قازاق كىلەمدەرى ۇلتىمىزدىڭ ءداستۇرلى ءۇي مۇلكىنىڭ ەڭ كورنەكتىسى
وسى كوركەم دالاعا جاراسىمدى ءسان قوسقان ۇلتىمىزدىڭ قازىنالى مادەنيەتىنىڭ كوپ ەكەنى بەلگىلى. سولاردىڭ ىشىندە ءار شاڭىراققا كورىك بەرگەن، ءتورىن قۇلپىرتقان قازاق كىلەمدەرىنىڭ الار ورنى ەرەكشە. ول - قازاق حالقىنىڭ كونە زاماننان بەرى كەلە جاتقان ءداستۇرلى ءۇي مۇلكىنىڭ ەڭ كورنەكتىسى.
كىلەم - اسەمدىك ءۇشىن، سونداي-اق ءۇيدىڭ جىلىلىعىن ساقتاۋ، دىبىستى باسەڭدەتۋ ءۇشىن پايدالانىلاتىن ءتۇرلى-ءتۇستى ويۋ-ورنەك سالىپ توقىلعان بۇيىم. كىلەم ءبىر نەمەسە بىرنەشە قاباتتى، تۇكتى نەمەسە تىقىر بولىپ كەلەدى.
كىلەم توقۋ حالىقتىڭ وتە ەرتەدەن كەلە جاتقان قول ونەرى. قولدان توقىلعان ەڭ باعالى كىلەمدەردىڭ وتانى: يران، فرانسيا، ءۇندىستان، قىتاي، رۋمىنيا، ۆەنگريا، پولشا، اۋعانىستان، تۋركيا، داعىستان، تۇرىكمەنستان، ازەربايجان، گرۋزيا، ارمەنيا، قازاقستان. ءار حالىقتىڭ، ءار ەلدىڭ قالىپتاسقان ءداستۇر ەرەكشەلىگىنە قاراي كىلەمنىڭ ءتۇر-ءتۇستى، ويۋ-ورنەگى، ونى دايىنداۋ ءتاسىلى ءارتۇرلى بولىپ كەلەدى. سوندىقتان دا كىلەمدەر توقىلعان جەردىڭ نەمەسە حالىقتىڭ، تايپانىڭ اتىمەن اتالادى. (kk.wikipedia.org)
كىلەمدەردىڭ شىعۋ تاريحى تەرەڭدە جاتىر. ونىڭ العاشقى تۇرلەرى قازاق توپىراعىندا، التاي تاۋى ماڭىنداعى قولا داۋىرىنە جاتاتىن پازىرىق وبالارىنان تابىلعان. قازاق كىلەمدەرى وندىرىلگەن جەرىنە قاراي - تورعاي، قىزىلوردا، الماتى، جامبىل كىلەمدەرى، رۋ ۇلگىلەرىنە قاراي - قىپشاق كىلەمى، اداي كىلەمى، كەرەي كىلەمى، قوڭىرات كىلەمى، ءۇيسىن كىلەمى، قوسالقى بەلگىلەرىنە قاراي - شاشاقتى، وقالى كىلەم دەپ تە اتالادى.
حالقىمىزدىڭ قولدان كىلەم توقۋ ونەرىنىڭ دامىعانىنىڭ ءبىر ايعاعى 1963-جىلى ەسەپ جۇرگىزىلگەنىندە، قازاق جەرىندە كىلەمدى قولونەر ادىسىمەن توقيتىن بەلگىلى 176 شەبەر بار بولىپ شىققان. 1936-جىلدان بەرى ۇلتتىق ۇلگىلەرگە جاڭا مازمۇن بەرۋدى كوزدەيتىن الماتى كىلەم توقۋ فابريكاسى جۇمىس ىستەيدى. مۇندا كىلەم قولمەن دە، ماشينامەن دە توقىلعان.
ەتنوگرافتاردىڭ پايىمداۋىنشا، قازىرگى تۇركى حالىقتارىنىڭ كىلەم ۇلگىلەرىندە ورتاق ۇقساستىقتار بار. سولاردىڭ ىشىندە قازاق كىلەمدەرىنىڭ ارعى توركىنى بايىرعى ساق، عۇن، قىپشاق ونەرىنىڭ مۇرالارى بولىپ سانالادى. قازاق كىلەمدەرىندەگى ايشىقتى ويۋ-ورنەك اسەرى باسقا حالىقتار كىلەمدەرىنەن دە بايقالادى. ماسەلەن، كاۆكاز كىلەمدەرىنىڭ ءبىرى «قازاق» دەپ اتالادى.
جاقىندا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە شىققان اقپاراتتا قازاقستاندا توقىلعان كىلەمدەر الەمدەگى ەڭ ءىرى ساۋدا جەلىلەرىنىڭ ءبىرى - IKEA ارقىلى ساتىلاتىندىعى جاريا بولدى. ءتىپتى، سول ءۇشىن ارنايى كىلەم ۇلگىلەرى دە دايىندالعان.
«KAZNEX INVEST» ا ق وكىلى ايگەرىم ءجۇسىپوۆانىڭ ايتۋىنشا، IKEA- عا وتاندىق كىلەمدەردى «بال تەكستيل» ج ش س جەتكىزىپ تۇرادى. ول كىلەمدەردىڭ ديزاينى، تۇگىنىڭ قالىڭدىعى مەن ۇزىندىعى الەمدىك نارىققا ارنالىپ، ەرەكشە دايىندالعان.
«بيىل دا اتالعان سەرىكتەستىكتىڭ ونىمدەرىن ناسيحاتتاۋ جۇمىستارىن جالعاستىرامىز. اتاپ ايتقاندا، وڭتۇستىك كورەيا، لاتۆيا، تاجىكستان سىندى ەلدەردە قازاقستاندا توقىلعان كىلەمدەردىڭ تانىستىرىلىمدارى وتەدى»، - دەيدى «KAZNEX INVEST» وكىلى.
«بال تەكستيل» كومپانياسىنىڭ كوممەرتسيالىق ديرەكتورى قۋان ىسقاقوۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا، كاسىپورىن جىلىنا بەس ميلليون شارشى مەتر كىلەم توقيدى. ال، جىلدىق ساتىلىمنىڭ 30 پايىزىن رەسەي، ۋكراينا، قىرعىزستان، ارمەنيا جانە بەلارۋس ەلدەرىنە جىبەرىلەتىن ەكسپورت قۇرايدى. بيىل IKEA- نىڭ رەسەي نارىعىنداعى وكىلدىگىمەن كەلىسىمشارت جاساسقان سەرىكتەستىك جىل سوڭىنا دەيىن ەكسپورت كولەمىن 50-60 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋدى كوزدەپ وتىر.
ايتا كەتەيىك، IKEA جەلىسىنىڭ وكىلدەرى بىلتىر وتكەن «تەكستيللەگپروم-2015» كورمەسىندە قازاقستاندا دايىندالعان كىلەمدەرگە ەرەكشە نازار اۋدارىپ، قىزىعۋشىلىق تانىتقان.
شىعىس ەلىندە كىلەمدى توقىپ، تۇتىنباعان حالىق بولعان ەمەس. كىلەم تۇرلەرىن ەرتەدەن بەرى شىعارىپ، بۇگىنگە دەيىن وسى ءداستۇر ساباقتاستىعىن ۇزبەي جالعاپ كەلە جاتقان ەلدىڭ ءبىرى-تۇرىكمەندەر. تۇركىمەنستان رەسپۋبليكانىڭ مەملەكەتتىك ەلتاڭباسىندا كىلەم ورنەگى بەينەلەنگەن.
الەمدە العاش رەت ەڭ ۇلكەن كىلەم 1959-جىلى اشحابادتا توقىلدى. ونىڭ كولەمى 192 شارشى مەتر بولدى. تۇرىكمەن شەبەرلەرى مۇنى 1965-جىلى ەكى ەسەدەن استامعا ۇلعايتىپ، كولەمى 525 شارشى مەترلىك، سالماعى ءبىر توننادان استام كىلەم توقىپ شىعاردى.
كىلەم ءوندىرۋ ءۇردىسى ەكى ءتۇرلى ادىسپەن جۇزەگە اسىرىلادى. ءبىرىنشىسى - قولمەن كىلەم توقۋ، ەكىنشىسى - ماشينامەن كىلەم جاساۋ. قولمەن كىلەم توقۋ اعاشتان جاسالىنعان توقىما ستانوكتارىندا اتقارىلادى. قولمەن توقىلعان كىلەمدەر وتە بەرىك بولىپ، كەيدە ءجۇز جىلدان استام ۋاقىت بويى پايدالانىلادى. قولدان تۇكتى كىلەمدى توقىعاندا وعان قاجەتتى زاتتار: ءجۇن (قويدىڭ، ەشكىنىڭ، تۇيەنىڭ) ، ماقتا-ماتا، جىبەك، زىعىر، كەندىر جىپتەرى.
كىلەمدى ماشينامەن توقۋ 1825-جىلى ەۋروپادا باستاۋ الدى. بۇل 1806-جىلى فرانتسۋز ونەرتاپقىشى جانە مەحانيگى ج. م. جاككارد (1752-1834) ويلاپ تاپقان ماشينانى كىلەم توقۋ ىسىنە پايدالانۋعا بايلانىستى مۇمكىن بولعان ەدى. ماشينامەن توقىلاتىن كىلەمدەردىڭ سىرتقى ءتۇرى مەن ويۋ-ورنەگى قولدان توقىلعان كىلەمدەردەن كوپ وزگەشىلىگى بولماعانىمەن، بەرىكتىگى مەن توزىمدىلىگى جاعىنان ولاردان تومەن بولادى، باعاسى ارزان كەلەدى.
ماشينامەن توقىلاتىن كىلەمدەر تابيعي جىپتەرمەن بىرگە سينتەتيكالىق جاساندى تالشىقتار، ءجۇن تارىزدەس جىپتەر، حيميالىق قابىرشىق جىپتەردەن جاسالادى.
2016- جىل
باقىتجول كاكەش
