باسپا ءسوز تاريحىنا قاتىستى «دۇرىستىق جولى» گازەتى» اتتى جاڭا كىتاپ جارىق كوردى - فوتو
بۇل - اتالعان مەدياحولدينگتىڭ باسپا ءسوز تاريحىنا قاتىستى جاريالاپ وتىرعان كەزەكتى جيناعى. بۇدان بۇرىن «قازاقستان»، «ۇران»، «حابار- يزۆەستيا»، «قازاق دۇرىستىعى- كيرگيزسكايا پراۆدا» گازەتتەرى جەكە- جەكە كىتاپ بولىپ باسىلعان ەدى. «دۇرىستىق جولى» گازەتى» وبلىس اكىمى التاي كولگىنوۆتىڭ العى سوزىمەن جارىق كورگەن.
جوبا اۆتورى، «جايىق پرەسس» جشس باس ديرەكتورى جانتاس سافۋلليننىڭ ايتۋىنشا، «دۇرىستىق جولىنىڭ» «حابار- يزۆەستيا» مەن «قازاق دۇرىستىعى- كيرگيزسكايا پراۆدادان» ەرەكشەلىگى، قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان كەڭەس ءداۋىرىنىڭ وزىندە تازا قازاق تىلىندە شىققاندىعىندا جانە ونىڭ باستاۋىندا الاشتىڭ ءبىرتۋار قايراتكەر- اعارتۋشىلارى عۇمار قاراش، عابدولعازيز مۇساعاليەۆ، مۇستافا كوكەبايەۆ، حالەل ەسەنبايەۆ، تاميمدار سافيەۆتەي ءىرى تۇلعالاردىڭ تۇرعاندىعىندا. بۇلاردىڭ الدىڭعى ۇشەۋى 1911-1913 -جىلدارى وردا مەن ورالدا جارىق كورگەن، قازاقتىڭ العاشقى ءتول باسىلىمى دەۋگە بولاتىن «قازاقستاندى» شىعارۋعا اتسالىسسا، ح. ەسەنبايەۆ «ۇشقىن» (قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان») گازەتىنىڭ تۇڭعىش رەداكتورى ەدى. بۇل وسى باسىلىمداردىڭ ءبىر- بىرىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەندىگىن، قازاق حالقىنىڭ كوزىن اشۋ ءۇشىن گازەت شىعارۋ سەكىلدى جاڭا ءىس باستاپ، تىڭنان تۇرەن سالعان شاڭگەرەي بوكەيەۆ، باقىتجان قاراتايەۆ، عۇمار قاراش، ەلەۋسىن بۇيرين، عابدولعازيز مۇساعاليەۆ سىندى ۇلت زيالىلارىنىڭ باستاماسى باياندى بولعاندىعىن تاعى ءبىر دالەلدەيدى.
«دۇرىستىق جولىن» 1919 -جىلى 20 -اقپاننان 10 -شىلدەگە دەيىن ۇلتتار ىستەرى حالىق كوميسسارياتىنىڭ قازاق ءبولىمىنىڭ بوكەي بولىمشەسى وردا قالاسىندا شىعارىپ تۇرعان. ايىنا ەكى رەت شىعىپ، بارلىعى 11 ءنومىرى جارىق كورگەن. گازەتتىڭ تەك باتىس قازاقستاندا عانا ەمەس، جەتىسۋ جانە سەمەي وبلىستارىندا دا جازدىرىپ الۋشىلارى بولعان. شىعارۋشىسى - «جازۋشىلار قۇراماسى» دەلىنگەن رەداكسيالىق القا.
گازەتتىڭ باعىتى، الدىنا قويعان ماقساتى 1919 -جىلى 20 -اقپاندا شىققان ءبىرىنشى نومىرىندە باسىلعان «باسپا ءسوز» دەگەن باس ماقالادان ايقىن كورىنەدى. باس ماقالا الدىمەن باسپا ءسوزدىڭ ماڭىزىنا توقتالادى: ء«باسپاسوز حالىقتى بەلگىلى ءبىر ساياسي باعىتقا سالىپ، عىلىم- بىلىمگە شاقىرادى، ادەبي ءتىلدىڭ دامۋىنا سەبەپ بولادى، حالىقتىڭ تۇرمىسى مەن شارۋاسىنىڭ جاقسارۋىنا كومەكتەسەدى» دەلىنگەن.
ءسويتىپ، بۇل باسىلىم قازاق ىشىندە ونەر- ءبىلىمنىڭ تارالۋىنا كومەكتەسىپ، شارۋاشىلىقتىڭ وركەندەۋى جونىندە كەڭەس بەرىپ وتىردى. سول كەزدەگى ازامات سوعىسىنان دا ەل- جۇرتتى حاباردار ەتتى.
بوكەي وبلىسى 1919 -جىلدىڭ ورتا شەنىنە دەيىن تىكەلەي ر س ف س ر- عا قاراپ كەلدى، ال سول جىلى شىلدەدە قازاق ەلدەرىن باسقاراتىن كيرريەۆكوم قۇرىلعاننان كەيىن قازاقستاننىڭ قۇرامىنا بوكەي گۋبەرنياسى بولىپ ەندى. وسىعان بايلانىستى «دۇرىستىق جولى» 1919 -جىلى 10 شىلدەدە ءوزىنىڭ ون ءبىرىنشى نومىرىنەن كەيىن شىعۋىن توقتاتتى. بۇدان كەيىن ونىڭ ورنىنا «قىزىل دالا» گازەتى ءبىراز ۋاقىت شىعىپ تۇردى.
جيناقتىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى، زەرتتەۋشى مۇستافا ىسماعۇلوۆتىڭ جەكە قورىندا ساقتالعان جۋرناليست ءتاميمدار سافييەۆتىڭ ەستەلىگى تۇڭعىش رەت جاريالانىپ وتىر. مۇندا بيىل 100 جىلدىعى اتالىپ وتىلگەلى وتىرعان 1916 -جىلعى ۇلت- ازاتتىق كوتەرىلىس كەزىندەگى ەل ىشىندەگى جاعداي، الاش ارىستارى ءاليحان بوكەيحانوۆ، احمەت بايتۇرسىنوۆ جانە باسقالارىنىڭ وسى قيىن- قىستاۋ ۋاقىتتاعى ءىس- ارەكەتتەرى، 1917-1918 -جىلعى قازاق تاريحىنداعى ەلەۋلى وقيعالار باياندالادى. سول وقيعالاردىڭ ناق ورتاسىندا بولعان ەستەلىك اۆتورى كەلتىرگەن قۇندى دەرەكتەر عالىمدارعا ازىق بولارى انىق.
«دۇرىستىق جولىن» جۋرناليست، «جايىق پرەسس» ج ش س باتىس قازاقستان باسپا ءسوز تاريحىن زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ مامان- ءتىلشىسى قازىبەك قۇتتىمۇرات ۇلى قۇراستىرسا، گازەت ءماتىنىن توتە جازۋدان ەرسايىن مەرگەنبايەۆ، ت. سافيەۆتىڭ قولجازباسىن بوكەي ورداسى تاريحي- مۇراجاي كەشەنىنىڭ قىزمەتكەرى گۇلمارۋ مىرزاعاليەۆا اۋداردى.
اۆتور: ەلجان ەرالى
