قازاق دۇنيەتانىمى ءۇشىن حيدجاب - جات قۇبىلىس
ءبىراق ەشبىرىنىڭ مادەنيەتىنىڭ مازمۇنىن قازاققا تاڭىپ، كوسموپوليتيزمنىڭ مۇسىلماندىق ۇلگىسىن قولدان جاساۋدىڭ قاجەتى جوق.
سوزدىك قورىنا «حيدجاب» دەگەن ءسوزدى ەنگىزبەگەن قازاقتىڭ «حيدجاب» اتالاتىن كيىم ۇلگىسىنە دە توسىرقاي قاراۋى نەگىزسىز ەمەس. بۇل قاۋىپ قازاقى بولمىستىڭ قايماعى بۇزىلماعان، باسقاشا ايتقاندا ۇلتتىڭ قورعانىس قابىلەتى السىرەمەگەن كەزەڭدەردەن باستاۋ العانى انىق.
قازاق ورامالعا قارسى ەمەس. يسلامدى قابىلداعانىنا ون ءۇشىنشى عاسىرعا اياق باسقان كەشەگى تۇركىلەردىڭ ۇرپاعى - بۇگىنگى قازاق يسلام ءدىنىنىڭ اياسىندا ۇلت بولىپ قالىپتاستى. ءار بۋىننىڭ ورتاشا جاسى وتىز جاس دەپ ەسەپتەسەك، اتا- بابامىز مۇسىلماندىقتى قابىلداعالى بەرى تۋرا قىرىق ۇرپاق اۋىسىپتى. قىرىق اتاسىنان بەرى مۇسىلمان بولعان قازاقتىڭ مۇسىلمانشىلىق قانى تۇگىل، سۇيەگىنە ءسىڭىپ كەتتى.
ول قازىر ەشكىمنەن ءدىن ۇيرەنەتىندەي مۇشكىل حالدە ەمەس.
بۇل قازاق سوناۋ ХVІ عاسىردا «قازاق دەگەن ساحارادا جايىن جۇرگەن ءدىنسىز حالىق، بۇلاردى كاپىر دەپ ءپاتۋا شىعارىپ، قۇلدىققا ساتۋ كەرەك» دەگەن بۇحارانىڭ ءبىلىمدار عۇلامالارىن تاقۋالىعىمەن تاڭداي قاقتىرىپ، ورتا ازيانىڭ ءدىن استاناسى بولعان بۇحارانىڭ ورتاسىنان ويىپ كوكىلتاش مەدرەسەسىن سالعان قازاق ەمەس پە ەدى؟
بۇل قازاق كەشەگى قارسىسىنان قالماقتىڭ قىلىشى جالاڭداپ، جەلكەسىنەن ورىستىڭ وت قارۋى جالىن بۇركىپ تۇرعاندا، پارىز نامازىن وقىماي، مايدانعا كىرمەيتىن قازاق ەمەس پە ەدى؟ ءدىن قارىنداس تاتاردىڭ عۇلاماسى شيحابۋددين مارجاني وتكەن عاسىردىڭ باسىندا-اق: «جارىقتىق حازىرەتى قوجا احمەت ياسساۋي قازىر ءتىرىلىپ كەلسە، حالىققا ءدىن ۇيرەتپەس ەدى. «وزدەرىڭ دە مۇسىلمان ەكەنسىڭدەر» دەپ، كاسىپتىڭ كوزىن ۇيرەتەر ەدى» دەپ، قازاق مۇسىلماندىعىنىڭ كەمدىگى جوقتىعىن استارلاپ وتپەپ پە ەدى؟!
«ءدىن - اپيىن» دەپ جەتپىس جىل ۇرانداعانىمەن، كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭ دە ۇلتىمىزدىڭ ءدىن- تۇعىرىن شايقالتا العان جوق. نامازىن جاسىرىن وقىپ، ناسيحاتىن ۇزبەگەن، ايتىن اشىق تويلاپ، جانازاسىن جاريا وتكىزگەن حالىقپەن الىسىپ ءجۇرىپ- اق كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ دە داۋرەنى ءوتتى.
