نارەستەنىڭ بويىنا قۋات بەرەتىن اس ارقاۋى - اناسىنىڭ ءنارلى ءسۇتى
انا ءسۇتى بالانىڭ ءشولىن باساتىن سۋسىنى، ءارى اعزاسىنا كۇش بەرەتىن تاماعى. اسىرەسە، جاس نارەستە ءۇشىن العاشقى ءسۇت - ۋىزدىڭ ماڭىزى زور. ول جاي سۇتكە قاراعاندا ەكى ەسە قۋاتتى كەلەدى. حالىق اراسىندا ءالجۋاز بالاعا قاراتا «ۋىزىندا جارىماعان» دەگەن قاناتتى ءسوز كوپ ايتىلادى. بۇل ۋىزدىڭ بالا دەنساۋلىعىنا ەسەيگەن كەزىندە دە ءوز اسەرى بولاتىندىعىن بىلدىرسە كەرەك.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا، ءسۇت قوسپالارىندا كەزدەسپەيتىن 400 ءتۇرلى قورەكتىك زات انا سۇتىندە عانا كەزدەسەدى ەكەن. مىسالى، سيىر سۇتىنە قاراعاندا ەمشەك سۇتىندە بالاعا ەڭ كەرەكتى ا، ە، د ۆيتاميندەرى كوپ. انا ءسۇتىنىڭ قۇرامىنا مىنالار كىرەدى: بەلوك، ماي، ءتۇرلى ۆيتاميندەر، گورموندار، تەمىر، كومىرسۋتەكتەر، كليماتقا قاراماستان ۇنەمى جەتكىلىكتى سۋ، مينەرالدى تۇزدار، كالتسي، فوسفات، ومىرگە كەرەكتى ميكروەلەمەنتتەر ت. ب. سونداي- اق، ارنايى فەرمەنتتەر، پاتوگەندى باكتەريالاردى جوياتىن، ىشەكتىڭ قالىپتى ميكروفلورىن دامىتاتىن ءارى وسىرەتىن بيفيدۋس زاتتارى، اۋرۋ تۋدىراتىن ميكروفلورالاردى كوبەيتپەيتىن ءارى كەرەكتى تەمىردى سۇتتەن بالا قانىنا تاسىمالدايتىن لاكتوفەررين بەلوگى، مي ۇلپالارى مەن كوز جاسۋشالارىنىڭ تۇزىلۋىندە اسا كەرەكتى تاۋرين زاتتارى؛ ءوسۋ ۇستىندەگى اعزانىڭ ۇلپالارى مەن جاسۋشالارىنداعى ماي مەتابوليزمىن جانداندىراتىن كارنيتين زاتتارى، باكتەريالاردى ولتىرەتىن قانداعى ءتىرى جاسۋشالار (نەيتروفيل، مونوتسيت، ليمفوتسيتتەر)، كوپ تاراعان جۇقپالى اۋرۋلارعا قارسى يممۋنوگلوبۋليندەر جانە ت. ب. (anamenbala.kz)
بالانى ەمىزۋ انا دەنساۋلىعىنا دا پايدالى. ول ءسۇت بەزىنىڭ قاتەرلى ىسىككە (راك) شالدىقپاۋ قاۋپىن 10، جاتىردىڭ قاتەرلى ىسىككە شالدىقپاۋىن 2 ەسە تومەندەتەدى. انا ءسۇتىن ەمگەن بالالار تەز ءتىل تابىسقىش، ادامعا جۇعىمدى بولىپ وسەدى. ال، انا ءسۇتىن ەمبەي وسكەن بالالاردا جاسوسپىرىم شاقتا قاتىگەزدىك، قىلمىسقا بەيىمدىك كوپ بايقالعان. بالامەن قاتار انانىڭ جۇيكە جۇيەسىنە دە ەمىزۋدىڭ پايداسى زور. شارشاعانىن باسادى. جۇكتى كەزدە پايدا بولعان قوسىمشا سالماقتان ارىلتادى.
انا ءسۇتىنىڭ سانامەن ويلاپ جەتپەيتىن سىرى مەن عاجايىپتارى كوپ. بالا وسكەن سايىن ءسۇتتىڭ قورەكتىك قۇرامى دا وزگەرىپ وتىراتىندىعى كوپتەگەن عالىمداردىڭ تاڭدانىسىن تۋدىرعان. بالا دۇنيەگە كەلگەن ءبىر ايدىڭ ىشىندە انا ءسۇتى بۇرىنعىداي جاس اعزانى تازالايتىن قۇرامنىڭ ورنىنا نارەستەنىڭ يممۋندىق جۇيەسىن باستاپقىعا قاراعاندا كۇشەيتە تۇسەتىن ەلەمەنتتەر مەن دارۋمەندەرگە تولى بولادى. تاعى ءبىر قىزىقتى قاراڭىز، ەشقاشان بىردەي ەكى انا ءسۇتىن كەزدەستىرۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى، ولاردىڭ قۇرامى، مايلىلىعى بالاسىنىڭ قاجەتتىلىگىنە قاراي ءار ايەلدە وزگەرىپ وتىرادى ەكەن. بالا بويىنا ءنار بولىپ سىڭگەن انا ءسۇتى ىشەك جۇقپالى اۋرۋلارىنىڭ، رەسپيراتورلى- جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ، اللەرگيالىق اۋرۋلاردىڭ الدىن الادى، بالانىڭ فيزيكالىق ءوسۋىن، سانا- سەزىمىن دامىتادى، ديابەت جانە سەمىزدىك اۋرۋىنا شالدىعۋ قاۋپىن دە تومەندەتەدى.
ەگەر بالاعا ەمشەك ەمىزسە، انا ءسۇتى بالانىڭ ينتەللەكتۋالدى دامۋىنا جاعىمدى اسەر ەتەتىن بولعاندىقتان، ونىڭ مانساپقا ويداعىداي جەتۋىنە بارلىق مۇمكىندىكتەرى بار. بۇل تۋرالى رەسەيلىك «جاڭالىقتار» اقپاراتتىق اگەنتتىگى لوندون ۋنيۆەرسيتەتى كوللەدجىنىڭ زەرتتەۋلەرىنە سىلتەمە جاساپ جازادى.
عالىمدار 1958 -جىلى تۋعان 17400-دەن استام ادامنىڭ جانە 1970 -جىلى تۋعان 16700-دەن استام ادامنىڭ ومىرىنە تالداۋ جاساپ، ولاردىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسىن سالىستىردى. سونداي- اق، زەرتتەۋشىلەر سىنالىپ وتىرعانداردىڭ ءومىر سۇرگەن العاشقى جىلدارىنداعى تاماقتانۋىن، ينتەللەكتۋالدى قابىلەتتەرىن جانە سابىرلىلىعىن باعالادى. ناتيجەسىندە، كەلەسى زاڭدىلىق انىقتالدى: 1958 -جىلى %68 انا ەمشەك ەمىزگەن، ال 1970 -جىلى - %36 عانا. انا سۇتىمەن قورەكتەنگەن بالانىڭ مانساپقا جەتۋى ءجيى كەزدەسكەن. زياتكەرلىك قابىلەتى ەرەكشە جانە سابىرلى ادامدار كوبىنە انا سۇتىمەن قورەكتەنگەن.
سيۋريح ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيزيولوگيا ينستيتۋتى بيولوگتارى سۇتقورەكتىلەرىنىڭ ىشىندەگى ادام ءسۇتىنىڭ قۇرامى ەڭ كۇردەلى ەكەنىن انىقتاعان. ونىڭ قۇرامىندا ەشقانداي جانۋاردىڭ سۇتىندە كەزدەسپەيتىن 200 گە جۋىق قانت بارىن ناقتىلاعان. وقىمىستىلار انا ءسۇتىنىڭ قۇرامى بالانىڭ يممۋندىق جۇيەسىنىڭ كۇشتىلىگى، ونىڭ دامۋ ۇستىندەگى اسقازانى، ىشەك جولدارىنىڭ ساۋ بولۋىنا تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن ايتۋدا. بالانى ەمىزۋ كەزىندە قانت مولشەرى ارنايى بەلگىلەنبەگەن. سەبەبى جاڭادان تۋىلعان بالانىڭ اعزاسى ادامنىڭ ءبىر بولىگى، ياعني دامۋ ۇستىندەگى قۇبىلىسقا تولى.
وسىدان 14 عاسىر بۇرىن ادامزاتقا تۇسىرىلگەن قاسيەتتى قۇران كارىمدە: «انا بالانىڭ ەمشەكتەگى ۋاقىتىن تولىق ساقتاعىسى كەلسە، ونىڭ مەرزىمى تولىق ەكى جىل» (باقارا سۇرەسى، 233-ايات)؛ - ، دەپ جازىلعان. ونى بۇگىنگى دۇنيەجۇزىلىك ۇيىمدار دا مويىنداۋدا. ماسەلەن، ددۇ، يۋنيسەف، ب ۇ ۇ جانىنداعى بالالار قورى بالانى ەمشەكپەن ەمىزۋ مەرزىمى ەكى جىل ەكەنىن ءارى 6 ايعا دەيىن ەمشەك سۇتىنەن باسقا ەشتەڭە بەرمەۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتۋدە. امەريكالىق پەدياتر اكامەدياسى، ەڭ جوق دەگەندە، بالانى العاشقى جارتى جىل ەمىزۋ كەرەكتىگىن ايتۋدا.
بۇگىنگى كۇنى ادامدار وسىنداي ءومىر تاجىريبەسىمەن ۇشتاسقان عىلمي تۇجىرىمداردىڭ انىق اقيقات ەكەنىنە كوز جەتكىزدى. بالا ءۇشىن انا ءسۇتىنىڭ ورنىن باساتىن باسقا ءنارلى ازىقتىقتىڭ جوق ەكەنىنە سەندى. سوندىقتان بولار ا ق ش- تا انا سۇتىنە دەگەن سۇرانىس ارتىپ كەلەدى. ءتىپتى، بۇگىندە بالا ەمىزەتىن ايەلدەر ونى تابىس كوزىنە اينالدىرعان. ول ەلدە اتالمىش ءسۇتتىڭ ءبىر ليترى شامامەن 70 دوللار تۇرادى. ايەلدەر ءوز «ونىمدەرىن» كوبىنەسە عالامتور ارقىلى جارنامالايدى. سۇتكە دەگەن سۇرانىستىڭ ارتىپ وتىرعانى سونشالىق، ەل ايەلدەرىنىڭ 80 پايىزى بالاسىن وزدەرى ەمىزۋدى قالايتىندارىن ايتقان. الايدا ا ق ش- تىڭ انا سۇتىمەن ەمىزۋ جونىندەگى كوميتەتى ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا، عالامتور ارقىلى ساتىپ الىنعان ءسۇتتىڭ ساپاسىن ەشبىر قۇزىرلى ورگان قاداعالامايدى. سوندىقتان، ءسۇتتى ونداي جولمەن الۋعا اباي بولعان ءجون، دەپ جازادى بي-بي-سي.
ايتا كەتەرلىگى، بۇگىندە الەمنىڭ ءبىرقاتار ەلدەرىندە دە انا سۇتىنە دەگەن زور سۇرانىس ارتىپ كەلەدى. ماسەلەن، وتكەن جىلى قىتايلىق ميلليونەرلەردىڭ ەمشەك سۇتىنە مىڭداعان دوللار اقشا تولەۋگە دايىن ەكەنى تۋرالى اقپارات تاراعان بولاتىن. اتاپ ايتقاندا، ول ەلدە جاڭا تۋعان نارەستەنى نەمەسە ءتۇرلى دەرتكە شالدىققان بالالاردى ەمىزەتىن ايەلدەرگە اي سايىن 4 مىڭ دوللار تولەۋگە دايىن ەكەندەرىن ايتقان.
سونداي- اق الەمدە انا ءسۇتىن ساتۋمەن اينالىساتىن العاشقى سايت 2010 -جىلى پايدا بولعان. جىل سايىن ونىڭ تۇتىنۋشىلارى ارتىپ كەلەدى. سونداي- اق ءسۇتىن عالامتور ارقىلى ساتاتىن جەكە ساتۋشىلاردى دا كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى. بۇعان قوسا، 2011 -جىلى لوندوندا انا سۇتىنەن جاسالعان Baby Gaga بالمۇزداعى پايدا بولسا، قازىر كاليفورنيادا اتالمىش سۇتتەن جاسالعان كرەم سىناقتان وتكىزىلۋدە.
باقىتجول كاكەش
