ل. تولستوي. ءسابيدىڭ كۇشى
ولار قولى بايلاۋلى ءبىر ادامدى كوشەدە سۇيرەپ كەلە جاتىر ەكەن. تۇتقىن دەنەسىن تىك ۇستاپ، نىق قاداممەن، باسىن جوعارى كوتەرىپ كەلەدى. بويى ۇزىن ەكەن، توپتان ەرەكشە كورىنەدى.
ونىڭ جۇزىندە ءوزىن قورشاپ تۇرعان جۇرتقا دەگەن جەك كورۋشىلىك پەن اشۋ-ىزا بار سەكىلدى. ول بيلىك پەن حالىق اراسىنداعى قاقتىعىس كەزىندە بيلىكتى قورعاپ كۇرەسكەن پوليتسەي ەدى. ەندى حالىق ونى ۇستاپ الىپ دارعا اسۋعا بارا جاتىر.
«نە ىستەۋ كەرەك؟ زاڭ الدىنداعى مىندەتىمدى ادال اتقاردىم. بەرگەن انتقا ادال بولىپ، سوڭىنا دەيىن تۇردىم. دۇنيە كەزەك دەگەن وسى! قازىر تاعدىرىم وسىلاردىڭ قولىندا. ەگەر قۇدايدان بۇيرىق سولاي كەلسە، دەمەك ءولۋ كەرەك. سول دۇرىس شىعار، - دەپ ويلادى ول.
توپتان ەستىلىپ جاتقان ايقايعا ول سالقىن عانا جىميىپ، ءوزىن تاكاپپار ۇستادى.
- بۇل قالالىق پوليتسەي باسشىسى، ول تاڭەرتەڭ بىزگە وق اتپاقشى بولعان، - دەگەن ايقاي ەستىلىپ جاتتى توپتان.
حالىق ونى دەدەكتەتىپ ايداپ، الاڭعا بارا جاتتى. ءسويتىپ، كەشە عانا اسكەرلەر اتىپ ولتىرگەن، ءالى مايىتتەر جينالماعان كوپىر ۇستىنە كەلگەندە، توپ بۇرىنعىدان دا بەتەر قۇتىرىنىپ كەتتى.
- سوزا بەرىپ قاجەتى جوق! ونى باسقا جەرگە الىپ بارىپ نە ىستەيمىز؟ ءدال قازىر وسى جەردە اتىپ تاستاۋ كەرەك بۇل وڭباعاندى! - دەپ توپ ىشىنەن بىرەۋلەر ايقايلادى.
تۇتقىن اجالدى كۇتىپ الۋعا بەكىندى. ول ءوزىن جەردەن الىپ، جەرگە سالىپ جاتقان كوپشىلىككە قاراپ تۇرىپ، ىشتەي «بۇل توبىردا جۇرەك جوق شىعار. پەيىلدەرى نەتكەن قورقىنىشتى ەدى» دەپ ويلادى.
- ءبارىن قۇرتۋ كەرەك! تىڭشىلاردى! پاتشالاردى! پوپتاردى! مىنا وڭباعانداردىڭ بارلىعىن! ءولتىرۋ كەرەك، ءدال قازىر ءولتىرۋ كەرەك! - دەپ جۇرت ودان سايىن ورشەلەنە ءتۇستى.
ءبىراق، توپتى باستاپ كەلە جاتقان باسشىسى ونى الاڭعا الىپ بارىپ ەسەپتەسپەكشى بولدى. تۇتقىندى ايداپ الاڭعا كەلدى. سول كەزدە توپتىڭ ارت جاعىنان جىلاعان بالا داۋىسى ەستىلدى.
- كوكە! كوكە! - دەپ التى جاسار بالا جىلامسىراپ كوپتىڭ اراسىنان قىستىرىلا سۋىرىلىپ، تۇتقىنعا قاراي ۇمتىلدى. - كوكە! ولار ساعان نە ىستەمەك؟ توقتاشى، تۇرا تۇرشى، مەنى ەرتىپ كەتشى!
توپتىڭ بالا كەلە جاتقان جاعىنان ايقاي ازايىپ، توپ ەكىگە جارىلىپ، بەينە ءبىر تىلسىم كۇشتىڭ الدىندا تۇرعانداي، بالانى اكەسىنە قاراي وتكىزە باستادى.
- قانداي ادەمى بالا! - دەدى ءبىر ايەل.
- ساعان كىم كەرەك؟ - دەپ سۇرادى ەكىنشى بىرەۋى بالاعا ەڭكەيىپ.
- كوكەشىم! كوكەشىمە تيمەڭدەرشى، جىبەرىڭدەرشى ونى! - دەدى بالا جىلامسىراپ.
- ءاي، بالاقاي قايدا باراسىڭ. ساعان كىم ءتيدى؟ - دەدى ءۇشىنشىسى.
- اكەمە نە ىستەمەكسىڭدەر؟ - دەپ بالا الدىعا ۇمتىلا بەردى.
- ۇيىڭە قايت بالاقاي، اناڭا بار، - دەدى ءبىر قارت كىسى داۋسىن قاتقىلداپ.
تۇتقىن بالانىڭ داۋىسىن، جۇرتتىڭ وعان نە دەپ جاتقانىن ەستىپ تۇردى. ونىڭ ءجۇزى بۇرىنعىدان بەتەر قاراۋىتىپ كەتتى.
- ونىڭ اناسى جوق! - دەپ ايقايلادى ول الگى قارتقا.
بالا كوپتىڭ اراسىنان سىعىلىسا وتىرىپ اكەسىنە جاقىندادى دا ونى قۇشاقتاي الدى.
توپ اراسىنان بىرەۋلەر ءالى دە: «ءولتىرۋ كەرەك! اسۋ كەرەك! اتىپ تاستايىق وڭباعاندى!» - دەپ ايقايلاپ جاتتى.
- سەن نەگە ۇيدەن شىعىپ كەتتىڭ؟ - دەپ سۇرادى اكەسى.
ولار ساعان نە ىستەيدى، اكە؟ - دەدى بالا كوزىنىڭ جاسىن تيا الماي. اكەسى جاۋاپ بەرگەن جوق. ونى الداۋسىراتىپ جۇباتپاق بولىپ:
- بالام، سەن اقىلدى ەمەسسىڭ بە؟ اقىلدى بالالار اكەسىن تىڭدايدى. سولاي ما، - دەدى اكەسى جىميىپ.
- ءيا.
- كاتيۋشانى بىلەسىڭ عوي؟
- كورشى مە؟ ءيا، بىلەمىن.
- سەن سوعان بار دا، سوندا بول. ال مەن... مەن... سوسىن كەلەمىن.
- سەنسىز بارمايمىن، - دەپ بالا ەڭىرەپ جىبەردى.
- نەگە؟
- مىنالار جابىلىپ، سەنى ۇرىپ تاستايدى.
- جوق- ا. نەگە ولاي دەيسىڭ. ولار انشەيىن... - دەپ تۇتقىن سوڭعى ءسوزىن جۇتىپ قويدى.
سوسىن ەڭكەيىپ بالانىڭ بەتىنەن ءسۇيدى. قۇشاقتاماق بولىپ ەدى، ارتقا قايىرىلا بايلانعان قولىن بوساتا المادى. ول توپ ىشىندەگى باسشىسىنا جاقىن كەلىپ، سىبىرلاپ:
- تىڭداڭىزشى، قاي جەردە، قالاي ولتىرسەڭ مەيلى، تەك بالامنىڭ كوزىنشە ولتىرمەشى، - دەپ سىبىرلادى. - قولىمدى ءبىر- ەكى مينۋتقا بوساتشى. سوڭعى رەت ۇلىمدى قۇشاقتايىن. وعان سەندەرمەن قىدىرىپ ءجۇرمىن دەپ ايتامىن. ول ۇيگە قايتسىن. سوسىن ولتىرە بەر، - دەدى. باسشى كەلىستى.
