جۇبان مولداعاليەۆ ءۇش رەت ەرلىك جاسادى – جۇبان تانۋشى سوتسيال پۇسىرمان
تاۋ الىستاعان سايىن بيىكتەيدى دەگەندەي، وسى جىلدار ارالىعىندا اقيىق اقىننىڭ ءور تۇلعاسى مەن قايتالانباس ءبىتىم- بولمىسى جانە وشپەس رۋحى بۇرىنعىسىنان دا جوتالانا، تۇعىرلانا تۇسكەندەي كورىنەدى.
اسىرەسە، جايىقتىڭ بويىن جايلاعان قالىڭ ەلدىڭ ىشىندە جۇبان ەسىمىن ارداقتاپ، ونىڭ ارتىنا قالدىرعان ادەبي مۇرالارى مەن ەلىن شەكسىز ءسۇيىپ وتكەن ەسىل ەردىڭ وتانشىلدىق قاسيەتىن ونەگە ەتىپ جۇرگەندەردىڭ ءجيى كەزدەسۋى دە جانىڭدى جىلى نۇرعا بولەيدى. سولاردىڭ ءبىرى، ءتىپتى، ءبىرى ەمەس- اۋ، بىرەگەيى - ادەبيەتشى- ۇستاز، ءتىل جاناشىرى، جۇبان تانۋشى- عالىم، كانىگى اۋدارماشى سوتسيال پۇسىرمان. تاياۋدا قاريا «ەگەمەننىڭ» ورالداعى قوسىنىنا ارنايى كەلىپ، اسىل اعا جونىندەگى وي- پىكىرلەرىن بىزبەن ءبولىسىپ ەدى.
- مەن - ۇلى دەۋگە ابدەن لايىق جۇبانداي اقىننىڭ رۋحاني ءىنىسىمىن. وسىناۋ تەكتى تۇلعا تۋرالى ايتۋدىڭ ءوزى، جازۋ بىلاي تۇرسىن، ونىڭ كىسىلىك كەلبەتى تۋرالى ويلاۋدىڭ ءوزى قيىننىڭ قيىنى، - دەپ باستادى ءوز اڭگىمەسىن سوتسيال اعا. - سەبەبى، ول - ءبىتىمى بولەك جان. حالقىمىزدىڭ ماڭدايىنا بىتكەن جارىق جۇلدىزداردىڭ ءبىرى. مەنىڭ ويىمشا، جۇبانداي اقىن بولۋ، جۇبانشا جىر جازۋ، جۇبانداي ازامات بولۋ، اقيقاتتىڭ الدىندا الاسارماۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. جالپى، كەز كەلگەن قالامگەردىڭ تۋابىتتى جاراتىلىسى - ءوزىنىڭ كىر جۋىپ، كىندىك كەسكەن جەرىمەن، تۋعان توپىراعىمەن تۇتاسىپ، بىتە قايناسىپ جاتادى ەمەس پە؟! وسىنداي قاسيەتتەر جۇبان اعامىزعا دا ءتان ەدى.
ول بۇرىنعى تايپاق، قازىرگى اقجايىق اۋدانىنىڭ جىلاندى دەگەن جەرىندە دۇنيەگە كەلگەن. كوركەم وي مەن پاراساتتى پوەزيا حاس شەبەرىنىڭ كىندىگى ولەڭتى مەن جىلاندى وزەندەرىنىڭ قۇيار ساعاسىندا كەسىلىپتى. جىلاندى وزەنى كادىمگى جىلاننىڭ كوزى سەكىلدى جىلت- جىلت ەتىپ اعىپ جاتۋشى ەدى. جىلان سياقتى يرەلەڭدەپ، بۇرالاڭداپ اعادى. اۋاسى تازا، ءشوبى شۇيگىن قاسيەتتى قولتىق. تۇرعىنداردىڭ تۇرمىسىنا ىڭعايلى كيەلى مەكەن. جەر اتاۋىنان بەلگىلى بولعانداي، جىلانى كوپ جەر. كەزىندە ونىڭ ادام مەن مالعا دا كوپ زيانى ءتيىپتى. سولاي بولا تۇرسا دا جۇبان اعا تۋعان جەرىن جانىنداي جاقسى كورەتىن. بۇعان اقىننىڭ تومەندەگى جىر- شۋماقتارى ارقىلى دا كوز جەتكىزۋگە بولادى.
سۇلۋداي بۇراڭ سىلاندىڭ،
جىلاندىم مەنىڭ، جىلاندىم.
مەن دە ءبىر سەنىڭ جىراڭمىن
جىراڭنان شىققان جىر- ءانىم.
ەسكە الام سەنى ءار كۇنى،
جۇرەگىم جىرسىز جۇدەسە.
جۇمىر جەر ءوزىڭ ارقىلى،
جۇبانعا ىستىق مىڭ ەسە، - دەۋى تۋعان جەرگە دەگەن شەكسىز سۇيىسپەنشىلىگى ەمەس پە؟
مەنىڭ تۇسىنىگىمدە جۇبان اعا - ومىردەن دۇنيە- بايلىققا بوي الدىرماي ءارى ارى مەن ابىرويىنا كىرشىك تۇسىرمەي وتكەن ارداقتى ازامات. نايزاعاي مىنەزدى حالىقتىڭ - نايزاعاي مىنەزدى حاس ۇلى. ءوزى قانداي ەدى، ءسوزى قانداي ەدى؟ ! ورلىگى مەن ەرلىگى دە وزىنە جاراسىپ تۇرار ەدى. ول، ءسىرا، حالىقتىڭ زەردەسىندە وسىنداي الداسپان كەيپىمەن ساقتالار. جادىندا قالار. ونىڭ نەگىزگى ۇستانىمى - شىندىق. قاناعات پەن ار- ۇيات جانە ۇستامدىلىق ەدى. جۇباعاڭنىڭ ار- نامىسى جولبارىستىڭ قۇنىنداي بولاتىن. ءوزى دە جولبارىسقا ۇقسايتىن. سەسكەنۋ، جاعىمپازدانۋ جانە كولگىرسۋ سەكىلدى تەرىس مىنەزدەر وعان جات ەدى.
كوپتەگەن قانداستارىمىز الدەبىرەۋلەردى سىرتىنان عايباتتاۋعا بەيىم تۇرادى. قازاقتىڭ جاۋى - قازاق دەگەن ءسوز سوناۋ اباي زامانىنان قالعان عوي. «مەن - قازاقپىن» پوەماسى جارىق كورگەننەن كەيىن جۇباننىڭ سوڭىنان شام الىپ تۇسۋشىلەر دە از بولماپتى. بۇل پوەما ۇلتشىلدىقتى ۋاعىزدايدى دەگەن سىڭارجاق وي- پىكىرلەر دە ايتىلىپتى. سول سياقتى، جۇباننىڭ «حاتشىعا حات» ولەڭى، «سەل» پوەماسى جارىق كورگەن كەزدە كۇنشىلدەر بۇل تاماشا تۋىندىلاردىڭ «باسشى» دەگەن باس كەيىپكەرىنە جارماسىپ، بۇل قونايەۆقا ارنالعان، پارتيا باسشىسىن سىناعان، سويتە تۇرىپ ءوزىن كوككە كوتەرگەن دەپ سوقتى. ءتىپتى، قونايەۆتىڭ پوشتا جاشىگىنە ءبىر داناسىن سالىپ جىبەرگەندەر دە بولىپتى. اقىن بۇعان دا ءتوزدى. سابىر ساقتادى. پاراساتتىلىق پەن دانالىق دەگەن دە وسى بولسا كەرەك.
- ساكە، بۇل ايتىپ وتىرعاندارىڭىزدىڭ ءبارى دۇرىس. دەگەنمەن، ءسىز ءوزىڭىز ءبىرىنشى رەت جۇبان مولداعاليەۆتى قاشان كورىپ ەدىڭىز؟ سۋرەتكەرمەن كەزدەسۋدىڭ ءساتى قاشان ءتۇسىپ ەدى؟
- مەن ول كەزدە قازپي- ءدىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ سوڭعى كۋرسىندا وقيتىنمىن. وسى جوعارى وقۋ ورنىنداعى ەڭ سىيلى جانە ەڭ پاراساتتى ۇستازىمىزدىڭ ءبىرى - بوي دەسە بويى بار، وي دەسە ويى بار، سەگىز قىرلى ءبىر سىرلى پروفەسسور نىعمەت عابدۋللين بولاتىن. ونىڭ قازاق ادەبيەتىنەن كەزەكتى ءبىر لەكسياسى ءوتىپ جاتىر ەدى. وسى ساتتە اۋديتورياعا سول كەزدە قىرىق بەس جاستاعى ەڭ جاس پروفەسسور، قازاق ادەبيەتى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى سەرىك قيرابايەۆ كىرىپ كەلدى دە، لەكتورعا: «ناكە، ستۋدەنت سوتسيال پۇسىرمانوۆتى ماعان جىبەرىڭىزشى»، دەگەنى. جۇرەگىم زۋ ەتە قالدى. ەلدە ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى، I توپتاعى مۇگەدەك اكەم بار ەدى. سول كىسى ولاي- بۇلاي بولىپ كەتتى مە دەگەن وي ساناما سارت ەتە ءتۇستى. ايتەۋىر، امانشىلىق بولسا ەكەن دەيمىن ىشىمنەن.
كافەدرانىڭ ەسىگىن يمەنە اشىپ ىشكە ەنسەم، توردە كوزىندە كوزىلدىرىگى بار، قىران قاباق، قارا- سۇر، تىعىرشىقتاي ءبىر ادام وتىر ەكەن. «مىنە، سوتسيال پۇسىرمانوۆ دەگەن وسى جىگىت. ورال وبلىسىنىڭ جىمپيتى اۋدانىنان. ۇزدىك ستۋدەنت. قوعامدىق جۇمىستارعا بەلسەنە ارالاسادى، - دەدى سەرىك اعا مەنى تانىستىرىپ. - بۇل اعاڭ قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ءتوراعاسى، اقىن جۇبان مولداعاليەۆ، ادەيى سەنى ىزدەپ كەلىپ وتىر»، دەدى سودان سوڭ. جۇبان اعانىڭ قولىنداعى «لەنينشىل جاس» پەن «جەتىسۋ» گازەتتەرى كوزىمە وتتاي باسىلدى. ويتكەنى، ولاردىڭ ىشىندە مەنىڭ ماقالالارىم بار ەدى. «جىمپيتىنىڭ قاي جەرىنەنسىڭ؟» دەدى جۇبان اعا. «قىزىلتۋ» كولحوزىنانمىن. بۇرىن «اقىراپ» كولحوزىندا تۇرعانبىز»، دەگەنىمدە، جۇزىنەن جىلىلىق بايقالدى. «اكە- شەشەڭ بار ما؟ « دەپ سۇرادى. «بار. اكەم جۇركەي ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى. انام ءنازيپا ەڭبەك ارداگەرى» دەدىم.
«سەنىڭ اكەڭدى بىلەمىن. اناڭ زەرىپ اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى بولعاندا ارالاسىپ تۇراتىنبىز» دەپ ماعان جىميا قارادى جۇباعاڭ. «سەنى سەرىك اعاڭ ماقتاپ وتىر. ءوزىڭ گازەتكە ماقالا جازادى ەكەنسىڭ. تالابىڭا نۇر جاۋسىن. جاقسى وقى. تۇشىمدى ماقالالارىڭ بولسا الىپ كەل»، دەدى. سوسىن ءتوسقالتاسىنان 1969 -جىلى باسپادان شىققان «كىسەن اشقان» دەگەن كىتابىن سۋىرىپ قولتاڭبا جازىپ بەردى. وندا بىلاي دەلىنگەن. «سوتسيال ىنىمە. اعا تارتۋى. جۇبان مولداعاليەۆ. الماتى 30.05.1970» بۇدان كەيىن جۇباعاڭ: «ۇيگە كەلىپ، سوفيا جەڭگەڭنىڭ قولىنان شاي ءىشىپ تۇر»، دەپ مەكەن- جايىن ايتىپ، شىعىپ كەتتى. مەن اسىل اعامەن وسىلاي تانىسىپ ەدىم. ول كەزدە ەلدەن نە اكەڭ، نە اعاڭ ىزدەپ كەلمەگەندە، جۇبانداي اتاعىنان ات ۇركەتىن ارقالى اقىننىڭ ارنايى ىزدەپ كەلۋى مەنىڭ ومىرىمدە ۇمىتىلماستاي ءىز قالدىردى.
