قازاقشاڭ قالاي، راديو؟
«انا ءتىلى» گازەتىندەگى ماقالاسىندا فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، ق ر ۇ ع ا- نىڭ كوررەسپوندەنت- مۇشەسى شەرۋباي قۇرمانباي ۇلى وسىلاي دەپ جازادى.
قازىر ءار ۇيدە راديو ساڭقىلداپ تۇرماعانىمەن، راديونى كولىكتە كەلە جاتىپ تىڭدايتىندار كوبەيدى. ساعاتتاپ كەپتەلەكتە تۇرعانداعى، ۇزاق جولعا شىققانداعى سەرىگىمىز - راديو. بۇگىن دە ەلەكتروندى ب ا ق اراسىندا قازاق ءۇنىنىڭ ايقىن شىعىپ، ۇلتتىق بولمىسىمىزدىڭ، سالت- داستۇرلەرىمىزدىڭ ساقتالۋىنا قىزمەت ەتىپ، حالىق اندەرى مەن كۇيلەرىن، حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ اندەرىن، تەرمە مەن جىرلاردى كوبىرەك ناسيحاتتاپ وتىرعان «قازاق راديوسى»، «شالقار» سىندى راديولاردىڭ الاتىن ورنى ايرىقشا.
بۇل راديولاردا جاقسى- جاقسى تانىمدىق، مۋزىكالىق حابارلار دا از ەمەس. اقپارات قىزمەتىندەگى جاڭالىقتاردى جۇرگىزۋشىلەر دە نەگىزىنەن دۇرىس ىرىكتەلگەن دەپ بىلەمىز.
ينتەرنەت پەن تەلەديدار زامانى تۋدى دەسەك تە، راديونىڭ دا وزىندىك اۋديتورياسى، تىڭداۋشىلارى بولعاندىقتان راديوحابارلار ساپاسى مەن ءتىلىن دە نازاردان تىس قالدىرۋعا بولمايدى. «قازاق راديوسى» مەن «شالقار» حابارلارى مازمۇنى مەن ءتىلى جاعىنان دا، ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ۇرپاق ساناسىنا ءسىڭىرۋ تۇرعىسىنان دا، ەلەكتروندى ب ا ق- تىڭ كوبىنەن وزىق تۇرعانىن ايتۋ قاجەت. ءبىراق بۇدان ولاردىڭ ءتىلى ءمىنسىز ەكەن دەگەن تۇسىنىك تۋماۋعا ءتيىس.
تىلدىك كەمشىلىكتەر ولاردا دا كەزدەسەدى.
ءمىن ىزدەۋ ماقساتىمەن ەمەس، راديو ءتىلىنىڭ مادەنيەتى كوتەرىلە بەرسىن دەگەن نيەتپەن، راديوحابارلار تىلىندە كەزدەسەتىن كەيبىر كەمشىلىكتەردى اتاپ كورسەتۋدى مىندەت دەپ سانادىق.
ءسوزىمىزدى ءوزىمىز ۇزبەي تىڭدايتىن «قازاق راديوسىنان» قۇلاعىمىز شالعان ءتۇرلى تىلدىك نورمادان اۋىتقۋشىلىقتاردان باستاساق، ولار تومەندگىدەي:
«قازاق ەلى» حابارىنىڭ جۇرگىزۋشىسى مۇحامەديار راشاي 2013 -جىلعى قاڭتاردىڭ 25 ىندەگى حابارىن «سىزدەرمەن بىرگە بولعان مۇحامەديار راشاي، اماندىقپەن جۇزدەسەيىك» دەپ اياقتادى. ول وسى ءسوزدى ايتىپ وتىرعاندا قاسىنداعى ونىڭ حابارىنا شاقىرىلاتىن قوناقتارىمەن، ارىپتەستەرىمەن بىرگە بولۋى مۇمكىن. ال «قازاق راديوسىن» تىڭداپ وتىرعان ەلدىڭ تۇكپىر- تۇكپىرىندەگى ميلليونداعان تىڭداۋشىلارمەن ءبىر ساتتە بىرگە بولا المايدى. ونىڭ بۇل قولدانىسى بار بولعانى ورىس تىلىندەگى «س ۆامي بىل...» دەگەن تىركەستىڭ كوشىرمەسى.
سونى كوشىرمەي-اق، «حاباردى جۇرگىزگەن»، «جاڭالىقتاردى وقىعان» دەسە، جۇرتقا تۇسىنىكتى، كوڭىلگە قونىمدى بولار ەدى. جالعىز م. راشاي عانا ەمەس، مۇنى وسىلاي سويلەيتىن وزگە دە تەلە- راديوحابارلارىن جۇرگىزۋشىلەردىڭ ەسكەرگەنى ءجون.
2013 -جىلعى 7 - ناۋرىزدا تۇسكى جاڭالىقتاردى جۇرگىزىپ وتىرعان گۇلىم عابيت قىزى قۇقىق قورعاۋ سالاسىنداعى قىزدار اراسىندا وتكىزىلگەن «پوگوندى ارۋ» كونكۋرسىنىڭ تۇڭعىش رەت ۇيىمداستىرىلعانىن بىلايشا حابارلادى: «بۇعان دەيىن مۇنداي كونكۋرس ءبىرىنشى رەت وتكىزىلىپ وتىر». سويلەم قيىسپاي تۇر. وسى سويلەمدەگى «بۇعان دەيىندى» ايتپاسا دا، كونكۋرستىڭ العاش رەت وتكىزىلىپ وتىرعانى تۇسىنىكتى.
كوپتىك جالعاۋىنىڭ ورىنسىز جالعانۋى جايىندا كوپ ايتىپ جۇرسەك تە، ودان قورىتىندى شىعاراتىندار از بولىپ تۇر. 2013 -جىلعى 4 - مامىر كۇنگى «كوڭىلاشار» سازدى باعدارلاماسىن جۇرگىزگەن ءوزىمىز داۋسى مەن سويلەۋ مانەرىن ۇناتىپ تىڭدايتىن لاۋرا ومار «ول 2 ولەڭ كىتاپتارىن شىعارىپ ۇلگەرىپتى» دەسە، 18 - مامىر كۇنگى تاڭعى جاڭالىقتاردى جۇرگىزگەن گۇلىم بايگەرەيەۆا «اقتوبەدە 5 ينتەرناتسيوناليست جاۋىنگەرلەرگە پاتەر بەرىلدى»، ايگەرىم ورالبەك قىزى «200 گە جۋىق اندەردىڭ اۆتورى كەڭەس دۇيسەكەيەۆ» (25.03.2016) دەدى. شىققان كىتاپتاردىڭ، جاۋىنگەرلەردىڭ، اندەردىڭ ناقتى سانىن ايتىپ تۇرعاننان كەيىن كوپتىك جالعاۋىن جالعاۋدىڭ ەش قاجەتى جوق ەدى.
2013 -جىلعى 1 - ءساۋىر كۇنگى تاڭعى باعدارلامادا «كوڭىل قىمبات» ءانى ورىندالادى دەپ حابارلاندى دا، ونىڭ ورنىنا ءشابا ءابدىقۇلوۆانىڭ ورىنداۋىنداعى حالىق ءانى «كوزىڭنىڭ ءمولدىرىن-اي» بەرىلدى. ءان اياقتالعان سوڭ «سىزدەردىڭ تىڭداعاندارىڭىز ءشابا ءابدىقۇلوۆانىڭ ورىنداۋىنداعى حالىق ءانى «كوزىڭنىڭ ءمولدىرىن-اي» دەپ حابارلاندى. ەڭ قىزىعى، وسى ءان ورىندالار الدىندا عانا وسپانحان اۋباكىروۆتىڭ تۇسىنىكسىز سويلەپ، شاتاسا بەرەتىن ديكتور تۋرالى «تۇك تۇسىنسەم بۇيىرماسىن» دەگەن ولەڭى وقىلعان ەدى.
ءبىز قاتەلىك كەتكەنىن تۇسىنسەك تە، جۋرناليستىڭ تۇك بولماعانداي الدىڭعى سوزىنەن مۇلدە باسقا ءاندى حابارلاعانىن تۇسىنبەي قالدىق. ءدۇيىم جۇرت تىڭداپ وتىرعاندا قاتەلىك جىبەرىپ العان جۋرناليست كوپشىلىكتەن كەشىرىم سۇراسا، كىشىرەيىپ قالام دەپ ويلايتىن سياقتى.
كەرىسىنشە، مۇنداي قىلىق راديو تىڭداۋشىلارعا جاقسى اسەر قالدىرماسى انىق. ابايسىزدا ءبىر ادامنىڭ اياعىن باسىپ كەتسەك نەمەسە يىعىمىز ءتيىپ كەتسە، كەشىرىم سۇرايمىز عوي. ال ميلليوندارعا قاتە اقپارات تاراتقاننان كەيىن، كەشىرىم ءوتىنۋ قاراپايىم عانا ادەپتىلىك بەلگىسى ەمەس پە؟
2013 -جىلعى 10- قازان كۇنى تاڭعى جاڭالىقتاردى وقىعان گۇلىم بايگەرەيەۆا سەمەي قالاسىنداعى جۇرگىزۋشىلەر دايىندايتىن ورتالىقتار تۋرالى ايتا كەلىپ، «رۋلدى تىزگىندەۋشىلەر جول ەرەجەلەرىن ساقتاماۋى سالدارىنان، وسىنداي اپاتتار ورىن الدى» دەدى. وسى ءبىر عانا سويلەمنىڭ باسى دا، اياعى دا وڭىپ تۇرعان جوق. «رۋل» دەگەنىمىزدىڭ ءوزى كولىكتىڭ تىزگىنى عوي. شوپىردى «تىزگىنشى» دەيتىنىمىز دە سوندىقتان. دۇرىسى - رۋلدى ەمەس، سول رۋل ارقىلى كولىكتى تىزگىندەيدى. لوگيكاعا جۇگىنسەك، «رۋلدى تىزگىندەۋ» تىركەسى - «تىزگىندى تىزگىندەۋ» بولىپ شىعادى. ال «ورىن الدى» - «يمەل مەستا» تىركەسىنىڭ ءساتسىز كوشىرمەسى ەكەندىگىن بۇعان دەيىن دە جازعانبىز. وسى سويلەمدى «كولىك جۇرگىزۋشىلەردىڭ جول ەرەجەلەرىن ساقتاماۋى سالدارىنان، وسىنداي اپاتتار بولعان» دەسە، ايتىلماق وي تىڭداۋشىسىنا انىق جەتىپ، قازاق سويلەمىنىڭ قالىبى دا بۇزىلماس ەدى.
«ميكروفون الدىندا...»، «حاباردى جۇرگىزەتىن...»، «باعدارلامانى جۇرگىزەتىن...» دەگەن قۇلاققا ءسىڭىستى قولدانىستاردان قاشۋدىڭ قانداي سەبەبى بار ەكەنىن بىلمەدىك. «قىلمىسكەرلەردى قۇرىقتاۋ» (ۇستاۋ، تۇتقىنداۋ، قاماۋ ورنىنا) دەپ قولدانۋشىلار كوبەيىپ ەدى، ەندى «ميكروفون تىزگىنىندە قىمبات مۇرات قىزى» دەپ ءسوز باستايتىن قارىنداسىمىزدى ەستىپ ءجۇرمىز. تىزگىندى ميكروفوندار شىعىپ جاتپاسا، راديوداعى ءبىر حاباردىڭ تىزگىنىن ۇستاعان جۋرناليستىڭ «تىزگىن» ءسوزىن ورنىمەن قولدانعانى ورىندى بولار ەدى.
اقبوتا قاناي قىزى «جايدارمان» (26.11.2015) حابارىن «قۇرمەتتى، ارداقتى اعايىن...» دەپ باستادى. وسى تۇستا ماعىنالاس ەكى سىن ەسىمدى قاتار قولدانۋدىڭ ەش رەتى جوق.
اقبوتانىڭ راديو تىڭداۋشىلارعا «راقمەت، ارينە، حابارلاسقانىڭىزعا!»، «راقمەت، حابارلاسقانىڭىزعا، ارينە» دەۋى دە، قازاقتىڭ العىس ايتۋ ادەبى مەن ءىلتيپات ءبىلدىرۋ ۇلگىسى رەتىندە ءسوز مادەنيەتىمەن قابىسىپ تۇرعان جوق. كەرىسىنشە، وسى سويلەم ۇلگىسى «سپاسيبو، كونەچنو زا زۆونوك!» ورىستىق ۇلگىنىڭ قالىبىنا سالىپ سويلەپ تۇرعانىمىزدى كورسەتەدى.
«جامبى اتۋ» (16.05.2016) راديو ويىنىندا جاسۇلان ناۋرىزباي ۇلى تەلەفون ارقىلى حابارلاسقان تىڭداۋشىعا «وتىرمىز» دەمەي، «ءسىزدى تىڭداپ وتىرىق» دەدى. قازىرگى جاستار تىلىندە جيىرەك كورىنىس بەرە باستاعان وسى «جۇرىك»، «وتىرىق»، «تۇرىقتان» ارىلا الماي جۇرگەندە، مۇنداي بۇرىس قولدانىستاردى ەفيردەن ايتۋ ونى تىڭداۋشىلاردىڭ ساناسىنا ءسىڭىرىپ، قۇلاعىن ۇيرەتۋگە قىزمەت ەتۋ دەگەن ءسوز.
اقمولا وبلىسىنىڭ ءبىرقاتار اۋداندارىندا، كوكشەتاۋ اۋماعىندا جۋان «ا» دىبىسىنىڭ ورنىن جىڭىشكە «ءا» دىبىسىمەن الماستىرىپ ايتۋ ەرەكشەلىگى بار. ماسەلەن، «قۇلاق»، «بۇلاق» تۇرىندە. كىم قاي وڭىردە تۋىپ وسسە دە، ميكروفون الدىندا، ەفيرگە شىعىپ قالىڭ ەلگە حابار تاراتقاندا ءتول دىبىستارىمىزدىڭ ۇيلەسىمىن بۇزباي انىق ايتىپ، جالپىعا ورتاق قازاقتىڭ ادەبي ءتىلىنىڭ دىبىستىق نورمالارىن ساقتاعانى دۇرىس قوي. بۇل دا ءسوز مادەنيەتىنە ءتان باستى تالاپتاردىڭ ءبىرى ەكەنىن ۇمىتپاعان ابزال.
قازاق جاستارىنىڭ كوبىرەك تىڭداپ، جيىرەك حابارلاسىپ جاتاتىن راديوسىنىڭ ءبىرى - «جۇلدىز FМ». «جىلدىڭ ۇزدىك راديوسى» اتاعىن جەڭىپ العان «جۇلدىز FМ» باعدارلاماسىنىڭ جۇرگىزۋشىلەرى ءسوزىن «قازاقتىڭ قاراپايىم جىگىتىمىن» دەپ باستايتىن جاسۇلان قالي مەن انار مىڭبايەۆا ءتاۋىر ماماندار.
ولاردىڭ «تاڭعى شوۋ» باعدارلاماسىنىڭ 2016 -جىلعى 4 - ساۋىردەگى شىعارىلىمىندا تالقىعا تۇسكەن تاقىرىپ - «ۇيدە كىم قوجايىن؟» بولدى. جاپ- جاقسى سويلەپ وتىرعان جاسۇلاننىڭ ستۋدياعا شاقىرىلعان قوناق ءانشى بايان نۇرمىشەۆانىڭ جۇبايى تۋرالى «ءما، ەرلانداي جارى بار قىزدىڭ ارمانى جوق قوي» دەي وتىرىپ، ارتىنشا تاعى دا «ءما،.. » تاڭدانۋ وداعايىن بىرىنەن سوڭ ءبىرىن قولدانعانى تىڭداۋشىلارعا ەرسىلەۋ ەستىلدى.
بۇدان كەيىنگى حابارلارىنان دا بىرنەشە رەت «ءما»، «ءما» دەگەنىن ەستىدىك. جالپى جاسۇلان وسى ءجيى قولداناتىن «ءما» وداعايىن ەفيردەن ايتپاي- اق قويسا، وزىنە دە، تىڭداۋشىلارعا دا جاقسى بولار ەدى.
«جۇلدىز FМ» جاڭالىقتارىن جۇرگىزگەن اينۇر قاپىشەۆا (11.04.2016) «...سۋ باسۋ قاۋپى ساقتالۋدا» ورنىنا «سۋ باسۋ قاۋپى بار» دەسە، قازاقى قولدانىس بولار ەدى.
ورىس سويلەمىنىڭ ۇلگىسىمەن قۇرىلعان وسىنداي سويلەمدەرگە كوپ ءۇيىر بولىپ، بۇل تىركەستى ءجيى قولدانۋعا سونشالىقتى قاجەتتىلىك بار دەپ ويلامايمىز.
شىنىمىزدى ايتساق، وزگە راديولاردى كوپ تىڭداي دا بەرمەيمىز. «رۋسسكوە راديو»، «NS радио», «Ретро FM» «Тенгри FМ», «Радио NS», «Орда FМ», «اۆتوراديو» سياقتى راديولاردا قازاقجاندى، قازاقءتىلدى تىڭداۋشىلاردىڭ سۇرانىسىن وتەيتىن، قازاقتىڭ مۇددەسى مەن مۇڭ- زارىن ايتاتىن باعدارلامالار جوقتىڭ قاسى دەۋگە بولادى.
كەرىسىنشە، ولاردىڭ ءبىزدىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىگىمىزدە ەركىن تاراپ جاتىپ، قازاق ءتىلى مەن مادەنيەتىن، ونەرى مەن ءداستۇرىن ناسيحاتتاۋعا سونشالىقتى ساراڭدىعى جانىمىزعا كوبىرەك باتادى. «ۇلتتىق سانامىزدى نىعايتۋعا، ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدى شىنايى قۇرمەتتەۋگە باعىتتالعان مازمۇنعا تولى حابارلار مەن اقپارلار تاراتاتىن كەڭىستىكتى قاشان قالىپتاستىرار ەكەنبىز؟ » دەگەن سۇراق كوكەيىمىزدەن كەتپەيدى.
103.2 تولقىنىنان تارايتىن «وردا» راديوسىنىڭ 2013 -جىلعى 15 - شىلدە كۇنگى تاڭعى مۋزىكالىق حابارىن جۇرگىزگەن جىگىتتىڭ (اتى- ءجونىن ەستي المادىق) سويلەم قۇراۋ، ءسوز ساپتاۋ مانەرى قازاقشا دەپ مۇلدە ايتا الماس ەدىك. ول «كەز كەلگەن ايەل تەرلەگەندى جاقسى كورەدى، ءوزىنىڭ نوركا تۇلىبىندا، ارينە» دەپ، انگە كەزەك بەردى. سويلەمىنىڭ قۇرىلىسى قازاقشا بولماۋىمەن قوسا، «نوركا تۇلىبىندا» دەپ ءسوز قولداندى. مۋزىكالىق حاباردى جۇرگىزۋشىنىڭ «نوركاسى» - «كۇزەن»، ال «تۇلىپ» دەپ وتىرعانى - تون نەمەسە ىشىك. وسىلاي دا سويلەتىندەر دە قازاقشا بىلەمىز دەپ، ەفيرگە شىعا بەرەدى ەكەن- اۋ. وسى راديونىڭ تاعى ءبىر جۋرناليسى «...اقپاراتتارمەن ءبولىسىپ» (24.03.2016) جاتتى.
كەلتىرە بەرسەك، مىسال كوپ. كەيبىر راديولاردا «ڭ» ءارپىن ايتا المايتىن، قازاق سوزىنە ەكپىندى دۇرىس قويمايتىن، ورفوەپيالىق نورما دەگەنىڭىزگە پىسقىرمايتىن نەمەسە ونى دۇرىس بىلمەيتىن جۋرناليستەر دە بار. اسىرەسە، سويلەگەندە، ءماتىندى وقىعاندا قاتار تۇرعان دىبىستاردىڭ ءبىر- بىرىنە ىلگەرىندى- كەيىندى ىقپالىن ەسكەرمەيتىندەر وتە كوپ. بۇل ولاردىڭ مەكتەپتە، ۋنيۆەرسيتەتتە ءتىلدىڭ نەگىزگى زاڭدىلىقتارىن، گرامماتيكاسىن، ورفوەپياسىن دۇرىس وقىماعانىن كورسەتەدى. ءبىلىپ تۇرسا مۇنداي قاتەلىكتەرگە جول بەرمەس ەدى عوي. ءتىل قاعيدالارىمەن ەرەجەلەرىن بۇزىپ سويلەيتىن مامان، جول ەرەجەسىن ساقتامايتىن جۇرگىزۋشىدەن الدەقايدا قاۋىپتى. العاشقىسى جەكەلەگەن ادامداردىڭ ومىرىنە قاۋىپ توندىرسە، كەيىنگىلەرى بۇكىل ءبىر ۇرپاقتىڭ، تۇتاس ءبىر ۇلتتىڭ تىلىنە قاۋىپ توندىرەدى. ويتكەنى ولاردىڭ ايتقاندارى تابان استىندا جالپاق جۇرتقا تاراپ، ميلليونداردىڭ قۇلاعىنا قۇيىلىپ، سانالارىنا ءسىڭىپ جاتادى. سوندىقتان دا ءار سوزىمىزگە جاۋاپتى، ميكروفونىمىزعا مىعىم بولايىق، قادىرلى راديو جۋرناليستەر!
اۋە تولقىنىمىزدان قازاقتىڭ ءسوزى اۋەزدى دە اۋەندى قالپىندا ايتىلىپ، اسقاقتاپ شىققان قازاق ءۇنى بايتاق ەلىمىزدىڭ ءتورت بۇرىشىنا تۇگەل تاراپ، ءتىلىمىزدىڭ مەرەيى ۇستەم بولاتىن كۇندى كورۋگە جازسىن!
شەرۋباي قۇرمانباي ۇلى
فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى،
پروفەسسور، ق ر ۇ ع ا- نىڭ
كوررەسپوندەنت- مۇشەسى
