قازاق حالقى قۇندى ماتا ونىمدەرىن شىعارىپ پايدالانا بىلگەن

سول ۋاقىتتاردا اۋقاتتى ادامدار كيەتىن شەكپەندى تىگۋگە قولدانىلاتىن ءجۇن ماتالاردىڭ دەنىن قازاقتار وندىرگەن. كورشىلەس حالىقتار ءجۇن ماتالاردى، شەكپەندەردى قازاقتاردان ساتىپ نە باسقا ونىمگە اۋىستىرىپ الىپ وتىرعان. ال، حالىق وزدەرىندە جوق ماتالاردى ساۋدا- ساتتىقپەن رەسەي، قىتاي، بۇقار، پارسى، ءۇندىستان، ىستانبۇل ت. ب. جاقتاردان اكەلىپ پايدالانعان.

ماتا - ادامزاتتىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىس- تىرشىلىگىندە كەڭ قولدانىسقا يە. ەندەشە، وسى ادامدارعا كيىم بولىپ كيىلىپ، جىلۋ مەن جاراسىمدىلىق سىيلاعان ەرەكشە ءونىم قالاي جاسالادى؟ بۇرىندار قازاق حالقى ءجيى پايدالانعان ماتالار قايسى، ولاردىڭ اتاۋلارى قانداي؟

بارلىق توقىما ماتالار تالشىقتاردان تۇرادى. تالشىقتار تابيعي جانە حيميالىق دەپ بولىنەدى. تابيعي ماتەريالداردان: ماقتا، كەنەپ، ءجۇن، تابيعي جىبەكتەن بىردەن الىناتىن تالشىقتاردى تابيعي تالشىقتارعا، ال حيميالىق ادىستەر كومەگىمەن وندىرىلەتىن تالشىقتاردى حيميالىق تالشىقتارعا جاتقىزادى. حيميالىق تالشىقتاردى ، ارى قاراي، جاساندى جانە سينتەتيكالىق دەپ بولەدى. جاساندى تالشىقتار مەن جىپتەردى تابيعي جوعارى مولەكۋليارلىق قوسىلىستاردان جاسايدى. ولارعا ۆيسكوزدى، مىستى اممياك تالشىقتار مەن جىپتەر، اتسەتاتتى جىپتەر جاتادى. مۇنايدى، گاز بەن كومىردى قايتا وڭدەۋ ارقىلى الىناتىن سينتەتيكالىق پوليمەردەن تالشىقتار مەن جىپتەر جاسالادى.

ال، بۇرىنعى زامانداردا حالقىمىز سىرتتان اكەلىنگەن ماتالاردان بولەك، وزدەرى دە تۇيە، قوي، ەشكى جۇندەرىنەن پايدالانىپ ءتۇرلى ماتالار توقيتىن بولعان. قوي جۇنىنەن توقىلعان ماتانى قايناپ تۇرعان سۋعا سالىپ جۇمسارتىپ، شاپان، شەكپەن، شالبار، كەبەنەك، اياق وراۋىشتار، بەلدىكتەر جاساعان. قىرعىزدار اق قويدىڭ جۇنىنە ەشكى ءتۇبىتىن قوسىپ ەر ادامداردىڭ باسىنا ورايتىن شالما توقىعان.

XIX عاسىردىڭ اياعى XX عاسىردىڭ باس كەزىندە كوشپەلى حالىقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى وتىرىقشىلىق تۇرمىس قالپىنا كوشۋلەرىنە بايلانىستى ماقتا ءوسىرىپ ودان ماتا توقي باستادى. اسىرەسە، بۇل كاسىپتى وزبەكتەر مەن تۇرىكمەندەر جاقسى مەڭگەرگەن. ماقتا ماتالاردىڭ ىشىندە ءبوز ماتا وتە تانىمال بولعان. سونىمەن قاتار، قازىر ۇمىت بولعان ورتا ازيا حالىقتارى كيىم تىگۋگە پايدالانعان ماتا ءتۇرى تورقا، بويالماعان سارعىشتاۋ كەندىر دەگەن وسىمدىكتەن وندىرىلگەن. بۇل وسىمدىكتىڭ قىزىل كەندىر دەگەن ءتۇرىن قاراقالپاقتار پايدالانعان. تورقا جونىندە ا. م. نيكولسكي «ارال باسسەينى سۋىنداعى بالىق اۋلاۋ كاسىبى» دەگەن ەڭبەگىندەگى جازبالارىندا العاش رەت ەسكە العان. ي. ي. گەيەر: «وڭدەلگەن كەندىر تالشىعىنان ادەمىلىگى جانە جىلتىراۋى جاعىنان جىبەكتەن كەم تۇسپەيتىن ماتا الىنادى» ، - دەپ جازعان. تورقانى ۇرشىقپەن ءيىرىپ، ورمەك توقيتىن ستانوكتا توقىعان. بۇنداي ماتا مىقتى، ءتوزىمدى بولعان. قىزىل كەندىردى بۋلاپ، ءجۇن سياقتى ساباعان. كوبىنە تابيعي سۇر ءتۇستىسىن ءجيى پايدالانعان. ماتانىڭ بۇل تۇرىنە كوپ ادامداردىڭ قولى جەتە بەرمەگەن. VI- VII عاسىردا ورتا ازيا حالىقتارى وسىمدىكتىڭ تاعى ءبىر ءتۇرى - زىعىردان توقىلعان ماتامەن دە تانىس بولعاندىعى قىتاي، ورىس دەرەكتەرىنەن ۇشىراسادى.

قازاق حالقى پايدالانعان ماتا اتاۋلارى:

جىبەك - بەتى تەگىس، جىلتىر، قىمبات ماتا.

قامقا - زەرلى جىپتەن توقىلعان جىبەك ماتا.

قاتيپا - جول- جولى بار جۇقا جىبەك ماتا.

تورقا - ەڭ قىمبات جىبەك ماتا.

تورعىن - قىمبات باعالى جىبەك ماتانىڭ ءبىر ءتۇرى.

پاتسايى - تىعىز توقىلعان جىبەك ماتانىڭ ءبىر ءتۇرى.

ءدۇريا - جىلتىراۋىق تىعىز جىبەك ماتا.

قىرمىزى - جوعارى ساپالى قىزىل جىبەك.

پارشا - التىن مەن كۇمىستى ارالاستىرا وتىرىپ تىعىز توقىعان جىلتىراق جىبەك ماتا جانە سول ماتادان تىگىلگەن قىمبات باعالى كيىم.

سارپوڭكە - استارلىق جىبەك ماتا.

بارقىت - تۇگى تىعىز جىبەك ماتا.

شيبارقىت - بەت جاعى جول- جول بولىپ كەلگەن بارقىتتىڭ بەدەرلى ءتۇرى.

بارشىن - جولاقتى جىبەك ماتا.

قۇلپى - ءوڭى قۇلپىرىپ تۇراتىن جىبەك ماتا.

قازينە - جىبەكتەن قالىڭدى- جۇقالى ەتىپ توقيتىن ماتا. «قازينە قامزول كيدىم قيىلماعان» (س. مۇقانوۆ) .

ماقپال - تىعىز توقىلعان، قالىڭ، تۇكتى بارقىتتىڭ ءبىر ءتۇرى. ماقپالدىڭ قارا ماقپال - قارا بارقىت؛ قوي ماقپال - تۇكتى ءپۇلىش، قىرمىزى ماقپال - قىزىل كۇرەڭ بارقىت دەگەن ءۇش ءتۇرى بار. ءبىراق قازاقتار ماقپال دەپ كوبىنەسە بىرتەگىس، تۇگى تىقىر قارا بارقىتتى اتاعان.

ساتەن - ساپالى ماقتا جىبىنەن تىعىز ەتىپ توقىلعان جىلتىر ماتا.

شاعي - جۇقا كەلگەن جۇمساق ماتا.

شۇعا - جۇمساق مايدا تۇكتى ءجۇن ماتا.

مانات - سىرتكيىمدىك بارقىت سياقتى باعالى شۇعا.

ماۋىت - وڭ جاعى مايدا تۇكتى كەلگەن قالىڭ ماتا.

قىجىم - ساپالى جۇننەن توقىلعان تۇكتى ماتا، پليۋش.

لاڭكە - سىرتكيىمدىك ماتانىڭ ءبىرى ءتۇرى.

ساڭ - شىتتان قالىڭداۋ، اق ءتۇستى ماتا.

شىت - جەڭىل ءارى ارزانقول جۇقا ماتا.

بوياق - كەزدەمەنىڭ بويالعان ءتۇرى.

دابى - جۇقا اق ماتانىڭ ءبىر ءتۇرى.

ءبوز - شارۋالاردىڭ ىشكيىم ءۇشىن پايدالاناتىن، قولدان، ماقتادان توقيتىن ماتاسى.

سيسا - ماقتادان توقىلاتىن، ارزان باعالى، ءتۇرلى ءتۇستى, جۇقا شىت ماتا.

باتەس - ماقتادان توقىلاتىن جۇقا اق ماتا.

بورلات - قىزىل ءتۇستى جۇقا ماتا.

بۇلدە - ساپالى، قىمبات ماتا.

ۇلدە - قىمبات جۇقا ماتا. (ءدىلدار مامىربايەۆانىڭ جاريالۋى بويىنشا)

ەرتەدە كۇندەلىكتى تۇرمىستىق كيىمدەردى ءبوز، كەنەپ، شىت، ساتەن، سەڭسەڭ تەرىسى، كون سەكىلدى قاراپايىم ماتالاردان تىككەن، ال سالتاناتتىق كيىم- كەشەككە بارقىت، ماساتى، ءماۋىتى، شۇعا، جىبەك، قىرمىزى، باتەس، ماقپال كەزدەمەلەرى، كامشات، سۋسار، بۇلعىن، قۇندىز، بۇلان نەمەسە بۇعى تەرىلەرىن پايدالانعان. ال ىشىكتەردىڭ سىرتىن شۇعا، ءماۋىت، ءۇش توپ بارقىت، اتلاس، كوك بەرەن، مانات، قىرمىزى، تورعىن، لامبەك سياقتى باعالى شيراقى ماتالارمەن تىستاعان. شالباردى بارقىت، ۇلپا، ءپۇلىش، تىبەن، شيبارقىت، شەگرەن، لامبەك، مالەسكەن، قىرمىزى، قامقا، باقيساپ، كوك ءماۋىتى سياقتى شيراقى ماتالاردان، قوي ەشكى تەرىلەرىنەن تىككەن. تورعىن، پايى، شاعي، ءدۇريا، باتەس، سۋسىما، لەيلەك، اتلاس، سۇپى، ءشايى ءتارىزدى ماتالاردان جەلبىرشەكتى جۇقا كويلەكتەر تىگىلگەن. ال ايەلدەردىڭ بەلدىگىن نەگىزىنەن، جىبەك پەن بارقىتتان تىككەن.

شەت جەرلەردەن اكەلىنگەن جىبەك، ءجۇن ماتالار كوشپەندىلەر تۇرمىسىنا وتە كونە زاماندا ەنگەن. ءبىزدىڭ جەرىمىزدى مەكەندەگەن عۇن تايپالارى قىتايدا شىعارىلعان جىبەك، ماقتا ماتالاردى سىي رەتىندە، سوعىستان توسكەن ولجا جانە شارۋاشىلىق ونىمدەرىنە ايىرباستاپ العان. سىردارياداعى جەتىاسار قورعاندارىنان قىزىل كۇرەڭ جىبەك ماتالاردىڭ بولىكتەرى تابىلعان. بۇل ورتا ازيا تەرريتورياسىنان وتكەن ۇلى جىبەك جولى كەرۋەنىنىڭ ماتالارىن كوپتەگەن حالىقتار ساتىپ العاندىعىن كورسەتەدى.

ال، قازاقستاندا وندىرىستىك جولمەن توقىلعان العاشقى ءجۇن ماتا 1910 -جىلى قۇرىلعان قارعالى شۇعا فابريكاسىندا شىعارىلادى. وندا1913 -جىلى 110 مىڭ مەتر شۇعا ماتا وندىرىلگەن. ودان كەيىنگى جىلدارى سەمەي شۇعا ماتا كومبيناتى، قوستاناي كوستيۋمدىك ماتا كومبيناتى، سەمەي ءماۋىتى ءيىرۋ فابريكاسى، ت. ب. ءىرى ءوندىرىس ورىندارى سالىندى.

باقىتجول كاكەش

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى