بوكەي ورداسىنداعى حان زيراتىنىڭ قۇلپىتاستارى تولىقتاي زەرتتەلمەك

بۇل تۋرالى «جايىق پرەسس» ج ش س- دا وتكەن كەزدەسۋ بارىسىندا الماتى قالاسىنداعى ر. ب. سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىس تانۋ ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى قىزمەتكەرى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، قۇلپىتاستاردى زەرتتەۋ جونىندەگى جوبا جەتەكشىسى ايتجان نۇرمانوۆا ءمالىم ەتتى.

ونىڭ ايتۋىنشا، قۇلپىتاستاردى زەرتتەۋ قازاقستان عىلىمىنداعى جاڭا باعىت بولىپ تابىلادى. «2014-جىلى «قازاقستاننىڭ كيەلى ورىندارىنىڭ تاريحى» جوباسى بويىنشا باتىس قازاقستان وبلىسىنا كەلگەن ساپارىمىزدا جانتاس سافۋللين، قازىبەك قۇتتىمۇرات ۇلى سياقتى جەرگىلىكتى ازاماتتاردىڭ قۇلپىتاستاردى زەرتتەۋ ىسىمەن اينالىسىپ جۇرگەنىنە كۋا بولدىق. تاريحي ماڭىزى زور بۇل ىسكە بىزدەر، عالىمدار دا قىزىعۋشىلىق تانىتتىق. ورتاق ماقسات بىرىكتىرگەن بۇل زەرتتەۋ جۇمىستارى ر. ب. سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىس تانۋ ينستيتۋتىنىڭ 2015-2017-جىلدارعا ارنالعان «قازاق حالقىنىڭ مادەني ەسكەرتكىشتەرى - رۋحاني مۇرانى ساقتاۋ مەن جەتكىزۋدىڭ جولى (باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ەپيگرافيكالىق ەسكەرتكىشتەرى نەگىزىندە)» اتتى عىلىمي جوباسى رەتىندە ومىرگە جولداما الدى.

وتكەن جىلى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، ءبىزدىڭ ينستيتۋتتىڭ پروفەسسورى اشىربەك ءمۇمىنوۆ باستاعان عالىمدار توبى باتىس قازاقستانداعى ماۋلىمبەردى، جانتورە حان قورىمدارىن زەرتتەپ قايتقان ەدى. اتالعان ەكى قورىمنىڭ جازبالارى بۇگىندە قورىتىندىلانىپ، ءۇش تىلگە اۋدارىلىپ قويىلدى. ەندى جوبانىڭ بيىلعى كەزەڭىنە جوسپارلانعان جۇمىستاردىڭ رەتى بويىنشا بوكەي ورداسىنا بارىپ، حان زيراتىنداعى قۇلپىتاستار جازبالارىنىڭ ماتەريالدارىن جيناقتاماقپىز. مۇنداعى ماقسات حان زيراتىنىڭ تولىق زەرتتەلمەگەن 150 گە تارتا قۇلپىتاسىن وقىپ، سۋرەتكە، كارتاعا ءتۇسىرىپ، ولشەمىن جاساپ، ءماتىنىن اۋدارىپ، قاعازعا ءتۇسىرىپ، عىلىمي اينالىمعا قوسۋ بولىپ وتىر. سودان كەيىن اتالعان جوبا اياسىنداعى ءۇش جىلعى زەرتتەۋ جۇمىستارىن قورىتىندىلاپ، قازاق، ورىس، اعىلشىن تىلدەرىندە ۇلكەن كىتاپ ەتىپ جاريالاماقپىز»، دەدى ا. نۇرمانوۆا.

بۇل جوبا باتىس قازاقستان وبلىسىندا باستالعانمەن، تەك ەلىمىزدىڭ عانا ەمەس، شەتەلدىك عالىمداردىڭ دا ۇلكەن قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزىپ وتىر. ويتكەنى ءارتۇرلى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى كونفەرەنتسيالارعا بارعان كەزدە، سونداي-اق شەتەلدەرگە ءىس ساپارمەن شىققاندا، اتالمىش جوبا تانىستىرىلىپ، قۇلپىتاستاردىڭ سۋرەتتەرى كورسەتىلىپ، جۇرگىزىلىپ جاتقان زەرتتەۋ جۇمىستارى تۋرالى ايتىلادى.

