ءاليحان بوكەيحان: ادەبيەت نە نارسە؟ ادەبيەتتىڭ جالپى زاڭى
قازاق اقىنى - الگىدەن تاريحى بولەك، تۇرمىسى بولەك، رۋحى بولەك، توڭكەرىسكە جولدان قوسىلعان جابايى تۇرمىستى ەلدىڭ اقىنى. سوندىقتان ەكەۋىنىڭ اقىندىعىنىڭ مىنەزى ءبىر بولۋعا مۇمكىن ەمەس. ءبىراق نەگىزى ءبىر بولۋعا ءتيىستى ءام ءبىر بولماق...
وقۋشى! «القا» - وسى.
جاسقا ءجون سىلتەيتىن، اداسقاندى جولعا سالاتىن، قيسىققا تەز بولاتىن «القا» - وسى. ءجون ىزدەگەن جاس بولساڭ، جول ىزدەگەن جولاۋشى بولساڭ، تەز ىزدەگەن ەستى تەنتەك بولساڭ، مىناۋ «القا» - سەنىكى. «القاعا» كىر!»
1925 -جىل.
القا[1]
تابالدىرىق
قازاق ادەبيەتى توعىز جولدىڭ تورابىندا تۇر. ارتىندا ءبىر جول، الدىندا مىڭ جول. مىڭ جولدىڭ ىشىندە وزەن ورلەگەنى دە، شولگە ۋلەگەنى دە، بارسا كەلەرى دە، بارسا كەلمەسى دە بار. قازاق ادەبيەتىن مىناۋ مىڭ جولدىڭ تاراۋىنا الىپ كەلىپ، اڭىرتىپ تۇرعان - تۇرمىس. قازاق تۇرمىسى ورىس تۇرمىسىمەن، ورىس تۇرمىسى ارقىلى اۋروپا [ەۋروپا] تۇرمىسىمەن سوقتىعۋى قازاق ادەبيەتىنىڭ ورىس ادەبيەتى ەكپىنىنە، ورىس ادەبيەتى ارقىلى اۋ- روپا ادەبيەتى ەكپىنىنە كەز كەلۋى تاس پەن جاپالاقتىڭ جاپالاعى ولمەك، ارينە، قازاق تۇرمىسى قيراماق، ارينە، قازاق ادەبيەتى ەلىكتەمەك.
ءبىراق بىزگە مولدا بولاتىن اۋروپا ادەبيەتىنىڭ ءوزى ءبىر مولدا ەمەس، مىڭ مولدا. الىستاعى اناۋ اۋروپانى قويا- اق قويالىق، كورشىمىز ورىس ادەبيەتىن الالىق. ونىڭ وتكەن داۋىرلەرىن، وسى كۇنگى ءداۋىرىن الالىق. وسى كۇندە پرولەتاريات توڭكەرىسى داۋىرىندە، كەڭەس وكىمەتىنىڭ وزىنە ورىس ادەبيەتىنىڭ مىڭ باعىتى تۇر. ءبارىنىڭ دە جالاۋى - قىزىل، ۇرانى - توڭكەرىس الدى، ورتاقشىلدىق سىقىلدى. الايدا ەسكۇستىبا [يسكۋسستۆو] ءام ونىڭ ءبىر سالاسى بولعان ادەبيەت تۋرالى ءتۇرلى جاقتىڭ ءتۇرلى ۇعىمى بار. ەسكۇستبا بار ءام بولماق دەگەن باعىتتان باستاپ، ەسكۇستبا جوق ءام بولماق ەمەس، بۇرىن بولسا دا، بۇدان بىلاي بولماق ەمەس، بولۋعا ءتيىستى ەمەس دەگەن باعىتقا شەيىن بار.
ونىڭ ۇستىنە ءبىز - دۇنيە استان- كەستەن بولعان زاماننىڭ ادامىمىز. جۇمىر جەردىڭ بەتىندەگى شىرىك قاۋدى ورتەپ، ەرتەڭ ورتەڭ شىعارۋ ءۇشىن قىلىش- نايزانى قولدان تۇسىرمەي مايدان- دا جۇرگەن اسكەرىمىز. ايەلىمىز، ەرىمىز، ساياساتشىلارىمىز، شارۋ- اشىلارىمىز، ادەبيەتشىلەرىمىز - تەگىس اسكەرمىز. اسكەر بولۋعا مىندەتتىمىز. توڭكەرىس تە وسىنى تىلەيدى. تۇرمىس وسىنى تىلەيدى. ءبىراق مايدانداعى اسكەردىڭ ءاربىر توبىنىڭ، ءاربىر تابىنىڭ دا بەس مىندەتى بولماق. ءار تاپ ءوز مىندەتىن دۇرىس اتقارسا عانا، جالپى اسكەر سوعىسى ۇتىپ شىقپاق. بولماسا، تاپ ءوز مىندەتىن ۇمىتىپ، كوپتىڭ دۇرمەگىمەن، ايقاي- اتتاننىڭ جەلىمەن لاپ قويىپ كەتە بارسا، مايدان قۇر ويرانعا اينالماق.
قازاقتىڭ جازۋشىلارى دا - از اسكەردىڭ كىشكەنە ءبىر قاناتى، ۇركەردەي ءبىر توبى. بۇلاردىڭ موينىندا جالپى اسكەرلىك مىندەتتەن باسقا مىندەت بار. جازۋشىلىقتىڭ، اقىندىقتىڭ ءوز مىندەتى بار. جازۋشىلارىمىز اسكەرلىك مىندەتىن ءبىلىپ، اقىندىق مىندەتىن بىلمەسە، اتقارا الماسا - اقىن ەمەس. اقىندىقتى ءبىلىپ، اسكەرلىكتى بىلمەسە - اسكەر ەمەس.
قازاق ەلى اۋروپا مادەنيەتى كوزىنەن قاراعاندا مادەنيەت قورى، ادەبيەت قورى جوق، كەدەي ەل بولعاندىقتان، ءبىزدىڭ جازۋشىلارىمىز نە اسكەرلىك، نە ازاماتتىق مىندەتىن ۇمىتىپ، قۇر اقىندىققا قامالىپ قالۋعا مۇمكىن، اسىرەسە اقىندىق مىندەتىن بىلە الماي، جالپى ايقايدىڭ ەكپىنىمەن كەتۋگە مۇمكىن. ادەبيەتتى ايقاي عانا دەپ، اقىندىقتى ۇلگى ناسيحات قانا دەپ ۇعۋعا مىسال: ادەبيەت نە دىنشىلدىكتىڭ ءبادۋامى («الىپپە» دەگەن ماعىنادا - د. ق. ) ، نە دىنسىزدىكتىڭ ءبادۋامى. ايتەۋىر، ءبادۋام دەپ ۇعۋعا مۇمكىن... ۇلگى بولارلىق ورىس ادەبيەتىنىڭ ءتۇرلى تاراۋىنىڭ تۇراقسىز ءبىر تاراۋىنا، نە بارسا كەلمەسىنە، نە ۇزاماي قۇرىپ كەتەتىن سيىردىڭ شۇبىرىندىسىنا ءتۇسىپ كەتۋى مۇمكىن.
وسى مۇمكىندىكتەردىڭ شەت بۇشەل عىپ كورىپ، ادەبيەت قازانىنىڭ ءبىر قۇلاعىنا جارماسىپ جۇرگەن ءبىز توعىز ويلانىپ، توقسان تولعانىپ، تومەندەگى پىكىرلەردى ورتاعا سالۋدى ءوزىمىزدىڭ بورىشىمىز دەپ بىلدىك. بۇل قۇرعانىمىز - سەگىز قانات بوز وردا، التى قانات اق وتاۋ ەمەس - ابىلايشا. مايدان، ويران، جورىق داۋىرىندە داعاراداي وردا، ايداي اق وتاۋ قۇرىپ وتىرۋعا بول- مايدى. اتتان داۋىرىنە ابىلايشا كەرەك. جورىق باسىلار، جاڭا تۇرمىس ورنار، ابىلايشا قالىپ، ءبارىمىز سياتىن بوز وردا تىگىلەر. بۇل - كەلەشەك. ازىرگە باسپانا - ابىلايشا.
وقۋشى! جاقسى كەلدىڭ. «تابالدىرىقتى» اتتاپ، تورگە شىق.
«القاعا» كىر.
ادەبيەتىمىز
«ادەبيەتتىڭ وزىنشە داۋىرلەۋى تەحنيكە مادەنيەتىنىڭ داۋىرلەۋىنە بايلانبايدى»، - دەيدى مارقىس [ك. ماركس. ۆۆەدەنيە ك كريتيكە پوليتەكونوميي. يزد. «موسكوۆسكيي رابوچيي»، 1922 گ. ]. وسى پىكىرىن بەكىتۋ ءۇشىن گرەك تاريحىنىڭ عومەر [گومەر] زامانى مەن اۋروپا تاريحىنىڭ شەكىسپىر زامانىن كورسەتەدى. شىنىندا عومەر زامانىنداعى گرەكتەردىڭ، شەكىسپىر زامانىنداعى اۋروپا تەحنيكە مادەنيەتىنىڭ بالا بولعانى راس. الايدا سول داۋىرلەردە گرەك پەن اۋروپا ادەبيەتى قۇلاشتى اسپانعا سەرمەگەن. نەگە بۇلاي بولعاندىعىن تەكسەرۋ - ادەبيەت تاريحشىسىنىڭ مىندەتى. ءبىزدىڭ بۇل جەردە ايتاتىنىمىز: ماركىستىڭ مىناۋ پىكىرىن قازاق ومىرىنە قاتىستىرساق، قازاقتىڭ تەحنيكە مادەنيەتى ءتىپتى تومەن بولعان. سوندىقتان ادەبيەتى دە جوقتىڭ جانىندا بولعان دەگەن پىكىر ۇستاۋ قاتا.
شىنىندا قازاقتىڭ وزىنشە تەرەڭ ادەبيەتى بولعان ءام بار. قازاق ءومىرىنىڭ ءتۇرلى وزگەرىسى، ءورى، قىرى، قايعىسى، قۋانىشى، ويى، قيالى ادەبيەتىنە ءتۇسىپ وتىرعان. ءازىر ءتىپتى تەكسەرىلمەگەن ءداۋىردى قويا تۇرىپ، سوڭعى ءداۋىردى الساق، كەشەگى مۇرات، ماحامبەت، بازار، شورتانباي، اقان سەرى سىقىلدى اقىنداردىڭ ەلدىڭ مۇڭىن، زارىن، وي، قيالىن جىرلاي بىلگەن شىن جىراۋلار ەكەنى انىق. بۇلار - قازاق دالاسىنا بەت العان اۋروپانىڭ، ورىستىڭ قارا ءجۇز وتارشىلدىعىنىڭ قاراسىن كورىپ، ءبىرىنشى ۋلانعان ەرلەر. قازاق ادەبيەتىنىڭ الىبى اباي - قازاق دالاسىنا كەۋلەپ كىرىپ كەلە جاتقان كاپيتاليزمگە، وتارشىلدىققا حالىقتىڭ قاندى جاس توگىپ، ەرىكسىز شالعان ءبىرىنشى قۇربانى. ەل بيلەپ، ەلگە اقىل ايتۋدان باستاپ، ومىردەن ءۇمىت ۇزۋگە، تۇڭعيىق ويعا بارىپ تىرەلگەن ابايدىڭ ءومىرىنىڭ، اقىندىعىنىڭ تراگەديەسى دە تەرەڭدىگى وسىنداي. ابايدىڭ الىپتىعى - قىل كوپىردىڭ ۇستىندە تۇرعاندىعى، ەكى قولمەن، ەكى ۇمىتپەن الىسقاندىعى، سوندىقتان قازاق ادەبيەتىنىڭ ەسكى ماعىناسىن، بۇرىنعى باعىتىن تەرەڭدەتكەندىگى، ادەبيەتكە جاڭا ءتۇر كىرگىزگەندىگى. اباي جيىن- تويدىڭ اقىنى بولماعاندىقتان، اسىرەسە باسپا ءسوزدىڭ جوقتىعىنان، ابايدىڭ ادەبيەتتەگى باعىتى، اسىرەسە، ءتۇرى ەلگە تاراي المايدى. سول داۋىردە قازاق دالاسىنا كاپيتاليزم كەۋلەپ كىرە بەرەدى. ەل ەزىلە بەرەدى. ادەبيەت تە، باعىت تا، ءتۇر دە قالمايدى. ادەبيەت «عيزياتلۋ»، «قۇرمەتلۋ»، «ءبىسمىلدا» دەپ باستالاتىن ءسوزدىڭ باسى سىقىلدى بىلدىر-باتپاققا اينالدى. ءبىراق اۋروپا وتارشىلدىعىنىڭ ءبىر قاسيەتى - قۇلدى كوپ قۋىپ، باتىر قىلۋى، ولىمگە بۇيىرۋى مەن ءومىردى سۇيگىزۋى، ەزىلگەن ەلدىڭ ۇلتتىق سەزىمىن وياتۋى. وسى زاڭ بويىنشا 1905 -جىلعى توڭكەرىستەن سوڭ سوققى جەپ، سۇلەسى قاتقان قازاق ەلى ەسىن جيا باستايدى. جارالى جانىنىڭ ەسىن جيا باستاعاندىعى ءبىرىنشى ءۇنى - ىڭىرسىپ كۇرسىنۋى، كۇڭىرەنۋى بولماق. 1905 -جىلدان سوڭعى ادەبيەتىمىز، «ويان، قازاق!»، «قىرىق مىسال» سىقىلدى ەلىم، جۇرتىم دەگەن ادەبيەتىمىز، سول كۇڭىرەۋ، سول زارەدە كۇڭىرەنگەن جارالى جاننىڭ كوزىنە ىلگەنى عانا - قىلىشىنان قان تامىپ، مايداندا ويناپ جۇرگەنى ەلەستەمەك. ويانا باستاعان ەل بولعان كۇنىن ەسىنە تۇسىرمەك. ادەبيەتىمىز دا مىناۋ «ويان!» دەگەن زارمەن بىرگە ەلدىڭ وتكەن كۇنىن ەسىنە سالا باستاپ ەدى. وتكەن، تاعى بولىپ جۇرگەن ءداۋىردى قايتا ورناتۋ ءۇشىن ەمەس، جاسىنان ەلدىڭ جانىنا ءۇمىت سالۋ ءۇشىن وتكەندى جىرلاي باستاپ ەدى. ادەبيەت وسى كۇيىندە تۇرعاندا ءبىز ۇستىمىزدەگى زور توڭكەرىسكە كىرىپ كەتتىك.
بۇل كۇنگە شەيىن توڭكەرىس ءام ادەبيەتىمىز
ۇستىمىزدەگى زور توڭكەرىس - بىزگە ءوز تاريحىمىز تۋدىرعان، ءوز تاريحىمىزدىڭ قاتىناسى بولعان تانىس توڭكەرىس ەمەس، اۋروپا تۋدىرعان جات توڭكەرىس ەدى. وسى سەبەپتەن ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىز باستاپقى جىلداردا توڭكەرىس تۋرالى قولعا الارلىق ەشنارسە بولماعانى داۋسىز. ادەبيەت ءوزىنىڭ بۇرىن كەلە جاتقان بەتىمەن جۇرە بەرەدى. ءبىر جاعىنان، ورىس وتارشىلدىعىنىڭ زاردابىنان ەلگە كىرگەن بۇلگىنشىلىك بۇزىقتىقتى سۇيرەتىپ، ەكىنشى جاعىنان، ەلدىگىن ۇمىتىپ، جاسىپ قالعان وتكەندە وزىنشە ەل بولعانىن ەسىنە سالىپ، تابيعي جولمەن كەلە جاتتى. ماركىسشىل زور عالىم پىلەقانىپ [پلەحانوۆ]: «شارۋا - تۇرمىس- سالت توڭكەرىسىنىڭ بەيىمدەلۋى بولماق»، - دەيدى [بەلروۆ. «ك ۆوپروسۋ و رازۆيتيي مونيستيچەسكوگو ۆزگليادا نا يستوريۋ»].
توڭكەرىسپەن قازاق توڭكەرىسىنىڭ سىرتى عانا سوقتىققان عانا بولعانمەن، ساناسى داعدىلى جولىمەن كەلە جاتتى. سوندىقتان ادەبيەتىمىز توڭكەرىستىڭ باستاپقى داۋىرىندە ءوزىنىڭ تابيعي جولىمەن ءوسىپ كەلە جاتتى. وسى جولدا ادەبيەتىمىز ءبىرتالاي ىلگەرى اتتاپ تا قالدى. قياعا قارعىپ شىعامىن دەپ مەرتىگىپ قالماي، تۇرمىستىڭ، تاريحتىڭ زاڭى بويىنشا تابيعي جولمەن ءجۇرىپ، كۇن ساناپ ءوسىپ، تەرەڭدەپ كەلە جاتقان كەشەگى، بۇگىنگى ادەبيەتىمىزدى قارعاۋعا ەمەس، القاۋعا مىندەتتىمىز. «توڭكەرىس تۋرالى تەز ۇندەي قويمادىڭ» دەپ، تومپيىپ وكپەلەۋگە ەمەس، نە سەبەپتى ۇندەمەگەنىن ۇعۋعا مىندەتتىمىز. ادەبيەتىمىزگە توڭكەرىستىڭ ءتىپتى تۇسپەۋىنىڭ، بىرەن- ساران تۇسىرەم دەگەن توپاس تاجىريبەلەر دە تەرىس جاعىنان ءتۇسۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى: توڭكەرىستىڭ ءوزىنىڭ قازاق دالاسىنا كۇنگەي بەتىنەن ەمەس، تەرىسكەي بەتىنەن، وڭىنان ەمەس، سولىنان كىرۋى - الاقانداعى نارسە عوي. مۇنى بۇركەپ قويۋعا بولماس. مارقىستىڭ: «ساناعا سيپات بەرەتىن - سالت»، - دەگەن اسقار پىكىرىن دە اتتاپ كەتۋگە بولماس. توڭكەرىستى وڭ جاعىنان تۇسىرەم دەپ ۇمتىلعان ادەبيەتىمىزدىڭ تاجىريبەسى سوڭعى بىرەر جىلدىڭ ىشىندە عانا باستالدى. بۇل ايتىلعانداردىڭ ءبارى - ادەبيەتىمىزدىڭ بۇل كۇنگە شەيىن ءجۇرىپ كەلگەن جولى. تاريحتىڭ، تۇرمىستىڭ قۇرىش زاڭى بويىنشا ءوز باعىتىمەن دۇرىس ءجۇرىپ كەلگەن جولى. ەندى بۇدان بىلاي دەگەن ماسەلە تۋماق: اققان سۋدىڭ وزىنەن ايرىلمايتىن سيپاتى - اعۋ. اققاندا، جازىق جەردە - جايىلىپ، جىبىرقانىپ، تار جەردە، تاستىڭ باۋىرىندا - كوبىكتەنىپ كوپىرىپ، جاردى سوعىپ لەپىرىپ اعۋ. ياعني، ءوزىنىڭ اعۋ زاڭىنا دا، جولدىڭ، ارنانىڭ زاڭىنا دا باعىنۋ. تۇرمىس تا اعىپ جاتقان سۋ سىقىلدى. قازاق تۇرمىسى دا، سالتى دا جاڭا ارنامەن اعۋعا بەت الدى. زور توڭكەرىس قازاق دالاسىنا ەندى كۇنگەي بەتىنەن كىرگەلى جاڭا جول ىزدەمەك. سوناۋ جاڭا جولدىڭ ءجونى قايدا؟ بۇعان جا- ۋابىمىز - مىناۋ.
ەندى توڭكەرىس ءام ادەبيەتىمىز
ۇستىمىزدەگى توڭكەرىس - ادامزاتتىڭ تاريحىندا تەڭ جوق توڭكەرىس. ادامزات تاريحىنىڭ ەڭ سوڭعى الباستىسى - وتارشىلدىقتى، كاپيتاليزمدى جويىپ، تاريحتى جاڭا ارنامەن اعىزۋعا بەت العان توڭكەرىس. اۋروپانىڭ وتارى بولعان جالپى شىعىس ەلىنىڭ ەڭبەكشىلەرى شىعىستىڭ ءبىر ۇشقىنى بولعان، اسىرەسە تولقىننىڭ ىشىندە وتىرعان ەڭبەكشى قازاق ەلى مىناۋ تەڭسىز توڭكەرىستى دوسىم دەپ ۇقپاي، قاسىم دەپ ۇعۋى ءتىپتى مۇمكىن ەمەس. وتارشىلدىق - اۋروپا پرولەتارياتىنىڭ جاۋى بولسا، وتار بولعان ەلدەردىڭ دە جاۋى. توڭكەرىستىڭ تامىرى اۋروپا تاريحىندا تەرەڭ جاتقان بولسا دا، اۋروپا تاريحى تۋدىرعان توڭكەرىس زاتىندا جات بولسا دا، توڭكەرىستىڭ ماقسۇتى ءبىر - اۋروپانى عانا استان- كەستەن قىلۋ ەمەس، جالپى ادامزاتتى باقىتقا جەتكىزۋ بولعاندىقتان، جەردىڭ ءجۇزىنىڭ ەزىلگەن ەلى، تارىققان تابى مىناۋ توڭكەرىستى مەنىكى ەمەس دەۋى مۇمكىن ەمەس. شىعىستىڭ وتار بولعان ەلدەرى، سونىڭ ءبىر ۇشىعى بولعان كەدەي قازاق - وتارشىلدىقتى، كاپيتاليزمدى جويۋ جولىندا توڭكەرىسشىل پرولەتارياتتىڭ شىن جولداسى. باسقاشا بولۋعا مۇمكىن ەمەس. ادەبيەتىمىزدىڭ دە توڭكەرىستى - ءبىزدىڭ توڭكەرىسىمىز دەۋدەن باسقاشا جىرلاۋى مۇمكىن ەمەس.
ءبىراق باعىتتا، نەگىزدە، مىنەزدە بىرلىك دەپ ۇعۋ قاتا. زور توڭكەرىسكە پرولەتاريات زەڭبىرەك، پۋلەمەت، ماشينا، قايىس قامزولىمەن كىرسە، قازاق قامشى، سويىل، بالپاڭ ەتىك، مالما تۇماعىمەن جولدان قوسىلىپ وتىر. اۋروپانىڭ مۇزيكە، اركەسترى بار. ەلۋ، الپىس مۇزيكە قۇرالدارىنان قۇرالعان اركەسترى ءبىر ويناعاندا، ءبىر عانا كۇيدى ويناماق. بۇل اركەستردىڭ سۇلۋلىعى - بارلىق مۇنىڭ قۇرالى بىردەي، ءبارى ءبىر داۋىسپەن بارىلداۋى، ياكي شيقىلداۋىندا ەمەس، جەكە مۇزيكە قۇرالىنىڭ ءوز ورنىندا، ءوز مىنەزىنە لايىق ءۇن شىعارۋىندا. توڭكەرىس ادەبيەتى دەگەندە دە وسىنى ەسكەرۋ كەرەك. توڭكەرىس ادەبيەتىنىڭ تۋرا توڭكەرىستىڭ وزىنەن تۋاتىن، ياعني پرولەتاريات توڭكەرىسىنىڭ وزىنەن تۋاتىن پرولەتارياتتىڭ ءوز ادەبيەتى بولماق. بۇل - توڭكەرىس ادەبيەتىنىڭ ءبىرىنشى ءتۇرى. ياكي، توڭكەرىسكە قازاق سىقىلدى جولدان قوسىلعان ەلدىڭ، ياكي تاپتىڭ توڭكەرىس ادەبيەتى بولماق [ل. تروتسكيي. ليتە- راتۋرا ي ريەۆوليۋتسيا. بەت 169- 170]. بۇل - ەكىنشى ءتۇرى. مۇنداي ءتۇر پرولەتاريات توڭكەرىسىنىڭ وزىنەن تۋماي، الىستان، رۋحىنان، ەڭبەگىنەنتۋماق. بىزدىڭادەبيەتىمىزدەازىربىرىنشىتۇربولاالماق ەمەس. ەكىنشى ءتۇر بولۋعا ءتيىستى ءام بولماق. ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىز ازىرگى داۋىرىندە پرولەتارياتتىڭ توڭكەرىسى ءبىز سىقىلدى ەزىلگەن ەل «توڭكەرىس بولدى» دەگەن پىكىردى نىسانا قىلىپ قويا سالسا، وسى توڭكەرىستىڭ ەكپىنىنەن قازاق، ءبىز سىقىلدى قۇل بولعان ەلگە ءومىر- ءۇمىتى كىرگەنىن جىرلاي بىلسە، توڭكەرىسشىل ادەبيەت بولعانى.
ماركىسشىل زور عالىم اقىن لۋناشارسكي جازادى: «جاڭا ۇلت، جاڭا تاپ بۇرىنعىنىڭ بىتىرگەن جەرىنەن باستاپ كەتپەيدى...
جاڭا تاپ، ياكي جاڭا حالىق بۇرىن وزدەرىن بيلەگەندەرگە قاس بو- لىپ، ولاردىڭ مادەنيەتىن جەك كورەتىن بولىپ ءوسىپ وركەندەيدى»، - دەيدى [لۋناچارسكيي. «وسنوۆا پوزيتيۆنوي ەستەتيكي» . موسكۆا، 1923, بەت 128]. سوندىقتان وسى مىنەز، وسى قۇلىق، ۇستەن قاراپ ايتقان وسى قياڭقىلىق، وسى قاندىلىق قازاق ادەبيەتىندە دە بولۋعا مۇمكىن. بولعاندا، وزىنشە - قازاقشا، ازياشا بولۋعا مۇمكىن. تاعى ءبىر ويلاناتىن نارسە - وسى.
دۇرىس، زور توڭكەرىس قۇر قيراتۋ ءۇشىن ەمەس، جەر ۇستىنە جاڭا تۇرمىس ورناتۋ ءۇشىن ەكەنى راس. ءبىزدىڭ دە كوكسەگەنىمىز - سوناۋ قيىردا كوگەرگەن جاڭا دۇنيە ەكەنى راس. ادەبيەتىمىزدىڭ دە قۇر قيراتۋدى، قۇر توڭكەرىستى عانا باعىت قىلاتىنى راس. ءبىراق پرولەتارياتپەن قول ۇستاسىپ، جاڭا دۇنيەگە بەت العان جولىمىزدا ءوزىمىزدىڭ شىقتىعىمىز، قازاق ءيىسىمىز شىقپاۋعا مۇمكىن ەمەس. ويىمىزدا، قيالىمىزدا، ادەبيەتىمىزدە ازيا ءيىسى اڭقىماۋى مۇمكىن ەمەس. باعىتتىڭ ءبىر ەكەنى داۋسىز بولعانمەن، پرولەتارياتتىڭ ءوز تاريحىنىڭ، ماشيناسىنىڭ، قايىس قام- زولىنىڭ ءيىسى شىقپاۋعا، قازاقتىڭ مىڭ جىلدىق تاريحىنىڭ، ەلتىرى تۇماعىنىڭ ءيىسى شىقپاۋعا مۇمكىن ەمەس. ادامزاتتىڭ ارتىنداعى، تاريحتىڭ تاڭىنداعى ورتاقشىلدىق - تاڭباسىندا ءبىر ۇيا، ءبىر سەزىمدى ساناسى جوق حايۋاننىڭ ورتاقشىلىعى. الدىمىزداعى ورتاقشىلدىق - ءتۇرلى پىكىردى، ءتۇرلى سەزىمدى سا- نامەن تىزگىندەپ وتىراتىن، تۇرمىسىن سولاي قۇرا بىلگەن شىن ادامنىڭ ورتاقشىلدىعى. پرولەتارياتپەن قوس ۇستاسىپ، وسى ورتاقشىلدىققا ادامزات تاريحى ءام مادەنيەتىنىڭ قۇيىلىسقان ماڭدايىنا بەت العانىمىزدا وسى جولدا قازاق اقىنى كەدەي قازاقتىڭ كۇڭگىرت تۇرمىسىن، پرولەتارياتپەن ورتاق ماقسۇتىن جىرلاۋمەن بىرگە كەدەي قازاقتىڭ ءوزىنىڭ ويىن، ءوزىنىڭ سەزىمىن، ءوزىنىڭ قيالىن، ءوزىنىڭ ۇعىمىن جىرلاۋعا ۇمتىلۋعا مىندەتتى. بولماسا، قازاق ادەبيەتى دەگەن ادەبيەت تۋماق ەمەس. باعىتتا ەمەس، رۋحتا باسقالىق بولماي، قۇر سىرتىندا، مىسالى سوزدە عانا باسقالىق بولسا، ادەبيەت شەتتەن اۋدارىلعان اۋدارما، تارجىمە عانا بولىپ قالماق. نەگىزدە بىرلىكتى مىنەزدە بىرلىك دەپ ۇعۋ - اداسقاندىق. ادەبيەتىمىز بەن توڭكەرىس اراسى تۋرالى ءسوز وسى. ادەبيەت ماسەلەسى مۇنىمەن بىتپەيدى. ەندى ونىڭ باسقا جاعىن شولالىق.
ادەبيەت نە نارسە؟ ادەبيەتتىڭ جالپى زاڭى
ادەبيەت - ەسكۇستىبانىڭ بەس تاراۋىنىڭ بىرەۋى. ەسكۇستىبا ادامزاتتىڭ سۇلۋلىق سەزىمىنەن، سەزىم ارقىلى جاراتىلىستى، ءومىردى ۇعۋعا ۇمتىلۋىنان تۋعان. سۇلۋلىقتىڭ ءوزى نە نارسە؟
فيلوسوف قانىت [كانت ەممانۋيل] بىلاي دەپ جاۋاپ بەرەدى:
«تۇرىمەن عانا تۋرا قۇلقىنعا بايلانعان ءلاززات وياتاتىن نارسەنىڭ ءبارى - سۇلۋلىق»، - دەيدى. وسى سوزدە تۇگەل بولماعانمەن ءبىرتالاي شىندىق بار. شىنىندا، مىسالى، قازاقتىڭ مۇرنىن تەسىپ، زەرە سالۋىنىڭ قۇلقى ءۇشىن، تۇرمىس ءۇشىن قانداي تۋرا پايدا بار؟ ارينە، تۋرا، قولما- قول پايدا جوق. قازاققا مۇنى ىستەتكەن قانىت ايتىپ وتىرعان قۇلقىنعا بايلانبايتىن سۇلۋلىق سەزىمى.
«سۇلۋلىق سەزىمى بارلىق جانۋاردىڭ، ونىڭ ىشىندە ادامنىڭ جاراتىلىسىنا سالىنعان، تابيعاتىنا بەرىلگەن»، - دەيدى دا- رۋين [دارۆين چارلز]. وسى پىكىرلەردى ماركىس فيلوسوفيا- سى نەگىزىندە دەمەيدى. ماركىسشىلدىقتىڭ بۇعان قوساتىنى، تولىقتىراتىنى بار. ماركىسشىل زور عالىم پىلەقانىپ جازا- دى: «ادامنىڭ تابيعاتى ادامنىڭ سۇلۋلىق ۇعىمدارى بولۋىنىڭ مۇمكىندىگىنە جول اشقان. اينالاداعى شارتتار وسى مۇمكىندىكتى ىسكە اسىرادى. قوعام ادامنىڭ (قوعامنىڭ، ءبىر حالىقتىڭ، ءبىر تاپتىڭ) سۇلۋلىق ۇعىمدارىنىڭ تۋۋى، سيپاتى اناداي بولماي، مىناداي بولۋى وسى اينالاداعى شارتتارعا بايلاۋلى» ، - دەيدى [پلەحانوۆ. وب يسكۋسستۆە. سب. «يسكۋسستۆو»، يزد. «نوۆايا موسكۆا» ، 1922, بەت 44]. مىناۋ ءسوزدى ۇعىمدىراق قىلىپ ايتقاندا، بىلاي بولادى:
ءبىر حالىقتىڭ، ءبىر تاپتىڭ ءبىر زاماندا اناداي سۇلۋلىق ۇعىمى بولماي، مىناداي سۇلۋلىق بولۋى، سيپاتى اناداي بول- ماي، مىناداي بولۋى تۇرمىس تۇرىنە، ەڭبەك تۇرىنە بايلاۋلى. بۇل پىكىردىڭ دۇرىستىعىندا داۋ جوق. قازاقتىڭ مۇرنىن تەسىپ زەرە سالۋى - اۋروپا كوزىندە سۇلۋلىق ەمەس، تاعىلىق دەپ سانا- لادى عوي. ياكي، اۋروپانىڭ كۇن باتقانداعى سۋرەتتى اۋزىنان سۋى قۇرىپ ماقتاۋى قازاقتىڭ ءوز ادەبيەتىندە جوق قوي. ءبىز جوعارىدا سۇلۋلىق سەزىمىنەن ءام سەزىم ارقىلى جاراتىلىستى، ءومىردى ۇعۋعا ۇمتىلۋدان ەسكۇستبا تۋماق دەدىك. بۇل ماسەلە جوعارىدا سوزدەرمەن ءبىراز شەشىلىپ قالدى. ەسكۇستبا دا تۇرمىس تۇرىنە، ەڭبەك تۇرىنە قاراپ وزگەرىپ وتىرماق. ەسكۇستبانىڭ تۇرمىسقا بايلانىسى جالعىز تۇرمىسپەن بىرگە وزگەرىپ وتىرۋى عانا ەمەس. ەسكۇستبا سەزىمى ارقىلى سەزىمنەن تۋعان ءام سەزىمدى وياتاتىن سۋرەت ارقىلى جاراتىلىستى، ءومىردى ۇعۋعا ۇمتىلۋ بولعاندىقتان، ەسكۇستبا ومىرگە، تۇرمىسقا پايدا تيگىزۋگە ءتيىستى. ءبىراق ەسكۇستبا تۇرمىسقا تۋرا قولما- قول پايدا تيگىزبەيدى، تيگىزە الماي- دى: ارادا تالاي قول ارقىلى، الىستان تيگىزبەك. ادەمى ولەڭ، سۇلۋ كۇي ەشكىمنىڭ قارنىن توق، كويلەگىن كوك قىلماق ەمەس. بۇلاردىڭ پايداسى - قيعاش، الىستان ۇرىن بارىپ تيەتىن پايدا. مارقىسشىل عالىم ورتودوقىس وسى پىكىردى ءبىر اسەرىندە تولىق ايتادى [ل. ورتودوكس. و. ۋايلد. يزد. «وسنوۆا»، يۆانوۆو- ۆوزنەسەنسك، 1923, بەت 50- 53].
قىسقاسى، ەسكۇستبانىڭ نەگىزى - سەزىم، قۇرالى - سەزىمنەن تۋعان سۋرەت، ماقساتى - ءبىلىم بەرۋ ەمەس، سەزىم وياتۋ. بۇلاي بولسا، ەسكۇستبا قايراتكەرلەرىن، اقىندى ولشەيتىن كەز مىناۋ بولادى: سۇلۋ، تەرەڭ سۋرەتتەر ارقىلى، قانداي بولسا ونداي بولسىن، ايتەۋىر، تەرەڭ سەزىم وياتا السا، ول - اقىن. وياتا الماسا - اقىن ەمەس. سوندىقتان اعامەمنون احەدەلەستى جىرلاعان عومەر ءومىردى قارعاپ وتسە دە، سۋرەتى تەرەڭ بولىپ، تۇڭعيىق سەزىم وياتاتىن بايرون - قايتكەندە اقىن.
«تارعىندى» جىرلاعان ماراباي، «جىبەك قىزدى» جىر قىلعان جۇسىپبەكقوجا، قىل كوپىردى، ماقشاردى، جۇماق، تامۇقتى سۋرەتتەي ءبىلىپ تىڭداۋشىنى ەسەڭگىرەتكەندەي ءدىن قىسساسىن شىعارا بىلگەن بىرەۋ - قايتكەندە اقىن، قىرىق پارىزدى سىنايتىن ورىنباي قىرىق پارىزىنا كەلگەندە اقىن ەمەس، ۋاقىتىندا «اقىن» دا، باسىلعان «قازاعىم، ونەرلەرىڭە مەكتەپ اش، قالا بول، ەگىن سال» دەگەن سىقىلدى اقىلدى ولەڭدەر - قايتكەندە اقىندىققا جاناسپايدى. اقىندىق باعىتتا ەمەس، اقىندىق - اقىندىقتا. «قالاي جۇمسالسا تالانتتى تالانت دەيمىز عوي» ، - دەيدى لۋناشارسكي [لۋناچارسكيي. چتو تاكوە يسكۋسستۆو. «ەتيۋد» - گوسيزدات، موسكۆا، 1922, بەت 32].
قىسقاسى، اقىندى ولشەيتىن ءبىرىنشى ولشەۋشى - اقىندىق. ءبىراق، اقىن قانداي بولسا ءبىر ەلدىڭ ءبىر تاپتىڭ ازاماتى بولعاندىقتان، ءولىمدى ەمەس، ءومىردى، جاۋىزدىقتى ەمەس، ىزگىلىكتى نىسانا قىلعان جالپى ادامزاتتىڭ ءبىر مۇشەسى بولعاندىقتان، اقىننىڭ وقۋشىدا، قاراۋشىدا ىزگى، دۇرىس سەزىم، ءومىر سەزىمىن وياتۋعا ۇمتىلۋى - ازاماتتىق بورىشى. وسى بورىشتى اتقارۋ ءۇشىن اقىن اقىندىعىن ومىرگە، تۇرمىسقا جاناستىرۋعا مىندەتتى. تازا اقىندىقپەن بىرگە وسى بورىشتى دا اتقارعان اقىندى عانا ەل «تاپ ءوزىمنىڭ اقىنىم» دەمەك.
اقىندىقتى ازاماتتىقپەن ولشەۋ - بۇل اقىنعا سالىناتىن ەكىنشى ولشەۋىش. بۇل ارادا اشىپ كەتەتىن ءسوز مىناۋ: اقىندىقتىڭ تۇرمىسقا جاناسۋىن تۇرمىستىڭ قۇلى بولۋى دەپ ۇعۋ قاتا. اقىندىق جاراتىلىستى، تۇرمىستى ايتپاي، بۇلجىتپاي قۇر ءتۇسىرىپ قانا وتىراتىن فوتوگرافيا ەمەس، فوتوگرافيا اقىندىق ەمەس. تۇرمىس پەن جاراتىلىس - اقىنعا تەك تياناق. وسى تياناققا تايانىپ باسىپ، وسىنى قۇرال قىلىپ، كوپتىڭ كورگەنىن، كوپتىڭ سەزگەنىن جاناپ، ءبىر توپ قىلىپ، سول توپقا اقىن وزىنشە ءتۇس بەرۋگە مىندەتتى. تيپ - پورترەت ەمەس، تيپ قاشاندا بولسا جاساما. لەنيننىڭ فوتوگرافيا تۇسىرگەن پورترەتىندە اقىندىق جوق.
ال، سۋرەتشىل اقىن سالعان پورترەتىندە اقىندىق بار. مۇنىڭ سەبەبى نە؟ اۋروپا ادەبيەتى «شەكىسپىر، شەكىسپىر» دەيدى. وسى شەكىسپىردىڭ اقىندىعى 16- 17- عاسىرلارداعى قالسا انگليانىڭ، اسسا اۋروپانىڭ تۇرمىسىن بۇلجىتپاي سۋرەتتەگەندىكتەن عانا ما؟ اۋروپانىڭ اسقان اقىنى گەتە ايتادى: «كادىمگى ءبىر كۇشىكتى تۇرعان كۇيىنشە سانىن كوبەيتىپ، ءبىر كۇشىككە قوسقان بولىپ تابىلاسىڭ. ونىمەن سۋرەتشىل اقىن بولىپ تابىلمايسىڭ»، - دەيدى.
اقىن گەتەنىڭ تاعى ءبىر جۇمباق ءسوزى بار: «ادەبيەت اسەرى نەعۇرلىم جابايى ولشەۋ دەپ اسا بەرسە، نەعۇرلىم اقىلعا ۇعىمسىز بولسا، سوعۇرلىم سۇلۋ بولماق»، - دەيدى.
جوعارىداعى پىكىرلەردى قورىتقاندا بىلاي بولادى: اقىندىق اۋدانىندا اقىن - اقىن عانا، تۇرمىس اۋدانىندا - ءارى اقىن ءارى ازامات. تۇرمىستىڭ مۇشەسى بولعان سوڭ، اقىن ازامات تا بولۋعا مىندەتتى. اقىننىڭ مىندەتى - ءبىلىم بەرۋ ەمەس، تەرەڭ سەزىم، اسقار پىكىر وياتۋ.
تاريحتا ادەبيەتتى تۇرمىسقا تياناققا الماعان، جالاڭاش پىكىر بيلەپ كەتكەن ءداۋىر بار. سۇمىرەيىپ، تۇقىرتىپ تۇرمىس بيلەپ كەتكەن ءداۋىر بار. باستاپقى داۋىرلەردە دە، سوڭعى داۋىرلەردە دە جيھان ادەبيەتى باسەڭدەگەن، تومەندەگەن، ال تۇرمىس پەن اسقار پىكىردى قيۋلاستىرىپ قوسا بيلەگەن داۋىرلەرىندە اسقارلانعان، ورلەگەن. ادەبيەتتىڭ شىن اسقارلاۋى، ءسوز جوق، تۇرمىس پەن قيالى مۇلتىكسىز قابىساتىن الدىمىزداعى ورتاقشىلدىق داۋىرىندە بولماق. ءبىراق ۇستىمىزدەگى توڭكەرىس داۋىرىندە ادامزات تاريحىنىڭ تەڭسىز ءبىر ءداۋىرى. بۇل ءداۋىر - تۇرمىستىڭ قيالعا، شىن باقىتقا، ومىرگە قول سوزعان ءداۋىرى، قيالدىڭ، جاڭا ءومىردىڭ جەرىمىزگە جاقىنداپ، كوگىمىزدە قالىقتاپ ۇشىپ جۇرگەن ءداۋىرى. مۇنداي داۋىردە تەرەڭ دە ەكپىندى ادەبيەت تۋۋعا ءتيىستى.
ءبىراق، مۇنداي ءداۋىردىڭ ادەبيەتىنىڭ ەكى بەتىندە ەكى ءبۇر بولماسقا مۇمكىن ەمەس. پىلەقانىپتىڭ: «جاڭا تاپتىڭ تۋدىرعان ەسكۇستباسى رەاليزىم مەن يدەاليزىمنىڭ ءبىر ءتۇرلى قوسپاسى بولماق» ، - دەگەن ءسوزىنىڭ ءمانىسى وسى [پەتروۆ. زا دۆادتسات لەت. سپب - 1905, بەت 307]. بۇل سوزدەن شوشيتىن ەشنارسە جوق. ۇققىسى كەلگەن ادامدار ءبىر قولمەن قيراتىپ، ءبىر قولمەن جاڭا دۇنيە قۇرىپ جاتقان رەاليزمنىڭ قوسپاسى ەكەنى اشىق قوي. تاريحتا ەڭ زور، ەڭ قاسيەتتى ىستەر وسىنداي قوسپا داۋىردە ىستەلمەك. تەرەڭ دە، ەكپىندى دە ادەبيەت وسىنداي قوسپا داۋىردە تۋماق.
ماركىسشىلدىق ءام ادەبيەت نە جازۋعا؟
ماركىسشىلدىڭ ادەبيەت تۋرالى نەگىزگى پىكىرى مىناۋ: ادەبيەتكە سيپات بەرەتىن - تۇرمىس، تۇرمىسقا ءتۇر بەرەتىن - تەحنيكە مادەنيەتى، ياعني نەگىزىندە ادەبيەتكە باعىت بەرەتىن - تۇرمىس.
ومىرگە قادام باسقان ەلدىڭ، ياكي تاپتىڭ ادەبيەتىنىڭ الدى - ءور، ۇكىمگە باسقان ەلدىڭ، ياكي تاپتىڭ ادەبيەتىنىڭ الدى - كور. بۇل داۋسىز. ءبىراق ادەبيەتتى تۇرمىس باعىتىمەن عانا ولشەۋمەن ءىس ءتامام بولمايدى. ادەبيەت كوزىنەن قاراعاندا قۇر باعىتپەن جاقسى دا، جامان دا ادەبيەت بولمايدى. بايرون - قۇلاپ بارا جاتقان اقسۇيەكتىڭ اقىنى. ونىڭ اقىندىعىنىڭ نەگىزگى باعىتى - قيراۋعا بەت العان اقسۇيەك تۇرمىسى باعىتى. ءدىن قىسسالارىن جازعان ءبىزدىڭ جۇسىپبەكقوجامىز - ءدىنشىل اقىن، ءبىراق بۇلاردى تانۋمەن عانا بۇلاردىڭ اقىندىق ماسەلەسى شەشىلمەيدى. مۇنى شەشۋ ءۇشىن ولاردىڭ اقىندىعىن تەكسەرۋ كەرەك.
پىلەقانىپ جازادى: «ادەبيەت اسكەرىنىڭ تۇرمىسىنداعى نەگىزىن تابۋمەن عانا ادەبيەت ءىسىنىڭ ءىسى بىتپەيدى. تۇرمىستاعى نەگىزىن تاپقان سوڭ، ونىڭ اقىندىق جاعى تەكسەرىلسە، سول ۋاقىتتا ادەبيەت شىن ادەبيەت بولماق»، - دەيدى [بەلروۆ. «زا 20 لەت». پرەديسلوۆيە ك ترەتەمۋ يزدانيۋ]. دۇرىسى ءبىر تاپتىڭ اقىنى ەكىنشى تاپقا جات بولۋعا، شەت بولۋعا ءتيىستى، ءبىر تاپ ەكىنشى تاپتىڭ اقىنىنا جاۋ بولۋعا ءتيىستى. ءبىراق بۇل شەتتىك، بۇل جاتتىق، بۇل جاۋلىق اقىندىق جاعىنان ەمەس، ازاماتتىق جاعىنان بولۋعا ءتيىستى. بولمىسىنا، مىسالى، «قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپ، ۇيقىعا كەتەر بالبىراپ» دەپ جىرلاعان اقىنعا وسى اقىندىعىن جات كورۋ، وسى اقىندىعى جاعىنان جاۋ كورۋ داۋسىز اقىماقتىق بولار ەدى. وسى سەبەپتەردەن اقسۇيەك اقىن پۋشكين پرولەتارياتقا ازاماتتىق جاعىنان شەت بولسا دا، اقىندىق جاعىنان شەت بولماق ەمەس. پۋشكيننىڭ تاپ توڭكەرىسى داۋىرىندە دە پرولەتارياتتىڭ قولىنان تۇسپەۋىنىڭ ءمانىسى وسى. پرولەتاريات پۋشكيندى ازاماتتىعىنان ەمەس، اقىندىعىنان ساباق الايىن دەپ ۇستاپ وتىر. پىلەقانىپ، لەنين، مەرينگ، سيمەر، بۋحارين، كلارا سەتكين، لۋناشارسكي، تروتسكي سىقىلدى ماركىسشىلدىق كوسەمدەرىنىڭ: «پرولەتارياتقا ازاماتتىق جاعىنان قاس، دوس ەكەنىن ءبىلىپ ال دا، اقىندىق جاعىنان ادەبيەتتىڭ الىپتارىنان ساباق ال»، - دەپ ۇگىت بەرۋلەرىنىڭ ءمانىسى وسى. ءبىز دە باعىت ساباعىن توڭكەرىس پرولەتارياتتان العان سوڭ، تازا ادەبيەت ساباعىن جيھان ادەبيەتىنىڭ ەرگەجەيلەرىنەن ەمەس، الىپتارىنان الۋعا مىندەتتىمىز. كوشەرىن جەل، قونارىن ساي بىلەتىن قاڭباقتارىن ەمەس، زامان تولقىنى قاتتى دولدانىپ سوقسا دا بىلق ەتپەي، ەلەڭ قىلماي تۇرىپ كەلگەن اسقارلارىن مولدا قىلۋعا مىندەتتىمىز. جيھان ادەبيەتىنىڭ الىپتارىنان ادەبيەت ساباعىن الۋدىڭ تاعى ءبىر سەبەبى - شىن اقىننىڭ تار تاپشىلدىقتان قانشا دەگەنمەن جوعارى بولۋى، بەلگىلى ءبىر تاپ مۇشەسى بولسا، شىن اقىننىڭ تاپشىلدىققا عانا قامالىپ قالماي، ءوز تابىنان مويىن وزىق جالپى تاپتىڭ، جالپى ادامزاتتىڭ جانىنداعى قايعىلى ياكي قۋانىشتى شەكتى شەرتە ءبىلۋ.
ادام - اۋەلى ادام، ونان سوڭ ءبىر تاپتىڭ مۇشەسى عوي. وسى سوزدەردەن ادەبيەتىمىزدە تاپ ماسەلەسى كەلىپ شىعادى. ۇستىمىزدەگى توڭكەرىس تاپ توڭكەرىسى بولعاندىقتان، ادامزاتتى باعىتقا پرو- لەتاريات جەتكىزەدى دەپ كۇمانسىز سەنگەنىمىزدەن، جەردىڭ ءجۇزى ەكى تاپقا بولىنگەن كۇندە عانا توڭكەرىس قاناتىن كەڭ جايادى دەپ بىلگەنىمىزدەن، ءسوز جوق، ادەبيەتىمىزدە تاپ سارىنى بولۋعا، ارينە، مۇمكىن. بۇل سارىننىڭ كۇشى قانشا بولار - مۇنى تۇرمىس جۋىردا- اق كورسەتپەك.
جولداستارىمىزدىڭ كەيبىرەۋلەرىندە قازاقتىڭ وسى كۇنگى كۇڭگىرت تاپ سەزىمى وسپەك ەمەس، ۇزاماي وشپەك دەگەن پىكىر بار. دالەلدەردى تاپ سەزىمىن تەرەڭدەتكەندەي، باي، كەدەي شارۋالارىنىڭ نەگىزىندە ايىرما جوق. ايىرما بولسا، سيپات جاعىنان ەمەس، سان جاعىنان ەدى. وسى شالا- جانسار ايىرما وسى كۇنى- اق قۇرىپ قالدى دەۋگە بولادى. باي، كەدەي شارۋاسى از جىلدىڭ ىشىندە سان جاعىنان دا قارايلاس بولىپ قالدى دەۋگە بولادى. شارۋا ايىرمانىڭ ەندى قايتا تۋۋىنا جول جوق. وسى سەبەپتەردەن قازاقتا تاپ سەزىمى تەرەڭدەي الماي، وسە الماي، وسى كۇنگى كۇڭگىرت كۇيىنشە ءوشىپ كەتۋگە مۇمكىن. بۇلاي بولسا، ادەبيەتىمىزگە دە تاپ سارىنى تەرەڭ تۇسپەۋگە مۇمكىن. دالەلدەر - وسىلار. تاعى دا ەسكەرتەلىك، بۇل - ءبارىمىزدىڭ ەمەس، كەيبىر جولداستارىمىزدىڭ عانا پىكىرى.
ءبىراق ادەبيەت باسىنان باقايىنا شەيىن تاپ تۋرالى عانا بولسا دەپ ۇعۋ ماركىسشىلدىققا دا، ادەبيەتكە دە قيانات. ماركىسشىل ءبىر ادەبيەت سىنشىسى ا. شۋجاك ايتادى: «جۇمىسكەردىڭ جايىنان باسقا نارسەنى جازبا دەپ اقىندى قاماپ قويۋدى ماركىسشىلدىق بىلمەيدى ءام بىلگىسى دە كەلمەيدى» [ن. چۋجاك. ك ەستەتيكە ماركسيزما. سب. «ك ديالەكتيكە ماركسيزما» . چيتا، 1921, بەت 26- 27.]. توڭكەرىسكە قوسشى اتانعان ادەبيەتشىلەردىڭ بىرەۋى لەف لۋنتس: «ادەبيەت اسەرى ۇستىندەگى زاماندى سۋرەتتەۋگە دە مۇمكىن، سۋرەتتەمەسكە دە مۇمكىن، ودان جاقسى، جاماندىعى تابىلمايدى» ، - دەيدى [ل. لۋنس. سەرافيموۆيچ براتيا. سب. «وت سيمۆوليزما دو وكتيابريا» ، 1924, يزد. «نوۆايا موسكۆا» ]. تروتسكي جازادى: «جاڭا ادەبيەتتە ء[سوتسياليزىم ادەبيەتىندە] تراگەديە بولماق. ارينە، قۇدايسىز بولماق. جاڭا ەسكۇستبا قۇدايسىز ەسكۇستبا بولماق قوي. جاڭا ادەبيەتتە كومەديا بولماق. جاڭا ادامدارعا دا كۇلكى كەرەك. جاڭا ادەبيەتتە رومان وسپەك. جاڭا ادەبيەتتە تەرەڭ سىرشىلدىق بولماق. جاڭا ادام بۇرىنعى ادامنان كۇشتى سويلەمەك قوي. جاڭا ادەبيەتتىڭ دە اقىنى ءومىر، ءولىم تۋرالى جىرلاماق. جاڭا ادام بۇلار تۋرالى ويلاماق قوي»، - دەيدى [ل. تروتسكيي. «ليتەراتۋرا ي ريەۆوليۋتسيا»].
قىسقاسى، ادەبيەت دومبىراسىندا ءبىر عانا ىشەك ەمەس، كوپ ىشەك بار ءام بولۋعا ءتيىس. كوپ ىشەكتىڭ ءبارى باسىلۋعا ءتيىس. ءبىراق بارلىق ىشەكتى رەت- رەتىمەن باسقاندا ءبىر عانا كۇي شىعاتىن بولسىن. ياعني، ءتۇرلى نارسەنى سۋرەتتەيتىن ادەبيەت نەگىزگى باعىتقا قايشى بولماسىن. نەگىزگى باعىتىمىز توڭكەرىس ارقىلى ورتاقشىلدىق. ادەبيەت نەگىزىندە وسى باعىتتى تەمىرقازىق قىلۋمەن بىرگە ءوزىنىڭ ىشكى زاڭى بار ادەبيەت ەكەنىن ۇعىپ، دۇرىس جۇرە ءبىلسىن. اسىرەسە ءبىزدىڭ جاس ادەبيەتىمىز جان- جاققا، العا، سىرتقا قارانۋعا مىندەتتى. مۇنىڭ ءبىر سەبەبى مىناۋ: اۋروپا ادەبيەتىنىڭ ارتىندا اسقار بارلىعى بار. اۋروپا ءومىرىنىڭ ءورى، قىرى، كۇنگەي دە، تەرىسكەي دە بەتتەرى ادەبيەتىنە تۇسكەن.
اۋروپا ادامىنىڭ تەرەڭ سەزىمدەرى، اسقارلانعان قيالدارى ادەبيەت الىپتارىنىڭ سۇلۋ ءسوز رەتتەرىنە بولعان جالپى ادامزاتتىڭ الدىنا تاستاعان قارا دا، حان دا، باي دا، كەدەي دە، دانىشپان دا، نادان دا، ەر دە، ايەل دە تاڭىرگە ماحابباتشىلى دا، ەلگە ماحابباتشىلى دا، ايەلگە ماحابباتشىلى دا، ۇلتشىلى دا، ورتاقشىلى دا، بۇگىنشىلى دە، ەرتەڭشىلى دە، مەنشىلى دە، سەنشىلى دە - ءبارى دە جاقسى دا، جامان دا جاعىنان سۋرەتتەگەن. قالاي دا اۋروپا پرولەتارياتىنىڭ اتادان قالعان مۇرا، قازىنا سانسىز تاڭداۋىنا دا، تالداۋىنا دا جەتەتىن كەلەسى بايلىعىنا قورى مول. ال ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىزدىڭ اۋروپا جولىنا تۇسكەنىنە 15- 20 -جىلدان ارتىق ەمەس. جاڭا ادەبيەتتىڭ تارتىلسا اعۇزىسى عانا تارتىلدى. ءبىسمىلداسى ءالى باستالعان جوق. ءومىرىمىزدىڭ كۇندى ءام كۇڭگىرت داۋىرلەرى بولعان ءام بار. قازاقتىڭ ءوزىنىڭ جاراتىلىسقا، ومىرگە، تۇرمىسقا كوزقاراسى، وزىنشە فيلوسوفياسى، تەرەڭ سەزىمى بولعان ءام بار. وسىلاردىڭ ءبىرى تۋرالى ءالى ايتارلىق قالام تارتىلعان جوق.
وزىنشە ەلدى قوعامداعان حان، قوعامدى قورعاعان باتىر، وزىنشە قوعامنىڭ قورعانى بولعان ءبي، حان زامانىنداعى قۇل، تورە زامانىنداعى تولەڭگىت، باي زامانىنداعى كەدەي، جاۋىنگەرگە جولداس بولعان ايەل، وتكەن ەرتەگى كۇنىمىز، ەرتەگىدەي كۇنىمىز، كەشەگى كاپيتاليزمگە ۋھلەپ كىرگەن داۋىردەگى ازعىندىق، مۇڭ، بۇگىنگى كەدەيلىك، بۇگىنشىلىك، سونىمەن بىرگە جاڭا ومىرگە بەت الۋ... - قىسقاسى، قازاقتىڭ كۇنى، ەرتەگىدەي كۇنى، كەشەسى، بۇگىنگىسى دە ايتارلىقتاي سۋرەتكە تۇسكەن.
وسىلار تۇسپەي، ادەبيەت ءوز ادەبيەتىمىز بولا الماق ەمەس. سوندىقتان، جاس ادەبيەتىمىزدىڭ وسى كۇنگى موينىنداعى جاۋاپتى مىندەتى قاي جاققا بولسا دا بىرەزۋ بولماۋ. بۇل - ءبىر باعىتتى بولماۋ دەگەن ءسوز ەمەس. باعىتتىڭ اتى - باعىت، بىرەزۋدىڭ اتى - بىرەزۋ. ساياساتشىل ازاماتتىڭ الدىندا بۇگىنگى ماسەلە، بۇگىنگى تۇرمىس ماسەلەسى تۇراتىن بولسا، اقىننىڭ الدىندا وتكەن، بۇگىن، كەلەشەك - ۇشەۋى دە تۇرۋعا ءتيىستى. اقىن وسى ۇشەۋىنىڭ اراسىندا كوپىر سالۋعا مىندەتتى. قازاق اقىنى مەن پرولەتاريات اقىنىنىڭ اراسىندا ءبىرتالاي ايىرما بار. پرولەتاريات اقىنى - توڭكەرىستى ءوزى جاساعان، ءوزى قيراتىپ، ءوزى قۇرىپ جاتقان توڭكەرىستى ءوزىنىڭ تاريحى تۋدىرعان، اۋروپا تاريحىنىڭ ماشينا ءداۋىرى تۋدىرعان، ويى، سەزىمى زاۋىت- فابريككە بايلانعان تاپتىڭ اقىنى. قازاق اقىنى - الگىدەن تاريحى بولەك، تۇرمىسى بولەك، رۋحى بولەك، توڭكەرىسكە جولدان قوسىلعان جابايى تۇرمىستى ەلدىڭ اقىنى. سوندىقتان ەكەۋىنىڭ اقىندىعىنىڭ مىنەزى ءبىر بولۋعا مۇمكىن ەمەس. ءبىراق نەگىزى ءبىر بولۋعا ءتيىستى ءام ءبىر بولماق. بۇل ورتاق نەگىز، بۇل ورتاق باعىت: زور توڭكەرىستىڭ ۇدەۋى، توڭكەرىس ارقىلى جەر جۇزىنە باقىتتى تۇرمىس، ورتاقشىلدىق ورناۋى. دومبىرادا ءبىرى قوڭىر، ءبىرى اشى ءۇن بەرەتىن ەكى ىشەك بار. ەكى ىشەك تە ەكى ءتۇرلى ءۇن شىعارىپ تۇرسا دا، كۇي تارتىلماق.
وقۋشى!
«القا» - وسى.
جاسقا ءجون سىلتەيتىن، اداسقاندى جولعا سالاتىن، قيسىققا تەز بولاتىن «القا» - وسى. ءجون ىزدەگەن جاس بولساڭ، جول ىزدەگەن جو- لاۋشى بولساڭ، تەز ىزدەگەن ەستى تەنتەك بولساڭ، مىناۋ «القا» - سەنىكى.
«القاعا» كىر!
ءوزىڭنىڭ سۇمىراي ماقساتىڭا شىندىقتى قۇربان قىلىپ شالىپ، قايقايىپ جۇرە بەرەتىن سوعىلعان بولماساڭ، بالاپان ادەبيەتىمىزدىڭ شىن ادەبيەت بولىپ ەر جەتۋىن تىلەۋشى بولساڭ، مىناۋ «القا» - سەنىكى.
«القاعا» كىر!
شىن ادەبيەتشىل، شىن اقىن بولساڭ، مىناۋ «القا» - سەنىكى.
«القاعا» كىر!
قۇشاعىڭا قوينىمىز اشىق.
[1] «القا» - الاش كەزەڭىندەگى شىعارماشىل ۇلت زيالىلارىنىڭ باسىن بىرىكتىرگەن تاريحي قۇجات. پروفەسسور د. قامزابەك ۇلى اتالعان قۇجاتتى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ مۇراعاتىنان (الماتى) تاۋىپ، العاش رەت رەسپۋبليكالىق «وركەن» گازەتىنىڭ 1992 -جىلى 13 -ماۋسىم كۇنگى سانىندا جاريالادى. سونداي-اق وسى ماتەريال عالىمنىڭ «رۋحانيات» كىتابىنا ەندى («ءبىلىم» ، 1997 ج. ).
بوكەيحان ءاليحان نۇرمۇحامەد ۇلى (1866- 1937). شىعارمالارىنىڭ 9 تومدىق تولىق جيناعىنان الىندى.
قۇراست.: ءجۇسىپ سۇلتان حان اققۇل ۇلى. - استانا: «سارىارقا»
