىك مەرەكەگە ءوزىڭىز جەتەكشىلىك جاسايتىن ونەر ۇجىمىنىڭ تارتۋى قانداي؟
- اۋەلى وسى كۇنگە دەيىن ەل نارازىنا ۇسىنعان شارالارىمىزدى ايتىپ وتەيىن. قىركۇيەك ايىندا بەلگىلى كومپوزيتور سىدىق مۇحامەدجانوۆتى ەسكە الۋ كەشىن وتكىزدىك. ويتكەنى ءبىزدىڭ مىندەتىمىز - قازاقستان كومپوزيتورلارىنىڭ شىعارمالارىن دارىپتەپ تۇرۋ. حالىق قۇلاعىنا كوپتەن بەرى ەستىلمەي قالىپ جاتقان شىعارمالارى، رومانستارى مەن اندەرى ورىندالدى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلدىعىنا وراي ول كونسەرتتى «شاتتىق وتانى» دەپ اتادىق. ءبىز قازاق وركەسترىنىڭ ⅩⅩ كونسەرتتىك ماۋسىمىنىڭ اشىلۋىن ءبىز وسى ءبىر ايتۋلى شارادان باستادىق.
ودان كەيىن قىركۇيەكتىڭ سوڭىندا لاتيف حاميديدىڭ 110 جىلدىعىنا ارنالعان «قازاق ۆالسى» اتتى كونسەرتىمىز جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى. ول قازاقتىڭ، قازاقستاننىڭ كاسىبي مۋزىكاسىنىڭ نەگىزىن قالاعان اتالارىمىزدىڭ ءبىرى ەكەنىن جاقسى بىلەسىز. ۇلكەن شىعارمالار تۋدىرعان ونەر يەسى. ول احمەت جۇبانوۆپەن بىرلەسىپ «اباي وپەراسىن» جازدى. كەيىن ءوزى «جامبىل»، «ايكۇمىس» وپەراسىن دۇنيەگە اكەلدى. كوپتەگەن اندەر، حورلار قالدىردى. بالالارعا ارنالعان كوپتەگەن اندەرى بار. باسقا دا ءتۇرلى اسپاپتارعا لايىقتاپ شىعارمالار جازدى، كونسەرۆاتوريادا ساباق بەردى. ول بىلىكتى ۇستاز، تەڭدەسى جوق كومپوزيتور. قازاقستاندا العاش رەت ۆالس جازعان دا لاتيف حاميدي. سونىڭ ىشىندە «قازاق ۆالسى» ءانى دۇنيەجۇزىنە تاراعان ءاننىڭ ءبىرى بولعانىن بىلەمىز.
دايىندىق بارىسىندا تەك قانا فورتەپيانومەن سۇيەمەلدەنىپ ورىندالىپ كەلگەن نەمەسە قوبىزبەن عانا ورىندالعان تۋىندىلارىن ارنايى وركەسترگە تۇسىردىك. كەيبىر اندەرى، ايتىلماي جۇرگەن حورلارى جاڭاشا تۇرلەندى. سونىمەن قاتار كونسەرتتە ل. حاميديدىڭ كوپتەن بەرى ورىندالماي جۇرگەن شىعارمالارىن قايتا جاڭعىرتىپ، كورەرمەن نازارىنا ۇسىندىق. وسى ورايدا، الماتىدان ك س ر و حالىق ءارتىسى بيبىگۇل تولەگەنوۆا اپامىز ارنايى كەلىپ، ايگىلى «بۇلبۇل» ءانىن شىرقادى. حالىقتىڭ قوشەمەتىندە شەك بولعان جوق.
سونداي- اق تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلدىعىنا وراي جۋىردا رەسەي استاناسى ماسكەۋگە بارىپ، كرەمل زالىندا كونسەرت قويىپ كەلدىك. كورشى ەلگە بارعان ساپاردا تەك ءبىزدىڭ استانا مەملەكەتتىك فيلارمونياسىنىڭ قازاق وركەسترى عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە استانانىڭ باسقا دا ونەر ۇجىمدارى، بي توپتارى، انشىلەر بىرلەسە ونەر كورسەتتى. سوندا ماسكەۋلىكتەر ۇلكەن ىقىلاسپەن قابىل الدى.
