ەل ەركەسى - تۇرسىنعازى
ال ءانشى بولا ءجۇرىپ، پوەزيانى جانىنا سەرىك ەتىپ، كوكەيدەگى سانسىز سۇراقتاردى جىر جيناعىنان ىزدەپ، ءان تىلەپ تۇرعان تەبىرەنىستى ىرعاقتاردى مۋزىكاعا اينالدىرىپ، تىڭداۋشىسىن ءتانتى ەتۋ تىلسىم دۇنيەدەگى ۇندەستىككە قوسىلۋ بولسا كەرەك.
وزدەرىڭىزگە «ءسابي بولعىم كەلەدى» انىمەن تانىمال سازگەر ءارى بەلگىلى ءانشى تۇرسىنعازى راحيموۆ، مىنە، وسىنداي ونەر يەسى ەدى.
تۇرسىنعازى ءوز جۇرەگىندەگى ادەمى سەزىم يىرىمدەرىن تىڭداپ، ويىن مازالاعان اسەم انگە ۇلاستىردى. تابيعاتىنان جانى دارقان، اقكوڭىل دە اڭعالدىعىمەن سەنگىش، اسا باۋىرمال ول - ساۋىقشىل حالىقتىڭ ونەرىنەن ءنار الىپ، شىرقاۋ بيىككە كوتەرىلەتىن اسقاق اندەردىڭ يەسى ەدى. ءان شىعارۋ ءۇشىن دە انشىلىكتىڭ قىر- سىرىن جەتە مەڭگەرۋ ابزال.
«ءۇش باقىتىم» دەپ مۇقاعالي جىرلاپ وتسە، « ءۇش ۇستازىم بار» دەپ تۇرسىنعازى اركەز ماقتانىشپەن ايتادى. ونەر جولىندا ءۇش دارىن يەسىنەن ءتالىم- تاربيە العانى جايلى بىزگە بەرگەن سۇحباتىندا بىلاي دەپ ەدى:
«مەن جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتىڭ شاكىرتى بولعانىما باقىتتىمىن. ول كىسى ۇنەمى «سەن سازگەرلىكپەن اينالىساسىڭ» دەپ ايتاتىن. ول كىسىنىڭ كورەگەندىگى مە، مەن ون جىلدان كەيىن ءان شىعارا باستادىم. «سەنى اسىرايتىن - قارا دومبىراڭ» ، دەيتىن مارقۇم.
ەكىنشى ۇستازىم - ەسىمحان وبايەۆ. ول ماعان تالاي ءرول بەرىپ، ساحناعا شىڭدادى. ساحناعا شىعۋ ءۇشىن دە شەبەرلىك كەرەك.
ءۇشىنشى ۇستازىم - كومپوزيتور تەمىرجان بازاربايەۆ. ول كىسى 1979 -جىلى العاش «ءسابي بولعىم كەلەدى» ءانىن جازعاندا اق باتاسىن بەرىپ، كوپ تاربيەلەگەن تالىمگەرىم ەدى.. .»
ءيا، انگە دەگەن اڭسارلى ىنتىزارلىقتى، حالىق ءۇشىن تالماي ەڭبەك ەتۋدى، توزىمدىلىكتى، ونەرگە دەگەن ادالدىقتى تۇرسىنعازى ءوز ۇستازى جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتەن ۇيرەندى. جۇسەكەڭ ءار شاكىرتىنىڭ بولاشاعىن بولجاپ وتىراتىن. سول كەزدە شاكىرتىنە: «بالام، سەن حالقىڭ ەركەلەتكەن اسقاق ءانشى، ءان شىعاراتىن كومپوزيتور بولاسىڭ» ، - دەپ اق باتاسىن بەرگەن.
ۇستاز بەن شاكىرت بۇرىنعى كراسين مەن كيروۆ كوشەسىنىڭ قيىلىسىنداعى رەسپۋبليكالىق ەسترادا- تسيرك ستۋدياسىنان ساباقتان شىققان سوڭ، جاياۋ سەرۋەندەپ كوپ سىرلاساتىن.
قىزىعى مول ستۋدەنتتىك شاقتىڭ سوڭعى كۇندەرىنىڭ بىرىندە جۇسەكەڭ: «تۇرسىنعازى، سەن ونەر جولىڭدى كەرەكۋدەن باستا، ول جەردە اتاقتى جاياۋ مۇسا، مايرا ءۋالي قىزى، ەستاي، بايعابىل انشىلەر دۇنيەگە كەلگەن. قاسيەتتى جەردىڭ توپىراعى سەنىڭ ءانشى بولىپ قالىپتاسۋىڭا كوپ سەپتىگىن تيگىزەدى» ، - دەگەنى بار.
شىندىعىندا دا، شاكىرت ۇستاز اقىلىن تىڭداپ، ونەر جولىن تابيعاتى سۇلۋ كەرەكۋ وڭىرىندە باستاپ، كورشىلەس وبلىستارمەن قوسا، رەسەي جەرىندەگى قازاقتاردى ونەر ساپارلارىمەن ءجيى ارالاپ، ساۋىق- سايران قۇردى.
كەشەگى وتكەن ءبىرجان، اباي، اقان اندەرىنىڭ، جۇسىپبەك، دانەش، مادەنيەت، بولات پەن جانىبەكتەردىڭ داۋىسىنان ءنار الىپ، ءار ورىنداۋشىنىڭ شەبەرلىگىن، ادەمى يىرىمدەرىن ءوز ونەرىنە ۇلگى ەتكەن تۇرسىنعازى ورىنداۋشىلىق شەبەرلىكتىڭ شىڭىنا جەتكەن. اسەت، اتاسىنداي اڭىراتىپ ءان سالىپ، جوعارى بيىك ءۇندى العاندا قينالماي، ەركىن شىرقايتىن شەبەرلەردىڭ ءبىرى. سول ەلدىڭ سازگەرى ارعىنبەك احمەتجانوۆتىڭ، «داۋىسى قانشا سوزسا دا ەركىن سامعايتىن ءانشى» دەۋى - شىندىق.
تۇرسىنعازى راحيموۆ الماتىعا كەلسە، دوستارى اقىن نەسىپبەك ايتوۆ پەن جازۋشى تۇرسىن جۇرتبايەۆتى، جەزتاڭداي ءانشى جانىبەك كارمەنوۆتى ىزدەيتىن. كەيىن جانىبەكتەن كوز جازىپ قالعان شاقتا نەسىپبەك ەكەۋى «اقبوكەن» ءانىن شىعارسا، بەرتىندە ەسەنعالي ادىلبەكوۆتىڭ ولەڭىنە « ءانىڭ قايدا، جانىبەك» ءانى تۋدى.
1992 -جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ءبىر توپ سەمەيلىك ءانشى ونەرپازدار الماتىدا وتەتىن تۇرسىنعازى راحيموۆتىڭ ەسەپ بەرۋ كونسەرتىنە قاتىسادى. ءۇش ساعاتقا سوزىلعان شىعارماشىلىق كەشتىڭ سوڭىندا نەبىر ونەر ادامدارىنىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى اسقار توقپانوۆ تا بار ەدى، ول كىسى اسا تەبىرەنە سويلەپ، اق باتاسىن بەرەدى.
سوندا ايتقان بىرەر اۋىز شۋماعى ءالى ەسىندە:
جولى كوپ ءومىردىڭ بۇرالاڭ، قياسى،
ەل ءۇشىن تىرنەكتەپ اسىلىن جياسىڭ.
ءتاڭىرىم ساقتاسىن، كەۋدەڭە ورناعان،
جەزتاڭداي بۇلبۇلدىڭ ءشۇپىرلى ۇياسىن، - دەپ بەرگەن باتاسى قابىل بولىپ، تۇرسىنعازى راحيموۆ «قازاقستانعا ەڭبەگى سىڭگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى» دەگەن اتاققا يە بولعان.
تۇرسىنعازى اقيىق اقىن مۇقاعالي ماقاتايەۆتىڭ «نەنى اڭسايمىن»، «داريعا، دومبىرامدى بەرشى ماعان»، «دۇشپانىڭ بار ما دەيسىڭ»، «قىرىقتا دانەڭە جوق»، «اياگوز ارۋ»، «ساناۋلى كۇن»، «عاشىقپىن»، «ءيا، جاراتۋشى اللام»، «قازاعىم- اي» سىندى بىرنەشە ولەڭدەرىنە ءان جازدى. ال ەندى مۇقاعالي پوەزياسىنا دەگەن ەرەكشە ىقىلاس قاي كەزدەن باستاۋ الدى. ول جايلى سازگەر ءوزى بايانداپ بەرسە دەپ جاۋابىن كۇتتىك:
«مەنىڭ اعايىم بولدى، ول كىسى دە جاس كەتتى.
مۇقاعالي 1967 -جىلى ءبىزدىڭ اياگوزگە كەلدى، اعام اقيىق اقىنمەن دوس ەدى. وكپەت دەگەن قاسيەتتى تاۋىمىز بار.
بىردە مەن جايلاۋدان كەلسەم، ۇيدە مۇقاعالي مەن ەرعازى اعام وتىر ەكەن. جەتىنشى سىنىپتى بىتىرگەن كەزىم. ول كىسىلەر ماعان ءان ايتقىزدى. قاسىم امانجولوۆتىڭ ءانىن مۇقاڭا ارناپ ون ءبىر رەت ايتتىم. ول كەزدەر سونداي ءبىر قيماس كەزەڭ ەدى- اۋ! مەن ءۇشىن ءتىرى مۇقاعاليدى كورۋ باقىت ەدى. قاتتى قۋاندىم. اعاممەن مۇقاڭنىڭ دوستىعى جاراسىپ، كوپ ۋاقىت حات الىسىپ تۇردى. مۇقاعاليدىڭ قاي ولەڭى بولسىن، انگە سۇرانىپ تۇرادى عوي. وسى ۋاقىتقا دەيىن مۇقاعاليدىڭ ولەڭىنە قىرىقتان استام ءان جازىپپىن» .
«كوبىنەسە ءان باسى كەلەدى اشى» دەپ اباي اتامىز ايتقانداي، تۇرسىنعازى اندەرى بيىك باستاۋ مەن ادەمى يىرىمدەردەن قۇرالعان. بۇل - كوپ انشىلەردە بولا بەرمەيتىن ەرەكشەلىك. داۋىسىن مىڭ قۇبىلتىپ، سەزىممەن شىرقاعان ءانشىنىڭ تىڭداۋشىسىنىڭ جۇرەگىنە سامال جەلدەي سىڭە بەرەتىن ءان داۋاسى وسىنداي- اق بولار.
تەمىرجان بازاربايەۆتاي ءان شىعارۋداعى مايتالمان كومپوزيتورىمىز قامقورلىعىنا الىپ، سازدى اندەردىڭ سىرىن اشقان ۇستازى بار تۇرسىنعازى شىنىندا دا باقىتتى. تەمىرجان - ۇلكەن تالاپ قويا وتىرىپ، بىلگەنىن اياماي ۇيرەتىپ، تۇرسىنعازىنىڭ سازگەرلىك ونەرىن ءبىر ىزگە سالعان تالىمگەر ەدى. ونىڭ ۇستىنە، مادەنيەت ەشەكەيەۆ باستاعان داۋىل حايرۋللين، امانگەلدى جىكەنوۆ، بايان ساعىمبايەۆا، كەلدەنباي ولمەسەكوۆ، ساناق ابەۋوۆ سىندى حالىق انشىلەرىمەن ءبىر ورتادا تاجىريبە بولىسكەن تۇرسىنعازى ۇلكەنگە ەركەلەپ، كىشىگە قامقور بولا بىلگەن جان ەدى.
