كۇي اتاسى قۇرمانعازى مەن دينانىڭ ءىزباسارى - وقاپ قابيعوجين
ارينە، جان- دۇنيەڭدى بايىتاتىن قۇدىرەتتى دومبىرا ۇنىنە ەلەڭ ەتىپ، جاقسىنى ۇيرەنبەككە تالپىنعان اۋىل جاستارى دا ول كەزدە بار-تىن. ولار كۇيشىلەردىڭ جانىنان قالماي ورىنداۋ كەزىندەگى ادەمى يىرىمدەر مەن دىبىس ۇندەستىگىن بىردەن قاعىپ الىپ ۇيرەنىپ وتىراتىن. ول كەزدە كۇيشىلەر ءبىر رەت ويناعاندا كۇيدىڭ ىرعاعىن جادىندا ساقتاۋعا تىرىساتىن.
بۇگىنگى اڭگىمەمىز قۇرمانعازى اتىنداعى قازاقتىڭ ۇلت اسپاپتار وركەسترىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى - دارىندى ونەر يەسى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى وقاپ قابيعوجين جايلى بولماق.
وقاپ ورال وبلىسى جانقالا اۋدانىنا قاراستى 21- اۋىلدا ورتا شارۋا وتباسىندا 1904 -جىلى دۇنيەگە كەلگەن. ونىڭ اۋلى قامىس - قامار كولدەرىنىڭ ماڭىندا بولاتىن. وقاپقا كۇيشىلىك اتاسى اساۋدان دارىعان. ول كىسى وسى ءوڭىردىڭ اتاقتى كۇيشىسى بولىپتى.
اكەسى قابيعوجا ءوز كەزىندە قۇرمانعازىنىڭ بالاسى قازيمەن دوس بولعان دەسەدى. ءبىراق ول ونەر قۋا الماي تۇرمىس تاۋقىمەتىنەن بالىقشى، ەتىكشى كاسىبىن مەڭگەرسە كەرەك. وقاپ ەڭبەككە ەرتە ارالاسىپ اكەسىنىڭ كۇنكورىس شارۋاسىنا قولعابىس ەتەدى.
كەزىندە قۇرمانعازىنىڭ قولى تيگەن دومبىرانى اكەسى بالاسىنا سىيلاعاندا «تۇبىندە ۇلى كۇيشىنىڭ جولىن قۋادى» دەپ وعان ۇلكەن ءۇمىت ارتقان.
اكەسىنەن، اۋىل كۇيشىلەرىنەن كۇي ۇيرەنگەن ول ءبىر ءسات دومبىراعا قوسىلىپ مۇحيتتىڭ، داۋكەننىڭ اندەرىن شىرقاپ ءانشى بالا اتانعان. سونداي- اق، سكريپكا اسپابىن دا شەبەر ويناعان.
1928 -جىلى وقاپ قابيعوجين بەلگىلى دومبىراشىلار مامەن مەن قۇرمانعازىنىڭ شاكىرتى دينانى، توعايبايدىڭ شاكىرتى تولەگەن ارشانوۆتى جولىقتىرىپ، كۇيشىلىك ونەردەن ساباق الادى. ماقتاۋلى دومبىراشىلاردىڭ ىقىلاسى وقاپقا قانات بىتىرەدى. ءسويتىپ، جۇرگەندە اكەسى اۋىرىپ، استراحاندا تۇراتىن وتباسىنا بارىپ، بالىق وندىرىسىنە جۇمىسقا كىرەدى.
اكەسىنىڭ دەنساۋلىعى وڭالعان سوڭ قايتادان جاڭاقالاعا كەلىپ بايلارعا جالدانادى ءارى ۇستازى تولەگەننەن ءدارىس الىپ، كۇيشىلىك ونەردىڭ قىر- سىرىنا قانىعادى.
وقاپ باعىن سىناۋ ءۇشىن الماتىداعى تەاترعا كەلەدى. ول كەزدە جالعىز تەاتردا ونەردىڭ سان- سالاسىنداعى ونەرپازدار جينالىپ، ءوز قابىلەتتەرىن شىڭدايتىن. كۇيشى ونەر جولىن جاقسى باستاعانمەن كوپ كەدەرگىگە شىداماي اۋىلعا ورالادى.
شارۋاشىلىقتىڭ سان- سالاسىنداعى ەڭبەك ەتكەن ول اتا- اناسى مەن ءىنى-قارىنداسىن جوقشىلىق كەزىندە جۇدەتىپ المايىن دەپ رەسەيدىڭ قاراتوپىراقتى اۋدانىنا، كەيىن ۆورونەج وبلىسىنا قونىس اۋدارادى.
وقاپ تاعى دا ەلگە ورالىپ، جاعدايىن جوندەپ العان سوڭ ءۇي- ءىشىن كوشىرىپ اكەلەيىن دەپ ۆورونەج وبلىسىنا بارسا اكە- شەشەسىن، ءىنى- قارىنداسىن ەش جەردەن تابا الماي قالادى. بىرەر جىلدان سوڭ تاعى ىزدەستىرەدى، ەش ناتيجە شىقپايدى.
وقاپ قابيعوجين 1933 -جىلى ورالداعى تەاتر ستۋدياسىنا وقۋعا تۇسەدى.
كەلەر جىلى الماتىعا كەلىپ بۇكىلقازاقستاندىق ونەر سلەتىنە قاتىسىپ، تاعى دا باعىن سىنايدى. بۇل بايقاۋدىڭ ءادىلقازىلار القاسىندا كومپوزيتور احمەت جۇبانوۆ تا بار ەدى. ول كىسى ءوز ەستەلىگىندە وقاپتىڭ ساحناعا شىققانىن بىلايشا سۋرەتتەيدى:
«ۇستىندە كوسوۆوروتكا اق جەيدە، قارا شالبارى بار، شاشىن ارتىنا قايىرعان وتكىر كوزدى بويشاڭ جىگىت ساحناعا شىققاندا كورەرمەندى بىردەن باۋراپ الدى. كەڭ ماڭدايلى، قىر مۇرىندى جىگىتتىڭ كيگەن كيىمى وزىنە ەرەكشە جاراساتىن. جاس كۇيشىنىڭ كۇي تارتقانداعى ەركىن قيمىلى مۋزىكانى ءدال دە نازىك سەزىنۋى مەنى تاڭعالدىردى» دەگەن بولاتىن.
شىندىعىندا دا نوتا ساۋاتىن الماعان كۇيشىنىڭ قازاق مۋزىكاسىنا ءتان كۆينتانى قولدانۋى، سول قولىنىڭ دومبىرا تارتقانداعى شەبەرلىگى ەرەكشە ەدى. ول، اسىرەسە، قۇرمانعازىنىڭ «بايجۇما» كۇيىن ورىنداعاندا ايقىن ءارى تازا، اۋەزدى شىعاتىن.
كەيبىر كۇيشىلەر ەكى شەكتى قاراپايىم اسپاپتا ويناعاندا ويىن تولىق جەتكىزە الماي اۋەن قۋىپ كەتسە، وقاپ ءوز ءىسىنىڭ مامانى رەتىندە كۇي ورىنداعاندا ۇلكەن تولعانىسپەن ماعىناسىن اشاتىن. اسىرەسە ءبىرقاتارلى سىرناي اسپابىندا تاتار اندەرىن شەبەر ورىندايتىن.
دومبىراشىلار ءانسامبلى اۋەلى تەحنيكۋم ستۋدەنتتەرىنەن قۇرىلىپ، العاشقى كۇيشىلەرى ماحامبەت بوكەيحانوۆ، لۇقپان مۇحيتوۆ جانە عانبار مەدەتوۆ بولسا، كەيىن بۇل ۇجىم دارىندى جاستارمەن تولىقتىرىلدى.
ال 1935 -جىلدىڭ باسىندا فيلارمونيا اشىلىپ، بىرنەشە اسپاتىڭ ۇنىمەن وركەستردىڭ قۇرامى ۇلعايدى. ال 1937 -جىلدان نوتا بويىنشا ورىنداي باستاعان بۇل ۇجىمعا العاش نوتالىق ساۋاتتى جۇمىس بارىسىندا ۇيرەتۋگە ەڭبەگى سىڭگەن كومپوزيتور لاتيف ءحاميديدىڭ ەسىمىن ەرەكشە اتاۋ ابزال.
قۇرمانعازى اتىنداعى وركەسترگە كەلگەننەن وقاپ قابيعوجين ءوزىنىڭ بىلەتىن كۇيلەرىن جاس دومبىراشىلارعا ۇيرەتە باستادى، اراسىندا ديريجەرلىق ەتتى. العاشىندا كوپپەن قوسىلىپ ءبىر كىسىدەي اسپاپتاردا ويناۋ وڭايعا سوقپاعانمەن قاجىرلى ەڭبەكتىڭ جەمىسىن كورەر شاق تا تاياۋ ەدى.
قۇرمانعازىنىڭ «سەرپەر»، «سارىارقا»، «الاتاۋ»، «بالبىراۋىن» جانە «كىشكەنتاي» كۇيلەرىن دومبىراشىلار وقاپ قابيعوجيننەن ۇيرەنەدى.
وقاپ تابيعاتىنان جانى تازا، بىربەتكەي جان ەدى. «ۇستازى مىقتىنىڭ ۇستامى مىقتى» دەگەندەي، ول رۇستەمبەك وماروۆتى شاكىرتىم دەپ ماقتان تۇتقان. بەلگىلى شەبەر رومانەنكونىڭ جاساعان شەشەن دومبىراسىن ول شاكىرتى رۇستەمبەككە سىيعا تارتىپ، اق باتاسىن بەرگەن. ونىڭ تاعى ءبىر دارىندى شاكىرتى ەدى.
وقاپ قابيعوجين كۇيدى اسا شابىتپەن بەرىلە ورىنداعاندا تىڭداۋشى كوركەم پوەما تىڭداپ وتىرعانداي اسەردە قالاتىن. ونىڭ كۇيشىلىك ونەرىنەن ىشكى جيناقىلىق، قايىرىمدىلىقتىڭ لەبى ەسەتىن جانە ونىڭ ىشكى پارمەنى انىق بايقالاتىن. ال «سارىارقا» كۇيىن ورىنداعاندا ءوزىنىڭ ىشكى جان- دۇنيەسىنىڭ جىگەرىن تانىتاتىن.
ول كەزدە كۇيشىلەردىڭ ونەر كورسەتەتىن ورنى فيلارمونيا عانا بولعاندىقتان، ولار ءبىر-بىرىمەن جاقىنىراق ارالاسۋ ءۇشىن ءار كۇيشىنىڭ ۇيىندە باس قوسىپ، ءماجىلىس قۇراتىن. باتىس ءوڭىرىنىڭ كۇيشىلەرىنىڭ ۇيىتقىسى دينا اپامىز سەكسەنگە كەلگەن جاسىنا قاراماي ساميعوللا انداربايەۆ، ناۋشا بوكەيحانوۆ، وقاپ قابيعوجين، لۇقپان مۇحيتوۆ، قالي جانتىلەۋوۆ، رۇستەمبەك وماروۆ جانە ءالمۇرات وتەعۇلوۆتارمەن بىرگە كۇيشىلىك ونەردىڭ دامۋىنا اتسالىساتىن.
ءار كۇيشىنىڭ ءسۇيىپ ورىندايتىن شىعارماسى بولادى.
- سەن انا كۇيدى ورىنداشى!- دەپ قولقا سالعاندا وقاپقا ۇنەمى قۇرمانعازىنىڭ «بايجۇماسىن» ورىنداشى! - دەپ تە جاتاتىن. ونىسى سونىڭ شەبەر ورىنداعان كۇيى دەگەنى بولسا كەرەك، - دەيدى وسى جايلى اڭگىمەلەسكەنىمىزدە داۋلەسكەر كۇيشى ساميعوللا انداربايەۆتىڭ قىزى سانەن اپا.
وقاپ وتىز التى جاسىندا عاينيجامال ەسىمدى سۇڭعاق بويلى كورىكتى قىزعا ۇيلەنىپ، ومىرلىك جارىمەن باقىتتى ءومىر سۇرەدى. ونەر ساپارىندا جۇرگەندە وقاپ وكپەسى قابىنىپ، جولدا قايتىس بولادى. ۇلى سەرىك پەن قىزى سارا جاستايىندا جەتىم قالعانىمەن اكە جولىن قۋىپ ونەر جولىنا تۇسەدى.
قازاقستاننىڭ حالىق ارتىستەرى سارا قابيعوجينا مەن سۇلتانعالي شۇكىروۆ ەكەۋى «قازاقكونسەرت» بىرلەستىگىندە ەڭبەك ەتىپ ەستراداداعى يلليۋزيونيست، قازاقشا ايتقاندا سيقىرشى جانرىن مەڭگەرگەن، جەتى رەت بۇكىلوداقتىق بايقاۋدىڭ، سونداي- اق كارلوۆو- ۆارا، پاريج، بريۋسسەلدە وتكەن بايقاۋدا دۇنيەجۇزىنىڭ گران ءپريىن جەڭىپ الادى. ال ۇلدارى زەينۇر شۇكىروۆ بولسا وسىنداي جەتىستىكتەرگە جەتىپ، اتا- اناسىنا جاقسى شاكىرت بولا ءبىلدى.
ەندى قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى وقاپ قابيعوجيننىڭ قىزى سارا قابيعوجينانىڭ اكە تۋرالى ويىن ورتاعا سالساق:
«...مەن اكەمدى بىلمەيمىن دەسەم دە بولادى. ول مەنىڭ التى- جەتى ايلىعىمدا دۇنيە سالىپتى. ول كەزدە اعام سەرىك ءۇش جاستا بولسا كەرەك. ءبىزدى وسىرگەن انام. ول كىسى ايتىپ وتىراتىن، «سەنىڭ اكەڭ وتە سىرباز، تازالىقتى سۇيەتىن جان ەدى» دەپ.
ءبىز «قازاقكونسەرتتىڭ» قوراسىندا تۇردىق. اكەمدى بىلەتىن ونەر ادامدارى «اكەڭنەن اۋمايسىڭ» دەپ مەنى جاقسى كورىپ ەركەلەتەتىن. اكەم اناما شىن عاشىق بولىپ ۇيلەنىپتى. بار بىلەتىنىم وسى».
«ات تۇياعىن تاي باسار» دەمەكشى، وقاپتىڭ ۇلى سەرىك قابيعوجين ونەر ادامى. كوپ جىل بويى «قازاقكونسەرت» بىرلەستىگىندە قازاقتىڭ جامبىل اتىنداعى مەملەكەتتىك فيلارمونياسىندا ەڭبەك ەتكەن ول گيتارامەن حالىق مۋزىكاسىمەن قاتار شەتەل كلاسسيكتەرىنىڭ شىعارمالارىن شەبەر وينايدى. سەرىكتىڭ ۇلى سەرىكجان جوعارى ءبىلىمدى بيزنەس سالاسىنىڭ مامانى، قىزى ءلايلا دا ءوزى قالاعان ماماندىقتىڭ يەسى. ازىرشە، بۇل وتباسىندا اتاسىنا تارتىپ دومبىرا ۇستاعان ۇرپاق كورىنبەيدى.
قازاق راديوسىنىڭ التىن قورىندا سەرىك قابيعوجيننىڭ ون بەس شاقتى شىعارماسى ساقتالعان. وقاپ ۆورونەج وبلىسىندا جوعالعان اكە- شەشەسى مەن ءىنى- قارىنداسىن كوپ ىزدەدى. ءومىر تولقىنىندا اداسقان جاقىندارىن ءبىر كورۋگە زار بولعان ول وڭاشادا ىشتەگى مۇڭ- زارىن كۇيمەن كومكەرىپ، شەرىن تارتاتىن. وسىنداي وكىنىشتى ساتتەردىڭ بىرىندە «اداسقان» اتتى كۇيى ومىرگە كەلدى. ونى بىزگە جەتكىزگەن كۇيشى ساعىن جالمىشيەۆ ەدى.
«كۇي - كوڭىل- كۇيدى رەتتەيدى» دەسەك، بۇدان كەيىن دە تالاي شىعارما شىققانمەن وقاپ ءۇنتاسپاعا جازۋعا ۇلگەرمەپتى.
كۇيشى وقاپ قابيعوجيننىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋ مەرەيتويى
2004 -جىلى باتىس قازاقستان وبلىسىنا قاراستى وردا وڭىرىندە اتالىپ، وسى تويدىڭ قۇرمەتىنە «الپىس ەكى اقجەلەڭ» دەگەن اتپەن كۇيشىلەر بايقاۋى ۇيىمداستىرىلدى.
بۇل جولى كۇي سايىسىنىڭ ءادىلقازىلار القاسىنا بەلگىلى كۇيشىلەر تۇياق شامەلوۆ، ايتجان توقتاعان جانە ەرمەك قازيەۆ ءتوراعالىق ەتتى.
كۇيشى وقاپ قابيعوجيننىڭ قوڭىر دومبىراسىن ءوز كەزىندە كۇيشىنىڭ جۇبايى عاينيجامال ابدوشيەۆا جاس ءانشى مەكەس تورەشوۆقا سىيلاپ، اق باتاسىن بەرگەن ەكەن. مەكەس سول دومبىرامەن جارتى عاسىرعا جۋىق ءان سالىپ، مۇحيت اندەرىنىڭ باعىن اشتى.
جىلعى ماسكەۋدە وتكەن قازاقستاننىڭ ونەرى مەن ادەبيەتىنىڭ ونكۇندىگىنەن كەيىن، وقاپ قابيعوجينگە قازاق س س ر- نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى دەگەن اتاق بەرىلدى.
1942 -جىلدىڭ كوكتەمىندە قايتىس بولعان كۇيشىنىڭ مۇراسى وكىنىشكە وراي تىڭداۋشىسىنا جەتپەدى.
اتى اڭىزعا اينالعان تۋما دارىن يەسىنىڭ ورىنداۋشىلىق شەبەرلىگىن مويىنداعان كونەكوز قاريالار وقاپ جايلى ءالى كۇنگە جىر عىپ ايتىپ وتىرادى.
قازاقتىڭ كۇي ونەرىنە تەڭىزدىڭ تامشىسىنداي بولسىن ءوز ۇلەسىن قوسقان ۇلاعاتتى ۇستاز، شەبەر كۇيشى وقاپ قابيعوجيننىڭ ەسىمى ەل ەسىندە..
ەندىگى جەردە الماتى، ورال قالالارىندا كوشە اتى، تۋعان جەرىندە مەكتەپ اتى بەرىلسە، وقاپ قابيعوجيننىڭ ەسىمى ەل ەسىندە ساقتالار ەدى» - دەيدى قىزى سارا. بۇل الداعى كۇننىڭ ۇلەسىنە تيەر مىندەت.
دالا توسىنەن ونەر ساۋعان ءبىرتۋار دارىن يەسى ءوزىنىڭ از عۇمىرىندا ۇلتتىق ونەرىمىزدىڭ وركەندەۋىنە وزىندىك ۇلەس قوسىپ، ومىرشەڭ كۇيلەردى ۇرپاعىنا جەتكىزە ءبىلدى.
قازاقتىڭ قۇرمانعازى اتىنداعى حالىق اسپاپتار وركەسترىنىڭ نەگىزىن قۇراعان داۋلەسكەر كۇيشى وقاپ قابيعوجيننىڭ شىعارماشىلىعى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن تىڭ دۇنيە.
التىن يمانبايەۆا قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، ق ر مادەنيەت قايراتكەرى،
قازاقستان جۋرناليستەر وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
