مەديتسينا اڭىزدارى: دەنە شىعارۋعا ارنالعان جاتتىعۋلاردىڭ پايداسى بار ما؟
ال ونىڭ قانشالىقتى شىندىققا جاناساتىنىن، بۇل جاتتىعۋدىڭ دەنساۋلىققا زيانى بار- جوعىن بىلەسىز بە؟
ەگەر دەنە شىعارۋعا ارنالعان جاتتىعۋلاردى ۇناتپايتىن بولساڭىز، ءبىزدىڭ بۇل جاڭالىعىمىز قۋانتارى انىق. عالىمدار مۇنداي جاتتىعۋلاردىڭ تيىمدىلىگى تۇگىل، پايدالىلىعىنا كۇمان كەلتىرەدى.
دەنە شىعارۋعا ارنالعان جاتتىعۋلاردى زەرتتەۋگە باعىتتالعان زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ تالداۋلارى جاتىعۋدىڭ يىلگىشتىك پەن بۇلشىق ەت كۇشىن ارتتىرۋعا كومەكتەسەتىنىن كورسەتكەن.
زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ اۆتورلارىنىڭ ءبىرى يتتەردە ارقاداعى بۇلشىقەتتىڭ بۇگىلۋى ومىرتقا ديسكلەرىن قۇنارلى زاتتارمەن قامتاماسىز ەتىپ، ونىڭ قيمىل- قوزعالىسىن ساقتاۋعا سەبىن تيگىزەتىنىن انىقتاعان.
جامان ناتيجە ەمەس. ءبىراق دەنەنى ايقىن ەتىپ شىعارۋ ءۇشىن كوپ تەر توگۋ قاجەت.
2011 -جىلى يللينويس شتاتىندا راندومدى باقىلاۋداعى شاعىن زەرتتەۋ جۇرگىزىلگەن.
قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىر توبى كۇندەلىكتى دەنە شىعارۋعا ارنالعان جاتتىعۋلار جاساعان. ال وزگە قاتىسۋشىلار ۋاقىتىن بوس وتكىزگەن. التى اپتا وتكەن سوڭ زەرتتەۋ جۇرگىزۋشىلەر قاتىسۋشىلاردى مۇقيات تەكسەرىپ، ولاردى ولشەۋ بارىسىندا بەل اۋماعىندا جانە ىشتەگى ماي قىرتىستارىنىڭ كولەمىندە ەشتەڭە وزگەرمەگەنىن اڭعارعان.
جاتقان قالىپتا كەۋدەنى كوتەرۋ سپورتشىلاردىڭ جاتتىعۋلار باعدارلاماسىنا ءجيى كىرەدى. وسىلايشا دەنەنىڭ بەرىكتىگىن ارتتىرۋعا بولادى دەپ ەسەپتەلەدى. الايدا ينديانا شتاتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ زەرتتەۋشىسى توماس نەسسەر دەنەنىڭ بەرىكتىگى ۇزدىك سپورتتىق كورسەتكىشتىڭ كەپىلى بولا المايتىنىنا سەنىمدى. اتالعان جاتتىعۋدىڭ دەنە سىمباتىنا اسەرى جايلى سۇراقتى شەتكە ىسىرىپ، بۇل جاتتىعۋدىڭ سالدارىنان ارقانىڭ اۋرۋى سياقتى جاعىمسىزدىقتار پايدا بولار- بولماسىنا توقتالايىق.
كاناداداعى ۆاتەرلوو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ومىرتقا بيومەحانيكاسى پروفەسسورى ستيۋارت ماكگيلل دەنە شىعارۋعا ارنالعان جاتتىعۋلاردى كوپتەگەن جىل بويى زەرتتەۋمەن اينالىسىپ كەلەدى. ول جاتقان قالىپتا كەۋدەنى كوتەرەتىن ءداستۇرلى جاتتىعۋدىڭ دەنساۋلىققا زيانىن تيگىزەرىنە كامىل سەنەدى.