تۇرسىنعازى راحيموۆتىڭ «نەنى اڭسايمىن» دەگەن ءان- جيناعى جارىق كوردى. ءان - سازگەردىڭ جۇرەك ءلۇپىلى، ءومىر جولى دەسەك، وسى جيناقتا اقىن- جۋرناليستەردىڭ تۇكەڭ جايلى جازعان تۋىندىلارى ورىن الدى.
«ەركەلەۋ ەتىپ سەنى ەلىڭ،
ءان مەنەن جىرعا بولەدىڭ،
ەرىتىپ جاندى اۋەنىڭ،
« ءسابي دە بولعىڭ كەلەدى» .
قارقارا جۇرەك سىر بەرمەي،
ءتاڭىردىڭ سىيى جۇرگەندەي،
مۇقاعاليدىڭ مۇڭىمەن،
«اياگوز ارۋ» كۇلگەندەي.
سابيدەي اڭعال بالاسىڭ،
سىرت كوزگە جاي ءبىر اعاسىڭ.
تۇرسىنعازى بوپ تاريحتا،
«اقبوكەن» بولىپ باراسىڭ.
قالامقاس قىزدار كوكتەمدەي،
شولپىلار سىڭعىر ەتكەندەي،
ولەڭ بوپ مۇقاعاليدىڭ،
ءان بولىپ ساعان جەتكەندەي.
اۋەنگە تولىپ كومەيىڭ،
جارقىراي بەرسىن مەرەيىڭ،
مەيىرگە مەيىر ءتىل قاتىپ،
تولقىنعا تولدى سەمەيىم»، - دەپ جەرگىلىكتى اقىن جىرلاعانداي، شىعارماشىلىق تولىسقان شاعىندا جۇسەكەڭنىڭ انشىلىك مەكتەبىنىڭ قاسيەتىن ۇرپاققا ۇيرەتىپ، سەمەيدەگى مۇقان تولەبايەۆ اتىنداعى مۋزىكا كوللەدجىندە ۇستازدىق ەتكەن تۇرسىنعازى راحيموۆ - ونەر شىراعىن كەلەر ۇرپاققا جەتكىزگەن تالىمگەر ەدى.
ونى ءومىر كوشى وزعان سايىن «وسى ءبىر قامشىنىڭ سابىنداي عۇمىردا نە تىندىردىم» دەگەن وي ونى اركەز قاتتى تولعاندىراتىن.
جۋىردا (2016 -جىلدىڭ 18 - اقپان كۇنى - رەد. ) ونەر يەسىنىڭ اۋىر ناۋقاس ۇستىندە ەكەنىن ەسكەرىپ، جەرلەستەرى تۇرسىنعازى راحيموۆتىڭ اندەرىنە «قازاعىم- اي» اتتى بايقاۋ ۇيىمداستىرىپ، وبلىس اكىمى سىي- سياپاتتارىن جاسادى. كوزى تىرىسىندە كورگەن سوڭعى قۇرمەتى وسى بولدى.
كيەلى ونەردى ءومىرىنىڭ مانىنە اينالدىرعان سەرى كوڭىل، دارقان مىنەزدى حالقىنىڭ اياۋلى ۇلى جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتىڭ انشىلىك ءداستۇرىن جالعاستىرىپ، ايتقان وسيەتىن حالىق يگىلىگىنە اينالدىرعان اسقاق ءانشى، تاماشا سازگەر، شاكىرت تاربيەلەگەن ۇلاعاتتى ۇستاز تۇرسىنعازى راحيموۆ ومىردەن ءوتتى. قوس عاسىردىڭ التىن كوپىرىندەي بولعان ارقالى ءانشى باقىتىن ونەردەن تاپقان جان ەدى.
التىن يمانبايەۆا، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