ءبىر عانا تاستىڭ بەتىنەن ءبىراز مالىمەت الۋعا بولاتىندىعى شەتەلدىك عالىمداردى تاڭعالدىرۋدا. ويتكەنى قۇلپىتاستىڭ بەتىندە ادامنىڭ تەك جەكە باسىنا قاتىستى مالىمەتتەر عانا ەمەس، مەملەكەتتىك ساياسات تا كورىنىس تاپقان، ءدىني، رۋاني يدەولوگيا دا قاشالعان. مۇنان باسقا قايتىس بولعان ادامنىڭ قوعامداعى الاتىن ورنىنا، مارتەبەسىنە قاراي، ءدىني ءبىلىمىنىڭ دەڭگەيىن كورسەتەتىن ايات-سۇرەلەر قاشالىپ جازىلعان، جوقتاۋ سارىندى ولەڭدەر تابىلىپ وتىر.

استانادا وتكەن ۇلكەن ءبىر كونفەرەنتسيادا باتىس قازاقستانداعى قۇلپىتاستاردىڭ بەتتەرىندەگى جازبالاردىڭ اقپاراتتىق بايلىعى تۋرالى ماقالالار تاريحشىلار تاراپىنان زور قىزىعۋشىلىققا يە بولدى. جۋىردا پروفەسسور اشىربەك ءمۇمىنوۆ جاپونياعا بارىپ كەلدى. جاپوندىق قازاقتانۋشى عالىمدار ر. ب. سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىس تانۋ ينستيتۋتى قىزمەتكەرلەرىنىڭ وسىناۋ زەرتتەۋ جۇمىستارىن كولەمدى كىتاپ ەتىپ باسىپ شىعارۋعا ارىپتەستىك نيەت تانىتىپ وتىر. بۇل باعىتتا قازىرگى تاڭدا كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلۋدە. جاپوندىقتار دا بوكەي ورداسى ساياساتىمەن اينالىسىپ ءجۇر ەكەن. قۇلپىتاستارداعى قۇندى دەرەكتەر ولاردىڭ زەرتتەۋلەرىنە كوپ كومەك بەرەدى.

«وزگەلەردى ايتپاعاندا، جوبا اياسىندا جۇمىستانۋ ءوزىمىز ءۇشىن دە وتە قىزىقتى. ويتكەنى ءار تاستى وقىعان سايىن بۇعان دەيىن ەشكىم بىلمەگەن جاڭالىقتى اشىپ، تاريح قويناۋىنا ەنە تۇسەمىز. سوندىقتان وسى جۇمىسقا بىلەگىمىزدى سىبانىپ، جان-تانىمىزبەن، بار ىنتا-جىگەرىمىزبەن كىرىسىپ جاتىرمىز»، دەدى ايتجان شايمەردەن قىزى.

كەزدەسۋدە سونداي-اق ر. ب. سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىس تانۋ ينستيتۋتىنىڭ شىعىستانۋشىسى دينا مەدەروۆا، «جايىق پرەسس» ج ش س باس ديرەكتورى جانتاس سافۋللين، وسى مەدياحولدينگتىڭ باسپا ءسوز تاريحىن زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ مامانى، جۋرناليست قازىبەك قۇتتىمۇرات ۇلى ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى.

ايتا كەتەيىك، الماتىلىق عالىمدارعا حان زيراتىن زەرتتەۋگە اراب قارپىندەگى جازۋدى وقي بىلەتىن جەرگىلىكتى ازاماتتار مەن ولكەتانۋشىلار دا قول ۇشىن بەرمەكشى. وسى جوباعا وراي ر. ب. سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىس تانۋ ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى اشىربەك ءمۇمىنوۆ 20- شىلدەدە ورال قالاسىندا ارنايى سەمينار وتكىزبەكشى.

اۆتور: ەلجان ەرالى

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى