وسمان يمپەرياسىن كۇيرەتكەن ۋاھابيزم
سول ۋاقىتتا اعىلشىندار ابدۋل ازيز يبن مۇحاممەد ءال ساۋدپەن بىرلەسىپ وزدەرىنىڭ السىزدىكتەرىن بىلە وتىرىپ يمپەرياعا تىكەلەي ەمەس ونى ىشتەي قۇلدىراتۋدىڭ جوسپارىن ءتىزدى.
وسى تۇستاعى ءۋاھابيزمنىڭ ەڭ باستى قولداۋشىلارى مۇحاممەد يبن ساۋد پەن ونىڭ ۇلى ماليك ابدۋل ازيز بولدى. اعىلشىندار (قازىرگى) ساۋديالىقتاردى بارلىق قاجەتتى قارۋ- جاراقپەن قامتاماسىز ەتتى جانە ولاردىڭ قولداۋىمەن يمپەريانىڭ ىشىنەن بۇلىك شىعارۋ ءۇشىن ارنايى ءدىني ءمازحاب قۇردى.
بەرتىن كەلە اتالمىش ءمازحاب ۇستانۋشىلار قاتارى تەز ءوسىپ ولار بارلىق زاماناۋي ءمازحابتارعا، ءدىني ۇستانىمدارعا اشىق تۇردە قارسى شىعا باستادى. 1788 -جىلى ءۋاھابيزمدى دارىپتەۋشىلەر وزدەرىنىڭ ۇستانىمدارىن العا تارتىپ اعىلشىندار بەرگەن قارۋدىڭ كۇشىمەن كۋۆەيت جەرىنە باسىپ كىرەدى. سودان سوڭ باعداد جەرىنە دەيىن جەتىپ كاربالانى باسىپ الىپ ونداعى پايعامبار س. ا. ۋ. نەمەرەسى حۋسەيننىڭ قابىرىن جەرمەن جەكسەن ەتۋگە كىرىسەدى.
ۋاھابشىلار 1803 -جىلى مەككە قالاسىن ودان ءارى 1804 -جىلى ءمادينا قالاسىنا كىرىپ كوپتەگەن قابىرلەردى بۇزىپ ولارعا زيارات ەتۋگە ءۇزىلدى- كەسىلدى تىيىم سالادى. وسىلايشا ۋاھابشىلار حيجاز دالاسىن وزدەرىنە قاراتقاننان كەيىن شام ولكەسىنە بەتتەيدى. 1810 - جىلى ۋاھابشىلار حومس، الەپپو، ناجف قالالارىنا كىرىپ ۇلگەرەدى. الايدا، ۋاھابشىلاردىڭ اعىلشىنداردان قارۋ- جاراق جاعىنان قولداۋ كورگەنى بەلگىلى بولىپ ارامى پيعىلدارى اشكەرە بولعاننان كەيىن داماسك حالقى ولارعا قارسى تۇرادى دا ولاردى قالاعا كىرگىزبەدى. ول ۋاقىتتا ءال ساۋد اعىلشىندارمەن جاقسى قارىم- قاتىناستا ەكەنىن بۇتكىل مۇسىلماندار بىلەتىن جانە ۋاھابشىلار دا وسىنداي قاتىناستىڭ ارقاسىندا پايدا بولعانىن ۋاقىت وتە كوزى اشىق مۇسىلماندار اڭعارادى.
ەندىگى جەردە ۋاھابشىلار قاتارى كوبەيگەننەن كەيىن ولار دىنمەن قاتار وسمان يمپەرياسىن قۇلاتىپ ونىڭ ىشىندەگى باسقا ءدىني ءمازحابتاردىڭ جولىن كەسۋ ءۇشىن ساياسي ومىرگە ارالاسا باستايدى. ءبىراق مۇنداي جوسپاردى يمپەريا قۇرامىنداعى ءمازحابتىڭ وكىلدەرى بىلمەۋى ءتيىس قۇپيا جوسپار بولاتىن.
ءۋاھابيزمنىڭ نەگىزىن سالۋشى مۇحاممەد يبن ابدۋل ۋاھھاب حانبالي ءمازحابىنىڭ وكىلى كەيبىر ءدىني ماسەلەلەردە ءوزىنىڭ كوزقاراسىن اسىرا سىلتەپ ونىمەن ساناسپاعاندارعا قارسى شىققان تۇلعا. ول قۇران مەن سۇننەتتى تۇسىنۋدەگى كوزقاراسىنىڭ سالدارىنان كوپتەگەن يسلام عۇلامالارى تاراپىنان سىنعا ۇشىراعان. ماسەلەن، ابدۋل ۋاھھاب مۇحاممەد پايعامبار س. ا. ۋ. قابىرىن زيارات ەتۋگە تىيىم سالعانى بىلاي تۇرسىن ونى ىستەۋشى ۇلكەن كۇناحار دەگەن. سونداي- اق، كىمدە كىم سول قابىردى زيارات ەتۋگە ارنايى ساپارعا شىقسا ول نامازىن ساپار رەتىندە قىسقارتىپ وقي المايدى سەبەبى، ول كۇنا جاساۋ جولىنا شىقتى، دەگەن ۇكىم شىعارعان. بۇعان دالەل رەتىندە پايعامباردىڭ مىنا حاديسىن كەلتىرەدى:
«ءۇش جەردەن باسقا جەرگە ساپار شەكپەڭدەر: حارام مەشىتى، اقسا مەشىتى جانە پايعامبار س. ا. ۋ. مەشىتى». سونداي- اق، ابدۋل ۋاھھابتىڭ كوزقاراسى بويىنشا حارام، اقسا، پايعامبار س. ا. ۋ. مەشىتتەرىنەن باسقا جەرلەرگە ارنايى جۇمىس ساپارمەن نەمەسە قوناق شاقىرۋىمەن ت. ب. وسىنداي سەكىلدى جاعدايلاردا بارۋعا بولادى ءبىراق، قۇلشىلىق قىلامىن دەگەن نيەتپەن بارۋعا تىيىم سالىنادى. وسىنداي ۇكىم شىعارعان ابدۋل ۋاھھاب ءوز كەزەگىندە مۇسىلمان عۇلامالارى تاراپىنان كوپتەگەن سىنعا ۇشىراپ ەلدەن قۋىلدى.
وسىعان بايلانىستى سول ۋاقىتتا وزگە ءمازحاب وكىلدەرى پايعامباردىڭ قابىرىن زيارات ەتۋگە بولاتىندىعىن العا تارتىپ مىنا حاديستى دالەل رەتىندە كەلتىرەدى: «بۇعان دەيىن مەن سەندەرگە قابىرلەردى زيارات ەتۋدەن تىيعان ەدىم. ەندى بۇدان كەيىن (قابىرلەردى) زيارات ەتە بەرىڭدەر». وسى حاديسكە سۇيەنگەن بۇگىنگى يسلام عۇلامالارى پايعامبار س. ا. ۋ. قابىرى زيارات ەتۋگە ەڭ لايىقتى جەر دەپ سانايدى.
ەلدەن قۋىلعان ابدۋل ۋاھھاب 1740 -جىلى پاتشا ءال ساۋدتىڭ قولداۋىمەن ديريا تايپاسىنا ساپار شەگەدى. اتالمىش تايپا ابدۋل ۋاھھابتى قۇشاق جايا قارسى الىپ بارلىق قوناقجايلىعىن كورسەتەدى. ۋاقىت ءوتىپ حالىق اراسىنا سىڭىسكەن ابدۋل ۋاھھاب ەندىگى جەردە ءوزىنىڭ ءدىني ناسيحاتىن جۇرگىزە باستايدى. سالدارىنان ديريا تايپاسى مەن ونىڭ جانىندا ورنالاسقان ەلدى مەكەن حالقى ابدۋل ۋاھھابتىڭ كوزقاراسىن قۇپتاپ ۋاھابشىلار قاتارى كۇرت وسە باستايدى. بۇعان قوسى جەرگىلىكتى تايپانىڭ كوسەمدەرى دە ابدۋل ۋاھھابتى ءوز قامقورلىقتارىنا الا باستايدى. وسىنداي ارەكەتتىڭ ناتيجەسىندە «ۋاھابيا قوزعالىسى» پايدا بولادى جانە بۇل قوزعالىس ۇلكەن قولدانىسقا يە بولىپ حالىق اراسىندا ناسيحات جانە ءدىني ۇكىم شىعارۋشى ارنايى ءمازحاب رەتىندە جۇزەگە اسادى.
ابدۋل ۋاھھاب حالىققا جۇيەلى تۇردە دارىستەر جۇرگىزۋىن جالعاستىرادى، بۇعان قوسا پاتشا ءال ساۋد ءوزىنىڭ قاراماعىنداعى قاراپايىم حالىققا 10 جىل بويى ۋاھابيا باعىتىن ۇستانۋدى بۇيىرادى. وسىدان كەيىن 1757 -جىلى ۋاھابشىلار سانى تاعى ارتىپ انزارا، ۋاينا دەگەن كورشىلەس تايپالاردى باسىپ الىپ وندا وزدەرىنىڭ يدەولوگيالارىن تاراتۋمەن بولادى. وسىلايشا ديريا ۋاھابشىلاردان قۇرىلعان ءارى بۇل باعىتتى ناسيحاتتاۋشى نەگىزگى تايپاعا اينالادى.
1765 -جىلى ءال ساۋد پاتشا ومىردەن ءوتىپ «ۋاھابيا قوزعالىسىنىڭ» ارەكەتى ءبىرشاما تومەندەيدى. الايدا، 1788 -جىلى 13 جىل ۇيقىدا جاتقان ۋاھابشىلار وزدەرىنىڭ باعىتىن ودان ءارى جانداندىرۋ ماقساتىندا قايتا باس كوتەرەدى. ءال ساۋد ومىردەن ءوتىپ ونىڭ ورنىنا ابدۋل ازيز پاتشا كەلەدى. ابدۋل ازيز ابدۋل ۋاھھاب باستاعان بۇتكىل حالىقتى جيناپ ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاساتىن بيلىك ورداسىن قۇرۋعا شاقىرادى. حالىق ءبىر اۋىزدان پاتشانىڭ بۇل باستاماسىن قولداپ اتالمىش بيلىك ورداسى قۇرىلادى. ءسويتىپ، بۇل وردانى بۇگىنگە دەيىن ناجد پەن حيجاز دالاسىنداعى حالىقتى بيلەۋشى بولىپ ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسقان ءال ساۋد ۇلدارى باسقارا باستايدى. ايتا كەتۋ كەرەك، مۇنداي ءال ساۋد بيلىگىنىڭ باستى ءدىني ۇستانىمى ابدۋل ۋاھھابتىڭ باعىتىنىڭ نەگىزىندە قالاندى. بيلىكتىڭ ۇستانىمى ۋاھابيزم بولعاننان كەيىن بۇل ءمازحاب كورشىلەس ەلدەرگە تەز تارادى. پاتشا ابدۋل ازيز دەرەۋ اسكەري كۇش جيناپ كۋۆەيت ەلىنە قايتا باسىپ كىرەدى. وسى تۇرعىدا ابدۋل ءازيزدىڭ قولداۋىمەن اعىلشىندار كۋۆەيتتى وزدەرىنە قاراتپاق بولدى. بۇنى بىلگەن كۋۆەيت حالقى دەرەۋ وسمان يمپەرياسىنان كومەك سۇرايدى. يمپەريانىڭ قولداۋىن كورگەن كۋۆەيت كوپتەگەن رەسەي، گەرمانيا، فرانسيا سەكىلدى ۇلكەن الپاۋىت ەلدەردىڭ الايتقان كوزدەرىنەن امان قالدى.
ۋاھابشىلار اراب تۇبەگىندە ۇلكەن قولدانىسقا يە بولىپ كەلەسى قادامدارىن يراك، شام جەرلەرىنە قايتا باستى. قاجەت بولعان جاعدايدا ۋاھابشىلار وزدەرىنە قارسى كەلگەن مۇسىلماندارعا قارۋلى شابۋىلدار ۇيىمداستىرىپ تۇردى. 1972 - جىلى مۇحاممەد يبن ابدۋل ۋاھھاب ومىردەن ءوتىپ ونىڭ ورنىنا ۇلى كەلەدى. اكەسىنىڭ جولىن قۋعان يبن مۇحاممەد ساۋديا بيلىگىمەن بىرىگىپ ۋاھابيزم ءمازحابىن ساياسي باعىتتا قولدانىپ وسمان يمپەرياسىنا قارسى شىعادى. ءسويتىپ مۇسىلماندار اراسىندا ءمازحاب ارالىق شيەلەنىستەر ودان ءارى كورىنىس تابادى.