تاۋەلسىزدىككە قول جەتىسىمەن ۇلت رۋحانياتىنىڭ تۇعىرى بولعان اتا ءدىنىمىز دە جاساڭعىراپ، جاڭعىردى. زايىرلى مەملەكەت بولعانمەن، ءدىنسىز قوعام ەمەستىگىمىزدى ايعاقتاپ، دەربەس ءمۇفتياتىمىز قۇرىلدى. ىقىلىم زاماننان شاريعات پەن ءداستۇردى استاستىرىپ، اتا- بابا جولى بولعان حانافي ءمازحابى سەنىمىمىزدىڭ تۇعىرى رەتىندە بەكىدى. مەشىتتەرىمىز ءبىر ورتالىقتان باسقارىلىپ، ءدىن ناسيحاتى جولعا قويىلدى. ءدىني وقۋ ورىندارى اشىلىپ، ءدىن ماماندارىنىڭ دەڭگەيى كوتەرىلدى. سۋساعان رۋحتىڭ ءشولىن قاندىرار ءدىني باسىلىمدار مولايدى. كەڭەستەردەن كەيىنگى كەڭىستىكتەگى العاشقى يسلامي اعارتۋشىلىق ارنا دا باسقادا ەمەس، بىزدە اشىلدى.
ءبىراق... اشىق اقپاراتتىق كەڭىستىك پەن اشىق شەكارا ساياساتى تۋدىرماي قويمايتىن كوپ ء«بىراقتىڭ» ەڭ كۇردەلىسى دە دىنىمىزگە قاتىستى بولىپ تۇر. سول «ءبىراقتىڭ» ءبىرى - حيدجاب.
اۋرەت جەرلەرىن جاسىرىپ، ەتەك-جەڭى ۇزىن كيىم كيۋ - ايەل زاتىنا اللانىڭ امانات ەتكەن پارىزى. قاسيەتتى قۇراننىڭ اياتتارىمەن جەتكىزىلگەن اياننىڭ بۇيرىعى مەن تىيىمىنا بويۇسىنۋ - سانالى مۇسىلماننىڭ پەندەلىك بورىشى. وسى پەندەلىك پارىزىن ابىرويمەن اتقارعان قازاق حالقى دا عاسىرلار بويى قىز بالاسى مەن ايەل زاتىنا ەتەك- جەڭى ۇزىن كيىم كيگىزىپ، جالاڭباس جۇرگىزبەگەن. بويعا جەتكەن قىز بالانىڭ ەتەگى قىسقا كيىم كيۋى كەدەيلىكتىڭ، تاپشىلىقتىڭ بەلگىسى سانالعان. موينى اشىق تۇرماۋى ءۇشىن ادەتتە قىز بالالار مەن ايەلدەردىڭ كويلەگى جاعالى ەتىپ تىگىلگەن. مۇنىڭ ءبارى مۇسىلماندىق شارتتارىنان قيىس كەتپەگەن.
ءبىراق قازاقتىڭ تانىمى مەن تالعامىنا، تابيعاتىنا ساي ۇلتتىق كيىمنىڭ دە وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بولعان. ەڭ الدىمەن قازاق ايەلدەر مەن قىزدارعا قولاپايسىز كەڭ كويلەك كيگىزبەگەن. ول ايەل زاتىنىڭ سانىنە عانا سىن ەمەس، تۇرمىسىنا دا قولايلى بولماعان. ىستىق- سۋىعى ارالاس دالا تابيعاتى دا، اسەمدىكتى ايشىقتاي بىلەتىن قازاقى تالعام دا ايەل زاتىنا جيناقى كويلەك پەن قىناما بەل كامزولدى لايىق كورگەن. قىز بالا بوي جەتە باستاعاننان اتا- اناسى: «ومىردە جالعىز بولماسىن، قوساعىمەن قوسا اعارسىن» دەپ ىرىمداپ، قوس بۇرىم شاش وسىرەتىن. «قىزدىڭ كوركى - شاش» دەپ بىلگەن قازاقتىڭ قىز- كەلىنشەگى بۇرىمىن جاسىرىپ كورمەگەن، شولپى- شاشباۋمەن ساندەنگەن. بويجەتكەن قىز قىزىل ورامال تاعىپ، ۇكىلى تاقيا، قۇندىز بورىك كيىپ، جالاڭباس جۇرمەۋگە تىرىسقان. اق بوساعا اتتاعان ايەل زاتى اق جاۋلىعىن باسىنان تاستاماعان، كيمەشەك پەن كۇندىگىن ساندەپ سالعان.
ءيا، قازاق ورامالعا دا، ەتەك- جەڭى ۇزىن كيىمگە دە قارسى ەمەس. سوندا حيدجابقا قاتىستى قاراما- قايشى كوزقاراستارعا نەگىز بولعان نە سەبەپ؟ تۇيتكىلى كوپ بۇل ساۋالدىڭ ءبىر جاۋابىن مەن قوعامدىق كولىكتەگى كوپشىلىكتىڭ اۋزىنان ەستىدىم.
...كولىكتە كىسى اياعى سايابىرلاۋ ەدى. وتىرعانداردىڭ دەنى ەگدە تارتقان قاريالار بولاتىن. كەزەكتى ايالدامادان اۆتوبۋسقا جيىرما ءبىر- جيىرما ەكىلەر شاماسىنداعى بويجەتكەن ءمىندى. كولىكتىڭ ورتا تۇسىنداعى ۇستىننىڭ جانىنا كەلىپ تۇرعان ورتا بويلى، سىمباتتى قىزعا بارلىعى نازار اۋداردى. قىز ەتەك- جەڭى ۇزىن جاراسىمدى، جيناقى عانا قىزعىلت- قوڭىر كويلەك كيىپ، باسىنا سونىمەن تۇستەس ورامال تارتىپتى.
ورامالى جەلكەسىنە تۇيىلگەن شاشىن وراي تارتىلىپ، شاشاۋ شىعارماي تۇر. قىزدىڭ ءدال جانىندا وتىرعان نۇر ءجۇزدى كەيۋانا سۇيسىنگەنىن جاسىرماي، اۆتوبۋستاعىلارعا ەستىرتە سويلەپ:
- اينالايىن، ءوزىڭ ءبىر يمان ءجۇزدى بالا ەكەنسىڭ. كويلەك كيىپ، ورامال سالىپ جۇرگەنىڭ دۇرىس، باياعىدا ءوزىمىز دە وسىلاي كيىنۋشى ەدىك. قازىر ونىڭ ءبارى قالىپ قويدى عوي، - دەي بەرگەنى سول ەدى، ارتقى ورىندىقتاعى قارت تا سامبىرلاي سوزگە ارالاستى:
- ە، وسى دۇرىس قوي، مىنە، قاراشى، ناعىز ءوزىمىزدىڭ قازاقتىڭ قىزى. الگى بىرەۋلەر شىقتى وسى كۇنى، كويلەگىنىڭ ەتەك- جەڭى شۇباتىلىپ، ورامال تاعىسى دا ەرسى، قىز با، ايەل مە، قازاق پا، باسقا ما، اجىراتا المايسىڭ. بىردەڭە دەيىن دەسەڭ، تۇمشالانىپ تۇرعان سوڭ بەتىمنەن الىپ تاستاي ما دەپ قورقاسىڭ.
- قاپ- قارا كيىنەتىندەرى بار عوي، ول قايدان شىققان ءسان ەكەنىن، - دەپ تاعى ءبىر كەيۋانا ءسوز قوستى.
- اركىمدى كورەدى، ءار نارسەنى ەستيدى، نە بولارىن بىلمەي ءجۇر عوي بۇگىندە جاستار، - دەدى ورتا تۇستان ەلۋدىڭ جۋان ورتاسىنداعى ەگدە كىسى.
قارتتاردىڭ اڭگىمەسى ءبىرازعا دەيىن جالعاستى. ءسوز سوڭى ورامالدى بويجەتكەندى العىسپەن القاپ بارىپ اياقتالدى. كوپتەن كوڭىلدى كۇپتى ەتكەن ءبىر تۇيتكىل شەشىلگەندەي اۆتوبۋستا جايما- شۋاق كوڭىل- كۇي ورنادى. قارتتار ەكەۋارا اڭگىمەگە اينالىپ كەتتى. ارتقى ورىندىقتاعى ەكى- ءۇش بالاڭ جىگىت تە رازى جۇزبەن باس شۇلعىسا سىبىرلاي سويلەسىپ وتىر.
