قىتاي ەلى قالاي دامىماقشى؟

 بۇعان سەبەپ بولعان جاعداي وتە كوپ. ويتكەنى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى ءبىر مەزگىلدە بىرنەشە كەڭ اۋقىمدى زەرتتەۋ جوبالارىن ىسكە اسىرىپ جاتىر. وسىلايشا «اسپان استى» ەلى الەمدە فۋندامەنتالدى عىلىم سالاسى بويىنشا جەتەكشى ەلگە اينالماق.

 وسىدان 20 جىل بۇرىن قىتايلىق وقىمىستىلاردىڭ عىلىمي ماقالالارى الەمگە ايگىلى جۋرنالداردا جارىق كورمەگەنىن ەسكەرسەك، ولاردىڭ بۇگىنگى جاعىمدى جاڭالىقتارى امالسىز باس شايقاتادى. ناقتى مىسالعا كوشەلىك. ءىرى عىلىمي ورتالىقتىڭ ءبىرى - چاڭجياڭداعى جوعارى تەحنولوگيا پاركىندە ورنالاسقان شاڭحاي سينحروتروندى ساۋلەلەندىرۋ ورتالىعىنىڭ جەتىستىكتەرى بۇگىندە دۇنيەنىڭ نازارىن اۋدارا باستاعان. جاقىندا عانا «Nature» جۋرنالىندا جاريالانعان مالىمەتتەرگە سەنسەك، عىلىمي ماقالالار جاريالاۋ جاعىنان قىتاي ا ق ش- تان كەيىنگى ەكىنشى ەلگە اينالعان. ەندى تابىستىڭ نەگىزىنە كەلسەك، ونىڭ استارىندا ۇلكەن ساياسات جاتىر. مىسالى مەملەكەت تاراپىنان عىلىم سالاسىن ۇزدىكسىز قارجىلاندىرۋ تابىسقا جول اشقان. اسىرەسە بيوتەحنولوگيا، كومپيۋتەر عىلىمىن دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل بولىنگەن. ونداعان جىلدار بويىنا نازاردان تىس قالعان سالالار دا قايتا قارجىلاندىرىلىپ، جەتىستىكتەر كادەگە اسا باستادى.

 ايتالىق 2013 - جىلى ق ح ر عىلىم سالاسىنا جۇمسالعان شىعىن جاعىنان ەۋروپالىقتاردى باسىپ وزدى. ەندى 2020 -جىلدارى امەريكالىقتاردى ارتقا تاستاماقشى. ەلدىڭ عىلىم جانە تەحنولوگيا مينيسترلىگى ءبىر مەزگىلدە كوپتەگەن تاپسىرمالاردى ورىنداپ، ءىرى زەرتتەۋ ورتالىقتارىن سالا باستاعان. اسىرەەس مەديتسينالىق تەحنولوگيا سالاسىندا كوشباسشى بولۋعا ۇمتىلىس كەرەمەت. ەۋروپا مەن ا ق ش فۋندامەنتالدى زەرتتەۋلەردەن قارجى ۇنەمدەپ جاتقاندا قىتايلىقتار بۇل سالادا ىلگەرلەپ كەتكەن.

 مەملەكەت فۋندامەنتالدى عىلىمدى دامىتۋ ءۇشىن قاراجاتتان قىسپاي، كەرىسىنشە سالاعا بارىنشا كوڭىل ءبولۋى نازار اۋدارتارلىق. ماسەلەن الەمدەگى ەڭ ۇلكەن FAST راديوتەلەسكوپى جاسالدى. ونىڭ ديامەترى - 500 مەتر. اتاقتى امەريكالىق ارەسيبو قۇرالىنان ءبىر جارىم ەسە ۇلكەن. گۋيجۋ پروۆينتسياسىندا ورنالاسقان كەشەن 30 فۋتبول الاڭىنا پارا پار. بۇل جەردە اسپان قۇبىلىستارى باقىلاۋعا الىنعان. ونىڭ دالدىگى تۋرالى اڭگىمە باسقا. سوندىقتان دا بولار، زاماناۋي قۇرال عارىشتى زەرتتەپ قانا قويماي، مەملەكەت ءتۇرلى ماقساتتا پايدالانۋدى دا ويلاستىرۋدا. FAST ەگەر بار بولسا باسقا پلانەتاداعى تىرشىلىكتى دە زەرتتەمەكشى. وسىنىڭ ارقاسىندا قىتاي استرونوميا سالاسىندا الەمدەگى جەتەكشى ەلگە اينالماق.

 اتالعان ەلدەگى تاعى ءبىر اسا قىمبات ءىرى جوبانى عىلىم مينيسترلىگى قولعا العان. گۋاڭدۋڭ پروۆينسياسىندا دايا بەي ەلدى مەكەنىندە ورنالاسقان ورتالىقتا تابيعات قۇبىلىستارى مەن ونىڭ ادامعا اسەرى زەرتتەلۋدە.

 قىسقاسى قىتايدا قىزىقتى جاڭالىق كوپ. سونىڭ ءبىرى - شاڭحاي ماڭىنداعى عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعى. وسىندا فيزيكا، بيولوگيا مەن بيوتەحنيكا سالاسىنداعى جاڭا ماتەريالدار سىناقتان ءوتىپ جاتىر. وسى سەكىلدى قىمبات جوبالار ەلگە نە ءۇشىن كەرەك؟ ارينە وزگەدە جوق نارسەنى وزىندە جاساۋ جانە ونى وزگەلەرگە ساتۋ بايلىقتىڭ كوزى. ءوزىن ءوزى اقتايتىن جوبالار قىتاي ءۇشىن قازىنانى تولتىراتىن قاراجات كوزىنە اينالماق. ەكونوميكانىڭ ەڭسەسىن كوتەرەتىن باياندى باستاما.

جاسىراتىنى جوق، كورشى ەلگە قىزىققان ورىستار رەسەيدە دە عاجاپ جوبالاردى قولعا الۋعا كۇش سالىپ جاتىر. وسىعان دەيىن اۋىل شارۋاشىلىعى مەن مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ارقىلى ەل ەكونوميكاسىن كوتەرگەن قىتايلىقتار عىلىمعا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ ارقىلى الەمدى جاۋلاپ الماقشى. وسى ءتاسىلدىڭ تەرەڭ تۇستارىن سارالاعان ورەكەڭدەر بولاشاقتا بارىنشا دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇسكەلى وتىر. اتالعان ەكى ەلدىڭ ەڭسەسى بيىكتەگەن سايىن ورتادا وتىرعان ءبىزدىڭ كەلەشەگىمىز قالاي بولماق؟ سولاردىڭ جوبالارىمەن جان ساقتايمىز با الدە ولاردى باسىپ وزۋدىڭ وڭتايلى تۇستارىن قاراستىرامىز با؟ بۇعان عالىمدارىمىز نە دەيدى؟

جولداسبەك دۋاناباي

«ايقىن»

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى