اقسەلەۋ سەيدىمبەك: وزىندىك ءتول سيپاتى جوق ۇلت تا، مەملەكەت تە بولمايدى
- اقسەلەۋ اعا، ءيسى شىعارماشىلىقتا جۇرگەن ارىپتەستەرىڭىزدىڭ «زاڭسىزدىقتىڭ، باسسىزدىقتىڭ قورلىق- زورلىعىن باستان وتكەرىپ وتىرعانىن» ايتقان ەكەنسىز...
- ءيا، بىزدىڭ رۋحاني ونىمدەردىڭ پيراتتارى كۇن ساناپ كوبەيىپ كەلەدى. مەنىڭ «قازاق الەمى» دەيتىن 600 بەتتىك كىتابىمدى بىر ءارىپىن قالدىرماي تۇتاس كوشىرىپ الىپ، ءوز اتىنان شىعارىپ جىبەرگەن ادامدى دا كوردىك. ول جونىندە «ەگەمەن قازاقستانعا» فەلەتون شىقتى. مۇنى مەن تونالعاننان سوڭ ايتىپ وتىرعانىم جوق. ءبىزدىڭ شىعارماشىلىق ادامدار تۋرالى نە زاڭ جوق، نە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قورعاۋ جوق، نە ونىڭ ەڭبەگىن ەلەپ- ەسكەرىپ، قالاماقىسىن تولەيتىن تەتىك جوق. باسپاگەرلەر بىزگە ويىنا نە كەلسە، سونى ىستەي الادى. قانداي زورلىق جاساسا دا قولىندا تۇر. ەندى بۇل سۇمدىق قوي، ايدىڭ- كۇننىڭ امانىندا 600 بەتتىك ءۇش جىل جازعان ەڭبەگىڭدى الدىنا ءۇش بەت، ارتىنا جەتى بەت قوسادى دا، بىرەۋ ءوز اتىنان شىعارىپ جىبەرەدى. وعان ءاي دەيتىن اجا، قوي دەيتىن قوجا جوق. ول ءوز الدىنا ءبىر زار عوي.
- «وتار بولعان جۇرتتىڭ ءوز جۇرەگى وزىنە شابۋىل جاسايدى» دەپسىز. وسىعان تۇسىنىك بەرە كەتسەڭىز.
- دۇرىس ايتاسىڭ، جۇمامۇرات، ونىڭ ەمى - رۋحاني ازاتتىق جانە رۋحاني جاڭعىرۋ. ازاتتىق دەگەنىمىز - ءوز جۇرەگىڭدەگىنى جاسقانباي ايتا الۋىڭ. كەڭەس وداعى كەزىندە جەكە ۇلتتاردىڭ تەك- تامىرىنا ءۇڭىلۋدىڭ قاجەتى دە بولمادى. كوپتەگەن ۇلتتار وزدەرىنىڭ ەتنوگەنەتيكالىق تەك- تامىرىنان كوز جازىپ، سىرتتان زورلاپ تاڭىلعان «بۇرىنعى جابايى جۇرت» دەپ كەلەتىن تەورياسىماقتى جاتقا ايتۋعا ءماجبۇر بولدى. بۇل سياقتى يدەولوگيالىق وكتەمدىكتىڭ زاردابىن، اسىرەسە، تۇركى تىلدەس حالىقتار قاتتى تارتتى. سونىڭ ىشىندە قازاق سياقتى بوداندىقتىڭ بۇعاۋىندا بولعان از ۇلتتار تاريحي دامۋ ۇردىسىندەگى ءوزىنىڭ اقيقات بولمىسىن پاراقتاۋ قابىلەتىنەن ايىرىلدى. اسىلىن اياق استى ەتىپ، جاسىققا مالداناتىن، جاتقا جالتاقتايتىن بولدى. بۇل دەگەنىڭىز، ەتنيكالىق تانىم مەن تالعامنىڭ دەرتتى بولۋى، ياعني ساپاسىزدانۋى ەدى.
باتىس پەن شىعىستىڭ جازبا دەرەكتەرىن ايتاسىز- اۋ، ءوزىمىزدىڭ اۋزىمىزدى اشساق اقتارىلعان استا- توك باي فولكلورىمىز، بىلە بىلسەك، ەڭ الدىمەن تاريحي دەرەك كوزى رەتىندە قاناعاتتانارلىق دەڭگەيدە زەرتتەلىپ وتىر ما؟ نەگە قازاقتىڭ ەڭ باي سيكلدى قيسسا- داستاندارى «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» نەمەسە «نوعايلى جىرى» دەپ اتالادى؟ نەگە دانا قورقىتتىڭ ەسىمىن ءيسى تۇركى حالىقتارى وزدەرىنىڭ رۋحاني اكەسىندەي قاستەرلەپ، ۇرپاقتان- ۇرپاقتىڭ قۇلاعىنا قۇيىپ كەلە جاتىر؟ نەگە باشقۇرت پەن قازاق اراسىندا وتىزعا تارتا قيسسا- داستاندار ورتاق؟ نەگە وسى كەزدە كاۆكاز بەن ازاۋ (ازوۆ) ماڭىنداعى تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ ءبىرازى وزدەرىنىڭ دەرەكتى ادەبيەتىن اسان قايعى (ⅩⅤع)، قازتۋعاننان (ⅩⅤ ع) باستايدى. نەگە، ايگىلى «ماناس» ەپوسىندا ءيسى تۇركى حالىقتارىنا ورتاق باتىرلار نەگىزگى كەيىپكەرلەر بولىپ ءجۇر؟ ال «قورقىت»، «اقساق قۇلان»، «ەل ايىرىلعان» سياقتى كۇيلەردىڭ قازاقتا دا، قىرعىزدا دا، قاراقالپاقتا دا، تۇرىكمەندە دە تارتىلاتىنىن بۇگىنگى ۇرپاققا قالاي ءتۇسىندىرىپ بەرەر ەدىك؟..
ءبىز وسى ۋاقىتقا دەيىن تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ ءبىر- بىرىمەن سويلەسكەندە اۋدارماشىسىز ءتۇسىنىپ، ال جازبا مۇرالارىنا كەلگەندە ءمۇدىرىپ قالاتىنىنا ءمان بەرىپ ءجۇرمىز بە؟ ياعني، الفاۆيتتەرىنىڭ نەگىزى ورىس كيريلليتساسى بولعانىمەن، تۇركىلىك دىبىستارعا ءار ەل وزىنشە بەلگى- ءارىپ ويلاپ تاپقان. مۇنىڭ سالدارىنان ءبىرىنىڭ جازبا مۇراسىن ەكىنشىسى وقىپ تۇسىنە المايتىن كۇيگە ءتۇسىپ، تەگى ءبىر تۋىسقان حالىقتار ءبىر- بىرىنەن رۋحاني الشاقتاۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىر.
- ەلىمىزدە رۋعا، جۇزگە ءبولىنۋ ەتەك الىپ بارادى. ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قوسا الماي جۇرگەندە، «قازاقستاندىق ۇلت» دەگەندى شىعاردىق. وسى تۋرالى ويىڭىزدى ورتاعا سالساڭىز؟
- وتكەن عاسىردىڭ 1970-80 - جىلدارىنان باستاپ رۋعا، اتاعا، جىككە ءبولىنۋ ىندەتى باستالدى. ءوزى جامان ىندەت باستالعاندا ءورت سياقتى ەلدى شارپىپ كەتەتىن ادەتى. بۇل ىندەت تالاي ادامداردى ازاپقا، اۋرەگە سالدى. ءالى دە سالىپ كەلەدى. سورىمىز بولار، باعىمىز بولار، تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن نارىقتىق جۇيەنى تاڭدادىق. ال نارىقتىق جۇيە دەگەن - بايلىقتىڭ بايگەسى. بايۋدىڭ باسەكەسى. بايۋ جولىنا تۇسكەن ادامدار وزىنە قولايلى ءتاسىلدىڭ ءبارىن قولدانادى. ۇلكەن اقىل، تاجىريبەنى قولدانۋدان باستاپ، كىسى ولتىرۋگە دەيىن بارادى. ونى كوزىمىز كورىپ تە ءجۇر.
دەمەك، نارىقتىق جۇيە وزىنەن- ءوزى پروتەكسيالىق اڭساردى دۇنيەگە اكەلەدى. پروتەكسيا دەگەن نە؟ بەلگىلى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن توپ قۇرادى. ارينە، كەز كەلگەن ادام توپقا ءوزى بىلەتىن ادامداردى تارتادى. ولار ءوزىنىڭ رۋلاس، اتالاستارى بولۋى مۇمكىن. ءبىراق سول رۋلاستارى، اتالاستارى كوڭىلىنەن شىقپاسا، سونىڭ ولىگىن اتتاپ تۇرىپ مۇلدە باسقا ۇلتپەن ءپاتۋالاسادى. قايتسە دە تۇپكى ماقساتقا جەتۋدەن تايىنبايدى. پروتەكتسيا دەگەن وسى. ءبىز پروتەكتسيالىق ىندىندى جۇزشىلدىكپەن، رۋشىلدىقپەن شاتاستىرىپ وتىرعان جايىمىز بار. قازاقتا رۋشىلدىق بولۋى مۇمكىن ەمەس. ونى بولدىرتپايتىن تەتىكتى اتا- بابالارىمىز جاساپ كەتكەن. ويتكەنى مەنىڭ شەشەم، ايەلىم، كەلىنىم باسقا جۇزدەن. سوندا باسقا جۇزدەن بولعانى ءۇشىن انامدى تارك ەتۋىم كەرەك پە؟ ! باسقا جۇزدەن بولعانى ءۇشىن ماعان نەمەرە سىيلاپ وتىرعان كەلىنىمدى تارك ەتۋىم كەرەك پە؟ ! وزىمە پەرزەنت سىيلاپ وتىرعان ايەلىمدى تارك ەتۋىم كەرەك پە؟!
بۇل - ەشبىر ادام بارا المايتىن مەحانيزم. وعان بارۋ مۇمكىن ەمەس. مۇندايعا تەك جىندى ادام عانا بارادى. دەمەك، قازاقتا رۋشىلدىق، جۇزشىلدىك بار دەگەن ادام ول مۇلدە قازاق ۇلتىنىڭ ىشكى ەتنوجارىلىم تەتىگىن، مەحانيزمىن بىلمەيتىن كورسوقىرلاردىڭ تىرلىگى. ونداي ادامعا مۇسىركەپ، رۋحاني كەمتار رەتىندە جانىڭ اشىپ قاراۋعا تۋرا كەلەدى.
- جۇزگە ءبولىنۋ دەگەن ءسوز - بارىپ تۇرعان اقىماقتىق، ءتول تاريحىن بىلمەۋشىلىك دەپ ايتىپسىز؟
- ءيا، بىزدىڭ قازاق مەملەكەتتىگىن جاساقتاۋشى اقىلمان دانالارىمىزدىڭ ىسكەر، ەلدىڭ ىشىن ۇيىتا الاتىن، ۇيىستىرا الاتىن قاسيەتىنىڭ ارقاسىندا بىزدىڭ ۇلت جەتى اتاسىنا دەيىن قىز الىسپايتىن ءداستۇردى بەكەم ۇستانعان. ونى وتە قاتال ۇستانعان. جەتى اتاسىنا دەيىن ۇيلەنگەن جانداردى ءولىم جازاسىنا دەيىن كەسكەن. مۇنىڭ ايقىن ايعاعى ەڭلىك - كەبەك پەن قالقامان - مامىر. ولاردىڭ ارالارى ءتورت- بەس اتا عانا. «ۇيلەنەمىن دەگەن» نيەتتەرى ءۇشىن عانا وتە ۇلكەن جازاعا كەسىلگەن. ال نەگە بۇلاي قاتال بولدى؟
مۇنداي بايتاق دالادا اڭداي ورگەن، تىرشىلىك ءۇشىن كوشپەلى ءومىر سالتىن عۇمىرىنا نەگىز ەتكەن حالىقتى تۇتاستاندىرۋدىڭ جالعىز تەتىگى وسى ەكەن. وسىنىڭ ناتيجەسىندە كەز كەلگەن قازاق ەركەگىنىڭ نە شەشەسى، نە ايەلى، نە كەلىنى باسقا رۋدان، جۇزدەن بولىپ شىعادى. ويتكەنى جەتى اتادا ءبىر رۋ پايدا بولادى. وسىنىڭ ارقاسىندا ءبىز ءبىر شەتىمەن ءبىر شەتى 5-6 مىڭ شاقىرىمدىق بايتاق القاپتى الىپ جاتقان شاشىراندى رۋ- تايپالى ەل- جۇرتتىڭ نە ديالەكتىسى جوق، نە تىلىندە، نە دىنىندە ايىرماشىلىعى جوق ءبىرتۇتاس ەتنوجارالىم، ءبىرتۇتاس ەتنوورگانيزم بولىپ شىقتىق.
مىنا كاۆكازدا داعىستان دەيتىن ەل بار. ءبىزدىڭ قورعالجىن اۋدانىنىڭ اۋماعىنان جەرى كىشىلەۋ. سول داعىستاندا رەسمي 18 ءتىل بار. اناۋ توبەدەگى كورىنىپ تۇرعان اۋىلدىڭ ءتىلىن ەتەكتەگى ەل مۇلدەم تۇسىنبەيدى. قازاق دەيتىن حالىقتىڭ ءبىرتۇتاس ەتنوجارىلىم بولۋى ءبىزدىڭ اقىلمان دانالارىمىزدىڭ جاساپ كەتكەن ۇلى ىستەرىنىڭ ءبىرى عانا. شەجىرەدە وسىلاي كورسەتىلەدى. تۇڭعىش رەت مەن 1000-عا تارتا رۋ- تايپالارعا قاتىستى ناقتىلى ماقال- ماتەلدەردەن تىس مالىنىڭ قۇلاعىنا ۇرىلاتىن بەلگىلەردى جينادىم. ول دا وسى «قازاق الەمى» دەگەن كىتابىمنىڭ ىشىندە. ول ەندى مەنىڭ كەرەمەت دانالىعىمنىڭ ارقاسى ەمەس. مەنىڭ قولىما قۇداي تۇسىرگەن جاڭاعى ەكى مىڭ شەجىرەدەگى دەرەكتى ءسۇزىپ الىپ، وسىنداي مول قازىنانى، حالىقتىڭ ءوز دانالىعى مەن ءوز قازىناسىن وزىنە ۇسىنام با دەگەن يگى نيەتتىڭ ۇستىندە وتىرمىن، شىراعىم.
- 2030 -جىلى باسەكەگە قابىلەتتى ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا ەنگەن كەزدە قازاق بالاسى ءوزىنىڭ رۋحاني بەت- بەينەسىن ساقتاپ قالا الادى دەپ ويلايسىز با؟
- بىرىنشىدەن، الەمدىك ەلۋ ەل ەمەس، الەمدىك ون ساۋساققا سىياتىن ەلدىڭ قاتارىنا جەتەتىن پوتەنتسيالدى مۇمكىندىكتەر بار بىزدە. ول مۇمكىندىكتەردى ۇقساتا الماۋ، باسقا اڭگىمە. ۇقساتا الماۋدىڭ دەرتى الاڭداتادى. بىزدەگى پروتەكتسياشىلدىق، كوررۋپتسياشىلدىق، جەبىرلىك ىندىننىڭ بيلىك ساتىسىندا ءومىر سالتىنا اينالىپ كەتۋى وتە قاۋىپتى.
ەكىنشىدەن، الەمنىڭ ەلۋ ەلىنە قۇر ەكونوميكالىق دەڭگەيمەن جەتۋگە ءوز باسىم ۇيالار ەدىم. الەمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتى ەلۋ ەلىنىڭ قاتارىنا ەڭ الدىمەن رۋحاني ورەدە جەتۋگە ماقسات تۇتۋىمىز كەرەك. ەل پرەزيدەنتىنىڭ «الدىمەن ەكونوميكانى ۇقساتىپ الايىق» دەگەن ءسوزى 1990- جىلداردىڭ العاشقى جارتىسىندا، ياعني قيىن كەزەڭدە ايتىلعان ەدى. ودان بەرى 18 جىلداي ۋاقىت ءوتتى. رەسپۋبليكانىڭ رەڭى مۇلدە شىرايلاندى. ەندى ءبىرىڭعاي ەكونوميكانى كۇيتتەيىك دەگەن ءسوز ول «مەملەكەتتىڭ بولاشاعىن جوق ەتەيىك» دەگەندەي ەستىلەدى ماعان.
ويتكەنى رۋحاني نەگىزى بەرىك، ءتولتۋمالىق قاسيەتى دارا، وزىندىك ءتول سيپاتى جوق ۇلت تا، مەملەكەت تە بولمايدى. وندا ءبىز قىرىق رۋ، قىرىق جىلىك توبىردىڭ مەكەنى بولامىز دا، ءبىزدىڭ اقىرىمىز قايىرلى بولماي شىعادى. سوندىقتان ءبىز دەرەۋ «ۇلتتىق ءتولتۋمالىق»، «مەملەكەتتىك ءتولتۋمالىق» دەگەن ماسەلەنى قولعا الىپ، سونىڭ كەمشىن كەتىپ جاتقان جاقتارىن جويۋدىڭ تەتىكتەرىن ويلاستىرۋىمىز كەرەك. بۇل رەتتە ەڭ ءبىرىنشى قولعا الاتىن نارسە - بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى.
بىزدەگىدەي بەيباستاق الەمنىڭ بىردە- ءبىر ەلىندە جوق. قازىر ب ا ق- تىڭ زورلىق- زومبىلىعىنان مۇرنىمىزدان قان كەتىپ وتىرعان ەلمىز. ەسەڭگىرەۋدىڭ، ەسىمىزدەن ايىرىلۋدىڭ دەڭگەيىنە جەتتىك... مەنىڭ قاۋپىم، سول اقپارات قۇرالدارىنىڭ تاربيەسىن كورگەن بالالاردىڭ وزدەرى 15-20 جاسقا كەلىپ قالدى. ولار ەرتەڭ ءبىزدى الماستىرعاندا ۇلت ءۇشىن كۇرەسپەيتىن، مەملەكەت ءۇشىن تۇياعىن قيمىلداتپايتىن وتە ءدۇبارا، كوسموپوليت، نەمكەتتى ۇرپاق بولا ما دەپ قورقامىن.
وندا بۇگىنگى ۇرپاق تىرباڭداپ جيناعان داۋلەت، قازىرگى جاسالعان يگىلىكتىڭ بارلىعى جەلگە ۇشادى. سوندىقتان دەرەۋ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن اۋىزدىقتاۋىمىز كەرەك. اسىرەسە، ءبىزدىڭ قابىرعامىزدى قايىستىرىپ بارا جاتقان ورىستىڭ باسىلىمدارى مەن بەتىمەن كەتكەن تەلەارنالار. سول تەلەارنالاردا كوركەمدىك كەڭەستىڭ بولماعانىنان، قازاقتىڭ شىرايلى ءارى تاڭعاجايىپ ءتىلىنىڭ باسىن جارىپ كوزىن شىعاردى. ولارعا توقتاۋ ايتاتىن ەل اعاسىنىڭ بولماۋى كوپ نارسەنى اڭعارتادى. ورىستار قىتايدى «پودنەبەسنايا سترانا» دەسە، بىزدىكىلەر «اسپان استى ەلى»، «سترانا ۆوسحودياشوە سولنتسە» دەسە، «كۇنشىعىس ەلى»، «بليجنىي ۆوستوك» دەسە، «تاياۋ شىعىس» دەپ ساندىراقتاپ ءجۇر.
وسىلاي ءبىز ورىس حالقىنىڭ رۋحاني اسىراۋىندا وتىرمىز. قازىرگى ۇرپاق ورىستىڭ ءانىن تىڭدايدى. ورىسشا ويلايدى. ورىستىڭ ويلاعانىن قايتا شايناپ قايتالايدى. ءبىزدىڭ عىلىمىمىز دا، ساياساتىمىز دا، مادەنيەتىمىز دە ورىستىڭ وكشەسىن باسقان رۋحاني ءدۇبارا دۇنيە بولىپ وتىر. دەرەۋ مەملەكەتتىك دەڭگەيدە، پارلامەنتتىك دەڭگەيدە وسىناۋ زامانالىق قاسىرەتپەن كۇرەسەتىن شارالاردى قولعا الۋىمىز قاجەت. ونسىز ءبىز ۇلت رەتىندە جويىلامىز، مەملەكەت رەتىندە قۇلايمىز. بۇدان ارتىق نە ايتايىن مەن ەندى؟!
جۇمامۇرات ءشامشى
suqbat.kz