...وسى ءبىر ۇزىك جايت قاراپايىم حالىقتىڭ حيدجابتى قالاي قابىلدايتىنىن كورسەتىپ كەتكەندەي بولدى. ءيا، قازاق ءۇشىن، قازاقى دۇنيەتانىم ءۇشىن ءبارىبىر حيدجاب جات قۇبىلىس، جات مادەنيەت جەمىسى رەتىندە قابىلدانادى. ءبىراق ماسەلە تەك سوندا عانا ما؟
حيدجابتى جاتتاندىرا تۇسەتىن تاعى ءبىر جايت بار. ول حيدجاب كيگەن قىزداردىڭ مىنەز- قۇلقى، پايىمداۋ ەرەكشەلىگى، ءومىر ءسۇرۋ مانەرى. وكىنىشكە وراي، اللانىڭ پارىزىن ءومىر سالتىنا اينالدىرىپ، حيدجاب كيىپ جۇرگەن قىزدارىمىزدىڭ اراسىندا اللانىڭ جولى، پايعامباردىڭ سۇننەتى، اتا- بابامىزدىڭ ءداستۇرى دەپ، قازاقى ۇردىسپەن ورامال تاققاندارى نەكەن- ساياق. كوپشىلىگى نە تۇرىك، نە اراب اعايىنداردىڭ جاماعاتىنا كىرىپ، شاكىرتى بولىپ جۇرەدى. ء«بىلىمدى شىننان بولسا دا ىزدە» دەگەن پايعامبارىمىزدىڭ سۇننەتىمەن بۇعان دا كونبىستىك تانىتتىق دەلىك. ءبىراق جاماعاتتا تەك ءدىن عانا ۇيرەنىلمەيدى، بوگدە ءتىل دە، مادەنيەت تە سىڭىرىلەدى.
اسىل مەن جاسىقتى ايىرا الاتىنداي دەڭگەيگە جەتپەگەن جاستار ءدىندى كىمنەن ۇيرەنسە، سونىڭ مادەنيەتىن وزىق، ءداستۇرىن كەمەل دەپ تانيدى. سونىڭ تىلىمەن سويلەپ، سونىڭ سالتىن ۇستانۋدى ار كورمەيدى، ءسان كورەدى. ءدىن ءداستۇرسىز تارالمايدى. ءدىن تاراتۋشى ءسوزسىز ءداستۇرىن قوسا تاراتادى. وزگەدەن ءتالىم الىپ ءجۇرىپ، ءوزىن ساقتاپ قالۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. ناتيجەسى - كوزىمىز كورىپ جۇرگەندەي: تۇرىك جاماعاتىندا ءتالىم العان حيدجابتى قىزدارىمىز ەڭ قاستەرلى سەزىمدەرىن دە انا تىلىندە جەتكىزۋدى ۇمىتقان - ولار ءۇشىن قازاقتا «كەشىرىڭىز» دەگەن ءسوز بولماعانداي، «حاككىمىزى حەلال ەت» دەپ عاپۋ وتىنەدى؛ سۇيسىنەرلىك ءىس كورسە، قازاقتىڭ «بارەكەلدى!» دەيتىنىن الدەقاشان ۇمىتقان، ولار ءۇشىن «ماشاللاحتان» باسقا ءسۇيىنىش ءسوزى جوق. جات تىلدە جالبارىنىپ، جات تىلدە تاۋبەگە كەلگەن قانداستارىمىز قازاققا قايتا قايىرىلا الار ما ەكەن؟ ولار وكىنىشكە وراي «قازاق» دەگەن ءسوزدى ءتىلى تۇگىل، ەسىنە دە الا بەرمەيدى.
ءدىن تاراتۋشى جات جۇرتتىق جاماعاتتاردىڭ ءىس- ارەكەتىنەن ساياسي نەمەسە ءدىني استار ىزدەمەگەننىڭ وزىندە وسى تابيعي تۇردە ءجۇرىپ جاتقان ۇلتسىزدانۋ ۇدەرىسىنىڭ ءوزى ءولىمشى رۋحتى قازاققا جىعىلعان ۇستىنە جۇدىرىق ەمەس پە؟! تاعى ءبىر نازار اۋدارارلىعى - «ءبىزدىڭ عانا جولىمىز دۇرىس، وزگەنىڭ ءبارى اداسىپ ءجۇر» دەگەن استام پيعىل ءاربىر جاماعاتقا دەرلىك ءتان (ءبولىنىپ شىعۋدىڭ ءوزى دۇرىستىعىن دالەلدەۋگە تىرىسۋدان باستالادى عوي ادەتتە) . وسى استامشىلىق كوزقاراس حيدجاب كيگەن ءاربىر قىزىمىزدان دەرلىك بايقالادى. ناتيجەسى تاعى دا ادەتتەگىدەي: نە وزىنە جولىققان ءاربىر قانداسىن جاماعاتىنا تارتۋعا تىرىسادى، نە ولاردى «كۇپىر» ساناپ، ءبىرجولا قول ۇزەدى. بۇل - ەڭ ىمىراشىل، مامىلەگەر جاماعاتتا جۇرگەندەردىڭ قىلىعى.
ال وزدەرىنەن باسقالارعا قارسى اشىق كۇرەسۋگە بەلىن بەكەم بۋعان جاماعاتتاعىلاردىڭ جايى ايتپاسا دا بەلگىلى. ۇلكەنگە سالەم سالۋدى اللاعا سەرىك قوسۋمەن شاتاستىرىپ، قازاقتىڭ ءداستۇرىن كۇپىرلىكتىڭ كورىنىسى سانايتىن كەلىندەر دە وكىنىشكە وراي سول اسىرە اعىمداردا جۇرگەن حيدجابتى قىزدارىمىزدان شىعىپ وتىر.
حيدجابتى كۇنانىڭ كوزىنەن ەمەس، ۇلتتىڭ مادەنيەتىنەن الىستاتاتىن توسقاۋىل سىندى قابىلداعان قاراكوزدەرىمىز ءۇشىن ۇلتىمىزدىڭ تاڭعاجايىپ ءان- كۇيى دە، اۋەن ونەرىن جەتكىزگەن مۋزىكا اسپاپتارى دا شايتاننىڭ سىبىرى مەن سىرىعىنان باسقا ەشتەڭە ەمەس. قازاقتىڭ تاربيەلىك مانگە تولى ىرىم- تىيىمدارى مەن تاعىلىمعا تۇنعان زيارات ادەبىن جات اعىمعا بوي ۇرعان حيدجابتى قىزداردىڭ ورتاسىندا اۋىزعا الۋ قيىن.
مۇنىڭ بارلىعى بەلگىلى ءبىر اعىمداردىڭ ۋاعىز- ناسيحاتىنىڭ تەرىس ناتيجەسى دەلىك. ەندىگى ءبىر ماسەلە - حيدجابتى قىزدارىمىزدىڭ ار- وجدانىنا جۇكتەلگەن ادامگەرشىلىك ماسەلەسى. تاعدىر جازىپ، حيدجاب كيگەن قىزدارمەن كوپ جىلدار بىرگە تۇرۋىما تۋرا كەلدى. ولاردىڭ كەيبىرىنىڭ كەلەڭسىز قىلىقتارىنا كۋا بولعان سايىن: «حيدجاب كيگەن قىزداردىڭ مورالدىق ماسەلەسىن قوعامدىق دەڭگەيدە كوتەرەتىن مەزگىل جەتكەن سياقتى» دەپ ويلايتىنمىن.
حيدجاب - مۇسىلماندىقتىڭ سيمۆولى ەمەس، مۇسىلمان ايەلدەردىڭ كۇندەلىكتى كيىمى. ءبىراق قازىرگى قوعام حيدجابتى سيمۆول رەتىندە قابىلداپ، حيدجاب كيگەن قىزدارعا ءبىر جاعىنان توسىرقاي قاراسا، ەكىنشى جاعىنان ولاردى يماندىلىقتىڭ ۇلگىسىندەي كورەدى. وزگەلەرگە قاراعاندا حيدجابتى قىزداردىڭ قىلىعى ەل نازارىن كوبىرەك اۋدارادى، ولارعا قويىلاتىن تالاپ تا اۋىر، ولاردان كۇتىلەتىن مىنەز دە ەرەك.
وسىندايدا كيىمىنە قىلىعى ساي كەلمەي جاتاتىن تالاي حيدجابتى قىزدارىمىز كوپشىلىكتىڭ حيدجابقا دەگەن تەرىس كوزقاراسىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتىپ وتىر. ۇلكەندى سىيلاۋ، جاندىنىڭ جانىن اۋىرتارلىق ءسوز ايتپاۋ، جان مەن ءتان تازالىعىنا بىردەي كوڭىل ءبولۋ، وزىمشىلدىكتەن اۋلاق تۇرۋ ءتارىزدى قاراپايىم ادامگەرشىلىك قاعيدالارىن ساقتاي بىلمەيتىن حيدجابتى قىزداردىڭ از ەمەستىگى وكىنىشتى.
«يسلامدا تەمەكىگە اشىق تىيىم سالىنباعان» دەپ كوپتىڭ كوزىنشە تەمەكى تارتاتىندارى دا بار. زاماناۋي ۇلگىمەن كيىنىپ جۇرگەن قىزداردىڭ وزىنە ەرسى سانالاتىن بۇل قىلىقتى حيدجابتى قىزداردان كورۋ ءتىپتى اۋىر كورىنىس. ءدىن يسلامنىڭ قاستەرلى قۇندىلىقتارىن ءسىڭىرىپ بولماي، حيدجابتى كەزدەيسوق قابىلداعانداي كورىنەتىن وسىنداي قىزداردى كورگەندە: «سىرت تازاسى نە كەرەك، تازارت اۋەل ءىشىڭدى» دەگەن ولەڭ ويعا ورالادى... ادامزاتتىڭ اسىلى حازىرەتى پايعامبارىمىزدىڭ ءوزى قاسيەتتى حاديستەرىندە: «اللا تاعالا ءسىزدىڭ سىرت كورىنىسىڭىزگە قارامايدى، جۇرەگىڭىزگە نازار سالادى» دەپ ەسكەرتپەپ پە ەدى؟!
تانىمعا نەگىزدەلمەگەن ءدىن دە سوقىر سەنىمگە اينالادى. دىنگە كوزسىز بەرىلۋ - رۋحاني اپاتتاردىڭ ۇلكەنى. «ەش نارسەگە، ءتىپتى دىنگە دە شەكتەن تىس بەرىلمەڭدەر. سىزدەردەن بۇرىن وتكەن كوپ قاۋىم دىنگە شەكتەن تىس بەرىلگەندىكتەن وكىنىشتە قالعان» دەگەن حازىرەتى پايعامبارىمىزدىڭ ءحاديسى دە ءدىننىڭ حيكمەتىنە بويلاماي، كوزسىز بەرىلۋدى مەڭزەسە كەرەك.
كەزىندە ءدىندارلىقتىڭ ءجونى وسى ەكەن دەپ، قىزدى- قىزدىمەن اسىرا سىلتەپ، «ءجانناتۋل باقيداعى» ون مىڭ ساحابانىڭ، پايعامبارىمىزدىڭ تەكتى اۋلەتىنىڭ ءقابىرىن قيراتقان ارابتار بۇگىنگى كۇنى ءوز ىسىنەن ءوزى شوشىپ، ارتىنا الاڭداپ، «ءال- ۋاساتيا» - «ىمىراشىل يسلام» دەگەندى ويلاپ تاۋىپ وتىرعان جوق پا؟ «اقىماق ءوز قاتەسىنەن ساباق الادى، اقىلدى بىرەۋدىڭ قاتەسىنەن ساباق الادى» دەگەن دانالىق تۇجىرىم بارشاعا تانىس بولسا دا، ءبىز وزگەنىڭ قاتەلىگىن قايتالاپ، ءوز جاعدايىمىزدا سىناپ كورۋگە اۋەسپىز.
حيدجاب ماسەلەسىنە قاتىستى مادەنيەتتەر مەن دىندەردىڭ حالىقارالىق ورتالىعى جۇرگىزگەن سوتسيولوگيالىق ساۋالناما قورىتىندىلارىنا زەر سالا وتىرىپ، تاڭ قالدىرارلىق كوزقاراستاردى كەزىكتىردىك. «ايەلدەردىڭ حيدجاب كيۋىنىڭ سەبەبى نەدە دەپ ويلايسىز؟» دەگەن ساۋالعا رەسپوندەنتتەردىڭ %41,2 ى «ءسان قۋۋشىلىق نەمەسە تۇرمىس قۇرۋ ماسەلەسىن شەشۋدىڭ جولى» دەپ جاۋاپ بەرىپتى. حيدجاب كيۋدىڭ سەبەبىن بۇلاي باعالاۋ باستاپقىدا بىزگە تىم ءۇستىرت پايىمداۋ سەكىلدى كورىنگەن. ءبىراق وسى ماسەلەگە قاتىستى ءبىرقاتار حيدجابتى قىزداردىڭ ءوز اۋزىنان ايتىلعان سىرلاردى وقىعاندا، بۇل كوزقاراستىڭ دا نەگىزسىز ەمەستىگىنە كوز جەتكىزگەندەي بولدىق.
استانا قالاسىنداعى جوعارعى وقۋ ورنىنىڭ 3 -كۋرسىندا وقيتىن 20 جاستاعى سامال ەسىمدى قىز: «مەن ءتۇزۋ جولداعى مۇسىلمانعا تۇرمىسقا شىعۋ ءۇشىن حيدجاب كيدىم. مۇنداي ادام وتباسىنا قامقور بولادى، دەمەك مەن مۇقتاجدىق كورمەي ءومىر سۇرەمىن» دەپ جازادى. 24 جاستاعى قاراعاندىلىق دانا ەسىمدى قىز: «مەن حيدجاب كيگەنىمنىڭ ارقاسىندا تۇرمىسقا شىقتىم. ارينە، حيدجابتى كيىپ ءجۇرۋ قولايسىز، ءبىراق وعان دا ۇيرەنىپ كەتەسىڭ» دەيدى. ال قىزىلوردا قالاسىنان كەلگەن 28 جاستاعى جازيرا ەسىمدى قىزدىڭ اڭگىمەسى ءتىپتى توسىن: «مەن كادۋىلگى كوپ قىزداردىڭ ءبىرى بولىپ جۇرگەندە تۇرمىسقا شىعا الماي-اق قويدىم. قالاي حيدجاب كيدىم - سولاي ۇيلەنۋ تۋرالى ۇسىنىستار قارشا بورادى، ءتىپتى كىمدى تاڭدارىمدى بىلمەي، دال بولدىم. مەن مۇسىلمانعا تۇرمىسقا شىقتىم، اللاعا ەندى سەنە باستادىم» دەيدى ول...
«ءار ءىس اقىرعى ناتيجەسىمەن قايىرلى» دەگەن حازىرەتى پايعامبارىمىزدىڭ ءحاديسى بار. حيدجابتىڭ كومەگىمەن تۇرمىس قۇرعانداردىڭ دا ناتيجەسى قايىرلى بولىپ، باقىتتى بولعاي، يمان تارازىسى تۇزەلگەي. دەگەنمەن يماننىڭ، سەنىمنىڭ جولى دەپ ەمەس، ءدۇنياۋي ماقساتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن كيىلگەن حيدجابتىڭ ادالدىق ءدىنى - يسلامنىڭ قاعيدالارى قاتاڭ ايىپتايتىن رياكەرلىكتەن، ەكىجۇزدىلىكتەن نە ايىرماشىلىعى بولدى؟
الدە «تۇرمىس قۇرىپ الساق بولدى، ەكىجۇزدىلىك كۇناسىن كەيىن جۋا جاتارمىز» دەگەن باقاي ەسەپ پە بۇل؟ ءوز زامانداستارىمىزدىڭ اراسىندا حيدجاب كيگەننەن كەيىن تۇرمىسقا شىعىپ، اجىراسقاننان كەيىن حيدجابتى شەشىپ تاستاعان بىرنەشە قۇربىلارىمىزدى دا كوزىمىز كوردى.