ماكگيلل ءوزىنىڭ بيومەحانيكا زەرتحاناسىندا دوڭىزدىڭ تۇتاس ەتىن قولدانۋ ارقىلى ونداعان عىلىمي تاجىريبە جاساعان. عالىم دەنە شىعارۋ جاتتىعۋىن جاساعان ادامنىڭ قيمىل- قوزعالىسىنا ۇقساتىپ ولاردى بۇككەن. بىرنەشە ساعاتقا سوزىلعان «جاتتىعۋدان» كەيىن ول ومىرتقا ديسكىلەرىن تەكسەرىپ، بۇگىلگەن اۋماقتان ءپىشىننىڭ وزگەرۋىن بايقاعان. ەگەر ادام ومىرتقاسىندا ءدال وسى پروتسەسستەر ورىن السا، ول نەرۆتەردىڭ قىسىلۋىنا، ارقاداعى اۋرۋعا، ءتىپتى، ومىرتقاارالىق جارىققا الىپ كەلۋى مۇمكىن. بۇل تاجىريبە ءۇشىن دوڭىزدىڭ پايدالانىلۋى ونىڭ ومىرتقا قۇرىلىسى باسقا جانۋارلارمەن سالىستىرعاندا ادامدىكىنە ۇقساسىراق بولۋىمەن بايلانىستى.
دەسە دە ماكگيللدىڭ زەرتتەۋ جۇمىسىن سىناۋشىلاردىڭ دا پىكىرىمەن كەلىسپەۋگە بولمايدى. ولاردىڭ ايتۋىنشا قول جەتكىزگەن ناتيجەنى شىندىققا قابىلداۋ ءۇشىن ادام مەن دوڭىزدىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىق وتە كوپ. وعان قوسا تاجىريەبە بارىسىندا دوڭىزدىڭ ومىرتقاسىن قاتارىنان مىڭداعان رەت بۇككەن. ال ادامدار ەڭ قاتال دەگەن جاتتىعۋلار بارىسىندا دا بىرنەشە رەت ءۇزىلىس جاساپ، دەمالىپ تۇرادى.
ەگەر دەنە شىعارۋعا ارنالعان جاتتىعۋدى بىرنەشە ساعات بويى جاسار بولساڭىز، سوندا عانا ومىرتقاعا زاقىم كەلتىرۋ ءقاۋپى پايدا بولادى. ءبىراق 15 رەتتەن بىرنەشە قايتارا جاساعان جاتتىعۋدىڭ ايتارلىقتاي زاقىم كەلتىرە قويۋى كۇماندى.
نە دەگەنمەن، بۇل رەتتە زاقىمدانۋدى دا نازاردان تىس قالدىرا المايمىز. 2005 -جىلى فورت- برەگگ بازاسىندا امەريكالىق اسكەري قىزمەتكەرلەردىڭ قاتىسۋىمەن جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ دەنە دايارلىعىن تەكسەرۋ بويىنشا اسكەري تەستتەردىڭ ۋاقىتىندا ساربازداردىڭ بارلىق زاقىمنىڭ %56 ىن دەنە شىعارۋ جاتتىعۋىن ورىنداۋدا العانىن كورسەتكەن.
بەلىگىلى بولعانداي، دەنە شىعارۋعا ارنالعان ءبىر جاتتىعۋدىڭ ءوزى ءار ادامعا ءار ءتۇرلى اسەر ەتەدى. كەي ادامدار اتالعان جاتتىعۋلاردى بىرنەشە جىل بويى كۇنىنە 30 رەت جاساسا، كەيبىرەۋلەر ءۇشىن ول مۇمكىن ەمەس. كەيدە ءسىزدىڭ قاي توپقا جاتاتىنىڭىزدى انىقتاۋ دا وڭايعا سوقپايدى. سەبەبى ول ادام گەنىنە بايلانىستى بولۋى مۇمكىن.
جۇرگىزىلگەن كەزەكتى زەرتتەۋ بويىنشا كوپتەگەن قيىندىقتار جاتتىعۋدىڭ قارقىندىلىعىنا ەمەس، دەنە شىعارۋعا ارنالعان جاتتىعۋ جاساۋ كەزىندە ارقانىڭ اۋرۋى ورىن الاتىن جاعدايلاردىڭ تورتتەن ۇشىنە جاۋاپ بەرەتىن گەنەتيكالىق فاكتورلارعا بايلانىستى.
The Twin Spine («ەگىزدەر ومىرتقاسى» ) دەپ اتالاتىن زەرتتەۋدىڭ بارىسىندا عالىمدار 1991 -جىلدان باستاپ فينليانديا، كانادا جانە ا ق ش- تاعى بىرنەشە ەگىزدى باقىلاعان. ولار ومىرتقاارالىق ديسكىلەردىڭ زاقىمدالۋعا بەيىمدىلىگى ادام گەنىنە بايلانىستى ەكەنىن انىقتاعان. ءتىپتى، ەگىزدەردىڭ ءبىرى قارا جۇمىس ىستەپ، اۋىر جۇك كوتەرىپ، ەكىنشىسى كەڭسەدە جۇمىس ىستەسە دە، ەكەۋىنىڭ ارقاسىندا تۋىنداعان قيىندىقتار جيىلىگى شامامەن بىردەي.
دەمەك، دەنە شىعارۋعا ارنالعان جاتتىعۋلار ارقانىڭ اۋرۋىنا الىپ كەلۋى مۇمكىن، ءبىراق بارلىق ادامدا ەمەس. دەسە دە بۇل اتالعان جاتتىعۋدان باس تارتۋعا جاقسى سىلتاۋ بولا الادى. وسى رەتتە سانامىزدا ءبىر سۇراق تۋىندايدى. سوندا دەنساۋلىققا زيان كەلتىرمەستەن دەنە شىعارۋعا بولا ما؟
پروفەسسور ستيۋارت ماكگيلل ارقاعا تۇسەر سالماقتى ازايتۋ ءۇشىن، جاتتىعۋ ۋاقىتىندا ارقانىڭ تومەنگى بولىگىنىڭ استىنا قولىڭىزدى قويۋعا كەڭەس بەرەدى. ءبىر اياعىڭىزدى بۇگىپ، ەكىنشىسىن سوزىڭىز. مۇنان سوڭ جاتقان قالىپتا باسىڭىز بەن يىعىڭىزدى ءسال عانا جەردەن كوتەرىڭىز.
ماكگيللدىڭ كەڭەسى بويىنشا باسىڭىز ەدەن ۇستىلىك تارازىدا جاتقانداي ەلەستەتىپ، تارازى ءتىلى ءنولدى كورسەتكەنشە باسىڭىزدى كوتەرۋ قاجەت. بۇل جاتتىعۋ «ارقا مەحانيكاسى» (Back Mechanic) كىتابىندا ەگجەي- تەگجەيلى سيپاتتالعان. دەنە شىعارۋعا ارنالعان جاتتىعۋلار تاقىرىبىندا جۇرگىزگەن زەرتتەۋىندە وكلەاند تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قىزمەتكەرى برەت كونترەراس ءبىر جاتتىعۋ بارىسىندا كەۋدەنى 60 رەت كوتەرۋمەن شەكتەلۋدى كەڭەس ەتەدى. ونىڭ پىكىرىنشە الدىمەن 15 قايتالاۋدان باستاپ، بىرتە- بىرتە ولاردىڭ سانىن ۇلعايتقان ءجون. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت، كوپ ۋاقىتىڭىزدى جاتۋمەن نە وتىرۋمەن وتكىزگەننەن كەيىن بىردەن جاتتىعۋ جاساۋعا كىرىسسەڭىز، زاقىم الۋ ءقاۋپى جوعارى بولماق. وسى سەبەپتى كومپيۋتەر الدىندا ۇزاق ۋاقىت وتىرعاننان كەيىن جاتتىعۋ جاساۋعا اسىقپاعان ابزال.
توسەكتەن تۇرا سالىسىمەن جاساعان جاتتىعۋلار دا ايتارلىقتاي كوپ پايداسىن تيگىزە قويمايدى.
Stan.kz