ءال ساۋد پەن اعىلشىندار اراسىنداعى تىعىز بايلانىس بۇتكىل حالىققا بەلگىلى بولدى بۇدان بولەك اعىلشىندار ءال ساۋد ۇرپاعىنىڭ جەكە مەملەكەت قۇرۋىنا جانە بۇل ءۇشىن ولارعا قارۋ- جاراق بەرگەندەرىن جاسىرمايتىن جاعدايعا جەتتى. ەگەر اعىلشىنداردىڭ مۇنداي جان- جاقتى قولداۋلارى بولماعاندا ءال ساۋد ۇرپاعى بۇگىندە مۇنداي دارەجەگە جەتپەگەن بولار ەدى. اعىلشىنداردىڭ بۇل ارەكەتتەرىنە قارسى بولعان فرانسيا ەلى ۋاھابشىلاردىڭ تارالۋىن قولداماعان ەدى. سونىمەن قاتار وسمان يمپەرياسى دا ءوز كەزەگىندە شىرماۋىقتاي شىرپىپ كەلە جاتقان ۋاھابشىلارعا قارسى جان- جاقتى سوققى جاساسا دا ولاردىڭ جايىلعان تامىرلارى ءار جەردەن قايتا جاندانىپ جاتتى. ءسويتىپ، يمپەريا مىسىر پاتشاسى مۇحاممەد اليدەن ۋاھابشىلاردى ەلگە كىرگىزبەۋگە بايلانىستى شەشىمدەر قابىلداپ، دەرەۋ شارا قولدانۋدى تالاپ ەتتى. الايدا، مىسىر پاتشاسى يمپەريانىڭ بۇل تالابىن ورىنداۋعا اسىعا قويعان جوق. اسىلىندە مۇحاممەد الي فرانسيا تاراپىنان ۇلكەن قولداۋعا يە بولعان ەدى. سەبەبى، مۇحاممەدتىڭ تاققا كەلۋىنە فرانسيا ۇكىمەتى ىقپال ەتكەن بولاتىن.
1811 -جىلى ۋاھابشىلاردىڭ قوزعالىسىنا قارسى فرانسيا پاتشاسى ءوزىنىڭ اسكەرىن جۇمىلدىرعان تۋسون ەسىمدى ۇلىن مىسىر ەلىنە كومەك رەتىندە جىبەردى. 1816 -جىلى مىسىر اسكەر باسى يبراحيممەن بىرىككەن تۋسون اسكەرى بىرلەسە وتىرىپ ۋاھابشىلارعا قارسى ءۇش ايعا سوزىلعان شايقاس ۇيىمداستىرادى. ناتيجەسىندە، ويسىراتا جەڭىلگەن ۋاھابشىلار شاراسىزدىقتان كەرى ديرياعا قاشىپ قۇتىلادى. بۇعان قوسا يبراحيم اسكەرى ءىسىن سوڭىنا دەيىن جەتكىزۋ ءۇشىن ديرياعا ات باسىن بۇرىپ ونداعى ۋاھابشىلاردى تاعى قىرىپ سالدى. وسىلايشا ۋاھابشىلار مەن اعىلشىنداردىڭ جىلدار بويى قۇرعان ارام پيعىلدى جوسپارلارىن جەرمەن جەكسەن بولدى. دەگەنمەن، بۇل ۋاھابشىلاردىڭ تامىرى تۇگەلدەي كەسىلدى دەگەن ءسوز ەمەس.
شەيح تاقيدين نابھاني جازعان «وسمان يمپەرياسى قالاي قۇلادى» اتتى كىتابىنان الىنعان.
اۋدارعان: جالعاس اسحات ۇلى
دەرەككوز: e-islam.kz