- ينستيتۋتتى ءبىتىرىپ، ەلگە كەلگەننەن كەيىن جۇباعاڭمەن قارىم- قاتىناسىڭىز ءۇزىلىپ قالعان جوق پا؟
- جوق، ۇزىلگەن جوق. اۋىلعا كەلگەننەن كەيىن دە جۇبان اعامەن حات جازىسىپ، بايلانىسىپ تۇردىم. 1975 -جىلى تامىز ايىندا جىمپيتىعا تايپاقتان سايقۇدىق ارقىلى جۇبان مولداعاليەۆ كەلەدى ەكەن دەگەن حابار تارادى. كوپ كەشىكپەي جىمپيتىعا ەش حابارسىز، اۋدان باسشىلارىنا ەسكەرتپەستەن، وبلىستىق پارتيا كوميتەتى قارجى- شارۋاشىلىق ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، اتپال ازامات ءدارجان يمانعاليەۆ ەكەۋى ءبىرىنشى حاتشى ساباي نيازوۆتىڭ ۇيىنە ءتۇستى. ول ەكەۋى ءبىر اۋىلدان. بىرگە وسكەن ازاماتتار ەدى. اۋىل تۇرعىندارى اقىنمەن كەزدەسۋگە اسىعۋلى. مادەنيەت ءۇيى ادامعا لىق تولى. جۇبانداي ۇلتجاندى، ارقالى اقىنعا اۋدان باسشىسى بىردەن ءسوز بەردى. وسى كەزدە قازاق ادەبيەتىنىڭ جاي- كۇيى، ءوز شىعارماشىلىعى، ەل تىنىسى تۋرالى ايتا كەلىپ، جۇبان اعا ءوز جىرلارىن شابىتتانا وقىدى.
جۇباعاڭ شابىتتانا شالقىدى. جاۋھار جىرلارىن توگىپ- توگىپ جىبەردى. اسىرەسە، «مەن - قازاقپىن» پوەماسىنان ۇزىندىلەر وقىعاندا زال تولى جۇرت تىك تۇرىپ قول سوقتى. ەل ازاماتتارى ءار جەردەن سۇراقتار قويىپ، شەكسىز العىستارىن ءبىلدىرىپ جاتتى. اقىنعا دا كەرەگى ادەبيەتسۇيەر الەۋمەتتىڭ وسىنداي ەمەن- جارقىن پەيىلدەرى عوي. كوكەيدە تۇيىندەلگەن كوپ ويلار اقتارىلدى. جۇباعاڭ كەزدەسۋدەن قايراققا جانىلعان شاربولاتتاي شيرىعىپ، سەرگىپ شىقتى. بۇنى كورىپ مەن دە قۋانىپ، مەرەيىم تاسىدى. جيىن بىتكەندە كوپ كىسىلەردىڭ اراسىنان جۇبان اعانىڭ جانىنا بارىپ سالەم بەردىم. مەنى كورگەن كەزدە كوزى جارق ەتە ءتۇسىپ، قاباعى جازىلىپ: «سوتسيال، سەن وسىندا ما ەدىڭ؟» دەپ ماعان مەيىرلەنە قارادى.
سودان سوڭ قاسىنداعى اۋدان باسشىلارىنا: «سوتسيال مەنىڭ ءىنىم، اعايىنىم عوي»، دەگەن كەزدە كوزىمنەن جاس شىعىپ كەتتى. جۇبان اعانىڭ «دالا داستارحانى» دەگەن كىتابىنا قولتاڭبا جازدىرىپ الدىم. مۇندا: «سوتسيال ىنىمە! ار- وجدانىڭدى بيىك ۇستا. ازامات بول، حالقىڭا ادال قىزمەت ەت! جۇبان مولداعاليەۆ. 30.08.1975 -جىل. جىمپيتى اۋىلى» دەپ جازىلىپتى. مىنە، سودان بەرى جۇبان اعامەن تۋعان اعا- ىنىدەي جاقىنداسىپ كەتكەنىمدى وزىمە بيىك مەرەي، زور باقىت دەپ سانايمىن. قولتاڭبا جازىپ بەرگەن جىر كىتاپتارى مەن ءۇشىن اسىل قازىنا. قازىر ماعان قولتاڭبا جازىپ بەرگەن «كىسەن اشقان» دەگەن كىتابى وبلىس ورتالىعىنداعى جۇبان اتىنداعى امبەباپ كىتاپحانادا تۇر. ۇيدەگى كىتابىن ساعىنىشپەن قولعا الىپ، قايتالاپ وقىپ وتىرامىن.