- ال ەندى 12 - قازان كۇنى ءسىزدىڭ جانە كومپوزيتور ۇلىڭىز ارمان جايىم ەكەۋىڭىزدىڭ بىرلەسكەن شىعارماشىلىق كەشتەرىڭىز وتكەلى تۇر ەكەن. وسى تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز؟
- ءيا، «شاتتىق ەلى» دەگەن اتاۋمەن حالىق الدىندا ەسەپ بەرگەلى تۇرمىز. بۇل دا تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان ءىس- شارا. كونسەرتتە ۇلىم ەكەۋمىزدىڭ جازعان شىعارمالارىمىز ورىندالادى. اندەرىمىز، كۇيلەرىمىز، فورتەپيانوعا جازعان تۋىندىلارىمىز حالىققا ۇسىنىلماق. سونداي- اق ەكەۋمىزدىڭ «بيبارىس» وپەراسىنان ءۇزىندى ساحنالانادى. سودان كەيىن باعدارلاماعا سايكەس اريالارعا، «تولە بي» كونتاتاسىنىڭ ءبىر بولىگىنە كەزەك بەرىلەدى. ورىندالادى. ارمان جازعان «الپامىس» بالەتى نەگىزى قاراشادا تولىق ورىندالماق، ال اتالعان كونسەرتتە سول بالەتتەن الىنعان ءبىر- ەكى ءۇزىندىسى كورسەتىلەدى.
ودان كەيىن الاش ارداگەرى ءاليحان بوكەيحانعا ارنالعان كونسەرتىمىز دە قازان ايىنا جوسپارلانعان. ودان بولەك، جەلتوقساندا 1916 -جىلى بولعان ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ 100 جىلدىعىنا ارناپ تاعى ءبىر ونەر كەشىن وتكىزەمىز. مىنە، ەگەر شاعىن كونسەرتتەردى ساناماعاندا، جىل سوڭىنا دەيىنگى جوسپارلانعان نەگىزگى شارالار لەگى وسىنداي.
- 2017 -جىلعا بەلگىلەپ قويعان جوسپارلارىڭىزعا قىسقاشا توقتالىپ وتسەڭىز؟
- كەلەسى جىلى مادەني ءىس- شارالار وتە كوپ بولماق. ءوزىمىزدىڭ جوسپارلاعان كونسەرتتەرىمىز ءوز الدىنا، استانادا وتەتىن حالىقارالىق ەكسپو-2017 كورمەسىنە ارنايى 20 دان استام كونسەرت بەرەتىن بولامىز. ول10- ماۋسىم مەن 10 -قىركۇيەك ارالىعىندا وتەدى. ونىڭ ىشىندە تاقىرىبى الۋان ءتۇرلى، قازاقستان حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ ءان- كۇيلەرى، وتاندىق جانە شەتەل كومپوزيتورلارىنىڭ شىعارمالارى قامتىلعان كونسەرتتەر بولماق.
سونىمەن قاتار كەڭ بايتاق ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە وزىندىك اۋەن، ىرعاق، ماقامدار بار. مىسالى، جەتىسۋ، شىعىس قازاقستان، باتىس قازاقستان، ماڭعىستاۋ وڭىرلەرىندە قالىپتاسقان جىر، ءان، كۇي مەكتەپتەرى ەرەكشە. مىنە، وسى جانە باسقا دا وڭىرلەردىڭ ءان- كۇيلەرىن قامتيتىنداي كونسەرتتەر بەرەمىز. ءار ءوڭىردىڭ ونەرىن ءوز الدىنا بولەك- بولەك كورسەتەمىز. الدا وسىنداي جوسپارلارىمىز بار. ونىڭ بارلىعى باسشىلىق تاراپىنان بەكىتىلگەن جانە باعدارلامالار دايىن تۇر.
- اعا، ءسىز تۋىپ- وسكەن جەرىڭىز اتىراۋ وڭىرىندە ەڭبەك جولىڭىزدى باستادىڭىز، كەيىن ۇزاق جىلدار بويى الماتىدا قىزمەت جاسادىڭىز. الماتىدا ونەردىڭ قالىپتاسقان ۇلكەن ورتاسى بار. ال ەندى استاناعا كوشىپ كەلگەن سوڭ، بۇل ورتاعا كوڭىلىڭىز تولدى ما؟ بۇل جاقتا ءتىلدىڭ دە، ونەردىڭ دە كەزىندە وگەي بالانىڭ كۇيىن كەشكەنى راس. دەگەنمەن سوڭعى جىلدارى قالاي؟ ءتول ونەرىمىزگە ەلوردالىقتاردىڭ ىقىلاسى ارتا ءتۇستى مە؟
- ارينە العاشقى جىلدارى كونسەرتىمىزگە حالىق از كەلەتىن. سوسىن ول كەزدە مىناۋ فيلارمونيانىڭ دا تۇراقتى عيماراتى بولمادى. قازىر كونگرەسس حولل سارايىندامىز. قۇدايعا شۇكىر زالىمىز ۇلكەن، دايىندالاتىن ساحنامىز دا بار. ارنايى فيلارمونيا سالىنباسا دا، ونەر ۇجىمىنىڭ قىزمەت جاساۋىنا مۇمكىندىكتەر قاراستىرىلعان.
قازىرگى تاڭدا كونسەرتەرگە حالىق بىركەلكى كەلەدى، ونەردى باعالايتىن ورتا قالىپتاسىپ جاتىر. ءبىز دە حالىقتىڭ ىقىلاسىن سەزگەننەن كەيىن، كورەرمەن نازارىنا قانداي تۋىندىلاردى ۇسىنۋىمىز قاجەت ەكەندىگىنە ۇلكەن ءمان بەرەمىز. سونداي- اق فيلارمونيادا تەك قانا ءبىزدىڭ قازاق وركەسترى ەمەس، جالپى 13-14 ۇجىم بار. سوعان بايلانىستى كونسەرتتىك باعدارلامامىزدى ىڭعايلاستىرىپ، انا ءتىلىمىزدىڭ ايبىنىن اسىراتىن، ۇلتتىق سالت- ءداستۇر مەن ادەت- عۇرپىمىزدى تانىتاتىنداي ونەر كەشتەرىن ۇيىمداستىرۋعا دەن قويىپ ءجۇرمىز.
ايتالىق، كونسەرتىمىزدى تاقىلداپ ەۋروپاشا ەمەس، تاقىرىبىنان باستاپ ۇلتتىق ناقىش كورىنىپ تۇراتىنداي، حالىققا جاقىنىراق بولايىق دەپ كوپتەگەن باعدارلامالاردى مۋزىكالىق- تەاترلىق قويىلىممەن ۇيلەستىرىپ ءجۇرمىز. ونىڭ ىشىندە جىرى مەن ءانى بار، كىرىسپە ءسوزى بار. مىسالى، قورقىت بابامىزدىڭ شىعارمالارىن حالىق نازارىنا قالاي ۇسىنعانىمىزدى ايتىپ وتەيىن. ول ءۇشىن قورقىتتىڭ كۇيلەرىن وركەسترگە تۇسىردىك. اڭىز اڭگىمەلەردىڭ جەلىسىندە تەاترلاندىرىلعان كونسەرتتى ساحناعا شىعاردىق. كورەرمەندەر وتە جوعارى قابىلدادى. اسىرەسە، جاستاردىڭ، مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ كوپ وتىرعانى ءبىزدى قۋانتتى. «كەيبىر شىدامسىز، ءتىلدى تۇسىنبەيتىندەرى شىعىپ كەتپەس پە ەكەن؟» دەگەن كۇمانىمىز دە بولدى. الايدا، ءبارى ۇيىپ تىڭداپ وتىردى. سوعان قاراعاندا ءبىزدىڭ باعىتىمىز دۇرىس ەكەن، بۇل ومىرشەڭدىگىن كورسەتىپ بەردى دەگەن توقتامعا كەلدىك.
سونداي- اق، «قىز جىبەك» داستانىن دا وسىنداي تاسىلمەن كورەرمەن نازارىنا ۇسىندىق. مۇندا قازاقتىڭ سالت- ءداستۇرىن كورسەتتىك.
جالپى، قازىر قازاق وركەسترىنىڭ مۇمكىندىگى مول. قانداي مۋزىكا بولسا دا ورىنداۋعا قابىلەتتى.
- ءبىزدىڭ ۇلتتىق ونەرىمىز، سوعان دەگەن حالىقتىڭ ىقىلاسى تۋرالى ويلارىڭىزدى ورتاعا سالساڭىز؟
- ۇلتتىق قۇندىلىقتاردان ءنار العان ادام ءوز ەلىنىڭ تاريحىن دا، ءداستۇرىن دە قۇرمەتتەي بىلەتىن ازامات بولىپ قالىپتاسادى. اسىرەسە بۇگىنگىدەي تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلدىعى تۇسىندا قازاق حالقىنىڭ تەرەڭ تاريحىنا، قازىنالى ونەرى مەن مادەنيەتىنە ەرەكشە ءمان بەرە قاراۋ قاجەت. ەرلىك داستاندارىمىزدى، جىر- تولعاۋلارىمىزدى جاڭا زامان تۇرعىسىنان بەرە ءبىلۋىمىز قاجەت. حالىقتى رۋحاني بايلىعىن ارتتىرۋدا، ادامگەرشىلىك پەن مادەنيەتتىلىككە تاربيەلەۋدە مۋزىكانىڭ ءرولى ايرىقشا. ءبىزدىڭ ءان- جىرلارىمىز ءار ادامنىڭ بويىنا بالا كۇنىنەن تاربيەمەن بىرگە بەرىلىپ كەلەدى. ءوز حالقىنىڭ تاريحىن، ازاتتىق جولىنداعى عاسىرلار بويعى كۇرەستەرىن بىلگەن جاس ۇرپاق تاربيەلى بولىپ وسەدى. ويتكەنى شىققان تەگىن بىلگەن ادام بابالار جولىنان ەشقاشان اداسپايدى.
ومىردە ءوزىن ءبىلىمدىمىن، مادەنيەتتىمىن دەگەن ازامات ءوزىنىڭ قىزمەتىمەن شەكتەلىپ قالماي، ونەردى ءتۇسىنىپ، باعالاي ءبىلۋى كەرەك. مۋزىكانى جان- جۇرەگىمەن ۇعىنعان ادام رۋحاني بايلىقتىڭ باعاسىن بىلەدى. مۋزىكالىق شىعارمادا ءسوز جوق قوي. سوندىقتان ونىڭ ايتايىن دەگەن ويىن اۋەنمەن تۇسىنە ءبىلۋى كەرەك. ول ءۇشىن «تاربيە تال- بەسىكتەن باستالادى».
- ەلىمىزدىڭ ءوسىپ- وركەندەۋى، استانانىڭ كوركەيۋى ونەر ادامدارىنا شابىت بەرەتىنى جاسىرىن ەمەس؟ بۇل تۋراسىندا ءسىز نە ايتاسىز؟
- ماماندىعىمىزعا وراي كەيدە شەتەلگە شىعىپ تۇرامىز. وزگە ەلدە بولىپ، كەرى ورالعاندا استانامىزدىڭ سونشالىقتى كورىكتى بولىپ ءوسىپ كەلە جاتقانىن انىق بايقايمىز. ەسىلدىڭ سول جاعالاۋىندا، تىڭ جەرگە سالىنعان قالا وزىندىك ەرەكشەلىگىمەن كوز تارتادى. ساۋلەت ونەرىنىڭ نەبىر عاجاپ تۋىندىلارىن بايقاپ ءجۇرمىز. شىعىستىق جانە ەۋروپالىق ۇلگىدە سالىنعان عيماراتتار ءبىر- بىرىمەن ۇندەستىك تاپقان، ونىڭ ىشىنەن ۇلتتىق ناقىشتى دا كورەمىز. بىزگە كەلگەن شەتەلدىكتەر دە استاناعا قاراپ قازاقستاننىڭ قانداي دەڭگەيگە كوتەرىلگەنىن ايتىپ ءجۇر.
ادەمى عيماراتتىڭ ءوزى مۋزىكالىق تۋىندى سياقتى، ول دا ءوزىنىڭ ادەمىلىگىن پاش ەتىپ تۇرادى. جاڭا قالامىزدىڭ كوشەسىن ارالاپ، وي ۇستىندە كەلە جاتقاندا كوڭىلىڭ دە كوتەرىلىپ، شابىتتانىپ كەتەسىڭ. سوعان وراي قانشاما ونەر ادامدارى جاڭا تۋىندىلارىن جازىپ جاتقانىنا كۋا بولىپ ءجۇرمىز. ەل، جەر، استانا تۋرالى وركەستردە ورىندالاتىن شىعارمالار دۇنيەگە كەلۋدە. مەن عانا ەمەس، جاس كومپوزيتورلار دا جاقسى اندەر جازۋدا. الداعى ۋاقىتتا دا ۇلكەن مۋزىكالىق شىعارمالار جازۋ، كۇي شىعارۋ تۋرالى ويلارىم بار. ول ەندى بولاشاقتىڭ ۇلەسىندە.
- راقمەت اڭگىمەڭىزگە. وزىڭىزگە شىعارماشىلىق تابىستار تىلەيمىز.
اۆتور: ايدىن بايمەن