وسى قىلىقتىڭ «تىلەگەنىمدى بەرمەسەڭ، بۇيرىعىڭا مويىنسۇنبايمىن» دەپ، اللا تاعالامەن ەسەپتەسكەندەي ارەكەت ەكەنىن سول قۇربىلارىمىز شىنىمەن تۇسىنبەدى مە ەكەن؟ شىنىن ايتۋ كەرەك، سول قىزداردىڭ حيدجابتى كيگەنى ەمەس، شەشىپ تاستاعانى بىزگە اۋىرىراق اسەر ەتتى. يمان دەگەن كوڭىل قالاماسا، سىپىرىپ تاستاي سالاتىن جەلبەگەي ەمەس، جۇرەكتىڭ تۇكپىرىنە بەرىك ورنىققان، ءالىمساقتان اقىرزامانعا دەيىن مىزعىماۋعا ءتيىس قاسيەتتى قۇندىلىعىمىز ەمەس پە ەدى؟ ونىڭ گۇلدەنۋىنە، كوركەيۋىنە سارا جول اشىلعان قازىرگى زاماندا ءبىز نەگە سانامىز سانسىراپ، كەرى كەتىپ بارامىز؟ وسىنىڭ ءبارى سالتىمىزدا جوق، سۇيەگىمىزگە سىڭبەگەن، بوتەندىگى تايعا تاڭبا باسقانداي ايقىن كورىنىپ تۇراتىن جات يدەولوگيانىڭ ايقىن اسەرى ەمەس پە؟
قازاق ءۇشىن ءقاۋىپ حيدجابتىڭ وزىندە دە، حيدجاب ارقىلى كورىنەتىن ءدىندارلىقتا دا ەمەس، ءدىن فورماسىنىڭ ار جاعىنداعى جات مازمۇندا. سول مازمۇننىڭ سىنالاپ ىشكە ەنىپ، قازاقى قالپىمىزدان، ۇلتتىق مەنتاليتەتىمىزدەن، بەرەكە- بىرلىگىمىزدەن ايىرا باستاۋىندا. ال بولمىس بۇزىلعان جەردە ءبۇتىن ەل تۋرالى ءسوز قوزعاۋ قيىن - ايتىپ كەلمەيتىن اپاتتار بولجاۋسىز- اق ورىن الماق.
تۇرىكتەر - قانداسىمىز، ارابتار - دىندەسىمىز. ەشبىرىنىڭ بىزگە جاتتىعى جوق. ءبىراق ەشبىرىنىڭ مادەنيەتىنىڭ مازمۇنىن قازاققا تاڭىپ، كوسموپوليتيزمنىڭ مۇسىلماندىق ۇلگىسىن قولدان جاساۋدىڭ قاجەتى جوق. اللا تاعالانىڭ قۇران كارىمدە ايتقان: «ءبىز سەندەردى ءبىر- ءبىرىڭدى تانۋلارىڭ ءۇشىن ۇلتتار مەن ۇلىستار ەتىپ جاراتتىق» دەگەن حيكمەتتى عيبراتىنىڭ ءمانىن جويۋعا جول سالۋدىڭ دا ەشبىر نەگىزى جوق. «اللانىڭ قۇلىمىن، مۇحاممەد پايعامباردىڭ ۇمبەتىمىن» دەگەن قازاقى مۇسىلماندىق قالپىمىزدى قالىپتاستىرۋ كوزدىڭ جاسى، جۇرەكتىڭ قانى، ماڭدايدىڭ تەرى ارقىلى كەلگەنى وزىمىزگە جانە اللاعا ايان. اي- كۇننىڭ امانىندا ۇستاعاننىڭ قولىندا، تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتەتىندەي قۇنسىز قۇندىلىقتار قازاقتا جوق.
ءيا، قازاق ەشكىمنەن ءدىن ۇيرەنەتىندەي مۇشكىل حالدە ەمەس. قازاققا تەك اتا ءدىنىن اتا- بابا ۇستانعان جولمەن - عاسىرلار سىنىنان ءوتىپ، شىڭدالعان جولمەن جالعاستىرۋ قاجەت. وزگەگە ونەگە بولاتىنداي تاعىلىمعا تۇنعان تاريحىمىز، عيبراتقا تولى ءداستۇرىمىز، حيكمەتكە باي ءدىلىمىز تۇرعاندا، سانامىزدى سان تاراپقا تارتقىلاعان ءارتۇرلى اعىمداردىڭ جەتەگىندە جۇرگەنىمىز ەلدىگىمىزگە سىن.
اينۇر ءابدىراسىل قىزى
mazhab.kz