- ءسىزدى جايىق جۇرتشىلىعى جۇبانتانۋشى رەتىندە جاقسى بىلەدى. وسىعان بايلانىستى نە دەر ەدىڭىز؟
- بۇدان ءتورت جىل بۇرىن جۇبان اعانىڭ رۋحى ريزا بولسىن دەگەن ماقساتپەن اقيىق اقىن جونىندە «ماڭگىلىك قازاق» دەگەن كىتاپ جازىپ، باستىرىپ شىعاردىم. كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى حامزا ەسەنجانوۆ اتىنداعى وبلىستىق بالالار كىتاپحاناسىندا وتكىزىلدى. اتالعان تۋىندىمنىڭ كەلەر ۇرپاققا تيتتەي دە بولسا پايداسى ءتيىپ جاتسا، ماقساتىمنىڭ ورىندالعانى. جاستار جۇباننىڭ جاۋھار جىرلارىن جاتتاپ وسكەنىن قالايمىن. سەبەبى، ول بارشا قازاقتىڭ جۇرەگىنەن ورىن تەپكەن اقىن. وسىنداي، حالىقتىڭ جۇرەگىندەگى جىر ساردارىن قاستەرلەۋ، رۋحىنا باس يۋ ءبىر كۇندىك نەمەسە ءبىر جىلدىق شارا بولماۋى كەرەك. جۇبان اقىنعا جۇبانشا قارايتىن ۋاقىت جەتتى. جۇباننىڭ ءاربىر ولەڭى جاستاردىڭ بويىندا قازاقستاندىق وتانشىلدىق سەزىمدى تەرەڭدەتۋگە سەپتىگىن تيگىزە الادى دەگەن ويدامىن. سونداي- اق، جۇبانتانۋشى رەتىندە، جۇبان قورىن اشۋ قاجەت دەپ سانايمىن. راس، اقىننىڭ تۋعان جۇرتى ورال قالاسىندا وعان ورناتىلعان ەسكەرتكىش بار. دەگەنمەن، الماتىدا نەمەسە استانادا تاعى ءبىر ەسكەرتكىش قويىلسا، ارتىقتىق ەتپەس ەدى.
سونداي- اق، ەلىمىزدى جۇبان جىرلارىمەن تەربەتۋدىڭ دە تەرەڭ ءمانى بار. بۇلاي ىستەۋگە جۇبان اقىننىڭ ولەڭى دە، ءومىرى دە اسا لايىقتى. بۇلاي دەيتىن سەبەبىم، جۇبان مولداعالييەۆ كوزى تىرىسىندە ءۇش رەت ەرلىك جاساعان ادام. مۇنىڭ ءبىرىنشىسى وتان سوعىسى كەزىندەگى ەرلىگى بولسا، ەكىنشى ەرلىگى 1964 -جىلى كەڭەستىك ساياساتتىڭ قانى تامىپ تۇرعان كەزىندە، قازاقپىن دەپ كەۋدە كەرە ايتۋدىڭ ءوزى مۇڭ بولعان جىلداردا جازىلعان «مەن - قازاقپىن» پوەماسى. ال ءۇشىنشى ەرلىگى - 1986 -جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىنگى جازۋشىلار وداعىندا بولعان كەزدەسۋدە «قاڭعىپ كەلگەن شۇرەگەي» كولبينگە قاسقايا قاراپ تۇرىپ ءوز حالقىنىڭ نامىسىن قولدان بەرمەگەنى.
- جۇبان اقىن جونىندە ايتقان ماعىنالى اڭگىمەڭىز ءۇشىن راحمەت. جۇباعاڭنىڭ رۋحى ءسىزدى اركەز قولداپ ءجۇرسىن.
اڭگىمەلەسكەن
تەمىر قۇسايىن، 2016- جىلى
«ەگەمەن قازاقستان»