تۇتقىن قولىن بوساتتى دا، بالاسىن قۇشاقتاپ كوتەرىپ الدى:
- ۇلىم، اقىلدى بول، كاتياعا بار.
- ال سەن شە؟
- كورىپ تۇرسىڭ عوي، مەن مىنا اعالارىڭمەن ءبىراز قىدىرىپ كەلەيىن. سەن ۇيگە قايتا بەر. ايتپەسە ءتۇن بولىپ كەتەدى. مەن كەش قايتامىن. ال سەن مەنى كۇتىپ شارشايسىڭ. ونان دا ۇيگە قايتا عوي! اقىلدىم سول!
بالا اكەسىنە تەسىلە قاراپ تۇردى دا، باسىن ءبىر يىعىنا قيسايتتى، سوسىن ەكىنشى يىعىنا قيسايتتى، سوسىن ويلانىپ قالدى.
- بارا عوي بالام، اكەڭنىڭ وتىرىك ايتپايتىنىن بىلەسىڭ عوي، - دەدى وتىرىك ايتىپ تۇرسا دا، تاماعىنا وكسىك تىرەلىپ.
- كەلەسىڭ بە؟ - دەدى بالا كوزىنىڭ جاسى مولتىلدەپ. سەنگىسى كەلمەسە دە ءوزىن ءوزى الداۋسىراتتى. ءبىر جاعى اكەسىنىڭ وتىرىك ايتپايتىنىن بىلەتىن.
اكەسى باسىن يزەدى. بالا كەلىستى. ءبىر ايەل بالانى توپ اراسىنان تىسقا الىپ كەتتى. بالاسى توپتان ۇزاعان سوڭ، تۇتقىن:
- مەن دايىنمىن، ولتىرە بەرىڭدەر، - دەدى.
وسى ساتتە وقيعا كۇتپەگەن جەردەن وزگەرىپ شىعا كەلدى. جاڭا عانا وتە قاتال شەشىم ايتىپ، كەشىرىمسىز، قاتىگەز پيعىل تانىتقان ادامدار سەڭ سوققانداي تۇرىپ قالدى. ءبارىنىڭ جۇرەگى ەزىلىپ، كوزدەرىنە جاس كەلدى. بالانىڭ ءسوزى مەن كوز جانارى جۇرەكتەگى مۇزدى ەرىتىپ جىبەرگەندەي، قاتىگەزدىكتىڭ قاعىن قىرىپ العانداي بولدى. ءبىر كەزدە ءبىر ايەل:
- بىلەسىڭدەر مە، وسىنى بوساتايىقشى، - دەدى. وسىنى كۇتىپ تۇرعانداي ەكىنشى بىرەۋى:
- ءيا، مۇمكىن كىناسى جوق شىعار. قاتال شەشىم شىعارماي، ارتىن قۇدايعا تاپسىرايىق، - دەدى. تاعى بىرەۋى:
- ءتۇۋ جۇرەگىم اۋىرىپ كەتتى عوي، بوساتساق بوساتايىق، بالاسىنان وبال. جەتىمنىڭ كوز جاسىنا قالمايىق، - دەستى.
- ءاۋ، اعايىن، بۇل دا ءبىر ءبىزدىڭ باۋىرىمىز ەمەس پە؟ مۇمكىن ءبىز قاتەلەسىپ تۇرعان شىعارمىز، - دەدى توپ باسشىسى.
سودان جاڭا عانا قاتال ۇكىم ايتىپ تۇرعان توپ جان-جاقتان:
- ءيا، بوساتايىق، بوساتايىق! - دەپ شۋلاسىپ كەتتى.
سول كەزدە عانا سىرتقا سىر بىلدىرمەي، دەنەسىن تىك ۇستاپ تۇرعان تۇتقىن دا اياق استىنان جىلاپ جىبەردى. قولىمەن بەتىن باسىپ، كىنالى ادامداي، توپ اراسىنان جۇگىرىپ شىقتى. ونى ەشكىم توقتاتقان جوق.
اۋدارعان ءجۇرسىن كارىم
