وتاندىق باسىلىم «ورىستانعاندار» مەن «شالا قازاقتاردى» شاتاستىرماۋدى ۇسىندى
بۇگىندە انا ءتىلىمىزدىڭ ۇندەستىك زاڭدىلىعىن بۇزىپ سويلەۋ، سوزدەردىڭ سوڭعى بۋىندارىن قىسقارتىپ ايتۋ ۇيرەنشىكتى داعدىعا اينالعانداي. جۋىقتا ەكى ادامنىڭ ءبىر- بىرىمەن «سالامالەيكۋم!» جانە وعان جاۋاپ رەتىندە «ۋاليكم» دەگەنىن ەستىدىم. ال جاستار ءتىپتى، وزبەكشە «سالام»، «سالاماتسىز با؟» دەپ امانداسىپ ءجۇر. وسىلايشا شالا قازاق ءتىلى قالىپتاسۋدا.
تومەندەگى ديالوگتان دا بۇعان كوز جەتكىزۋىمىزگە بولادى:
- سەن قاي ياققا باراتىرسىڭ؟
- جاڭا دۇكەنگە باراتىرمىن. سەن دە مەمەن باراسىڭ با؟ قاي ياقتان تۇسەم؟
- جوق، مەن كەشە باردىم عو. اۆتوبۋسقا ءمىن دە، ءبىرىنشى قايىرىلعان جەردەن ءتۇس. اداسىپ اتساڭ حابارلاس. ءبىزدىڭ بالدار دا ان اقتا جۇرگەن.
«كۇندەلىكتى ومىردەگى مۇنداي ءسوز قولدانىستار ەشكىمدى تاڭعالدىرا قويماس. بۇل بىرىنشىدەن، انا تىلىمىزگە دەگەن نەمقۇرايلىلىق. ءاربىر ءسوزدى تۇبىرىمەن ناقتى قولدانعاننىڭ ورنىنا بۋىندارىن جۇتىپ ايتۋ، ءتىپتى سانگە اينالعانداي. شالا قازاقتار دەپ انا تىلىمىزدە تازا سويلەي المايتىنداردى عانا ەمەس، ءتىلدى بۇزىپ، وسىلايشا قورلاعانداردى دا ايتامىز. قازاق ءتىلى - وتە باي، قۇنارلى ءتىل. الايدا ءاربىر ءسوزىمىزدى وسىلايشا وزگەرتىپ ايتۋىمىزدىڭ ءوزى ونىڭ وسكەلەڭ ۇرپاق الدىنداعى قادىر-قاسيەتىن تومەندەتەتىنى ءسوزسىز»، - دەپ جازادى ماقالا اۆتورى ەركىن ومار.
«ارىپتەرى ءتۇسىپ قالعان سوزدەردىڭ باسقا سوزگە اينالىپ، وزگەشە ماعىنا بەرىپ تۇرعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ال وسىنى تۇسىنەتىن جاندار كەمدە-كەم. مەنىڭشە، وسىلاي سويلەيتىن شالا قازاقتار پايدا بولدى. ەڭ وكىنىشتىسى، بۇلاي سويلەۋ ءتىپتى مەملەكەتتىك مەكەمە باسشىسىنان باستاپ، ەل سىيلايتىن اقساقال مەن ەڭبەكتەگەن بالاعا دەيىن قالىپتاسىپ بارادى. بالا ءتىلىنىڭ قالىپتاسۋى ءبىرىنشى كەزەكتە وتباسىنا بايلانىستى بولسا، ودان كەيىن ۇستازدارعا بايلانىستى. بالانىڭ سويلەۋ داعدىسىن قالىپتاستىراتىن دا مۇعالىمدەر. الايدا سوڭعى جىلدارى بالاعا ءتىل ۇيرەتەدى دەگەن مۇعالىمنىڭ ءوزى بالالار دەگەن ءسوزدى «بالدار» دەپ ايتۋى ەشقانداي قيسىنعا كەلمەيدى. وسىنداي شالا قازاق مۇعالىمدەر قانشاما بالانىڭ ءتىلىن بۇزدى. مەكتەپ پەن بالاباقشادان باستاپ مۇعالىمدەردىڭ سويلەۋ مانەرى قاتاڭ قاداعالانسا، مۇندايعا جول بەرىلمەس ەدى. الايدا قاتاڭ تالاپ جوق. ۇستازداردىڭ دۇرىس سويلەۋىن قاداعالايتىن دا ەشكىم جوق»، - دەلىنگەن ماقالادا.
«بۇل شالا قازاق ءتىلى بارلىق سالادا كەڭ ەتەك الىپ وتىر. شالا قازاق دارىگەر، شالا قازاق جۋرناليست... قالانىڭ سىرتىنداعى كەيبىر ەمحانالاردا اق حالاتتى كيىپ الىپ، «و ياق»، «ءبۇ ياق» دەپ جۇرگەن دارىگەرلەردى بايقاپ ءجۇرمىز. قازاقستاندا ەمەس، وزبەكستاندا جۇرگەن سياقتىسىز. تاعى ءبىر قىزىق جاعداي شالا قازاقتار سۇراۋلى سويلەمنىڭ ورنىنا حابارلى سويلەمنىڭ سوزدەرىن قويىپ ايتا بەرەدى. مىسالى، «اۋىرادى ما؟» دۇرىسى: اۋىرا ما؟»، - دەپ جازادى اۆتور.
نەگىزىندە ءتىلدى بۇزىپ سويلەگەندەردى قازاقتا ەكى توپقا بولگەن. ءبىرىنشىسى- ساقاۋلار بولسا، ەكىنشىسى- شالا قازاقتار.
ساقاۋ دەگەنىمىز - تىلىندە كەمىستىگى بولۋىنا بايلانىستى ءسوزدى بۇزىپ سويلەيتىندەر. ال شالا قازاقتار - قازاق اراسىنا سىڭگەن باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ قازاقشا دۇرىس سويلەي المايتىندارى نەمەسە قازاقتاردىڭ جات ەلدە ءومىر ءسۇرىپ، ءوز ءتىلىن ۇمىتىپ، قازاقستاندا تۇرسا دا قازاق ءتىلىن بىلمەيتىن، بىلگىسى كەلمەيتىن ورتادا ءوسىپ، انا تىلىنەن ماقۇرىم قالىپ، دۇرىس سويلەي المايتىندارى.
ەندى وسى شالا قازاقتاردىڭ ءتىلى قازاقتىڭ دۇرىس ءتىلىن بۇزا باستادى. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ وزدەرى شالا قازاقتارعا اينالا باستادى. بۇلار دا ولارعا ەلىكتەپ «نە ىستەپ وتسىڭ»، «نە ىستەپ اتسىڭ»، «دەپ اتقان»، «دەپ وتقان»، «ايتىپ اتقان»، «كەل اتىر»، «بار اتىر» دەپ سولاردىڭ تىلىندە سويلەي باستادى. بىلە بىلسەك، بۇل انا ءتىلىمىز ءۇشىن ۇلكەن قاسىرەت.
مىسالى، «كۇن شىعىپ اتىر»، «كۇن شىعىپ جاتىر» دەپ قازاق ەشقاشان ايتپاعان. كۇن شىعا باستادى، شىعىپ كەلەدى، كۇن شىقتى دەيدى.
«كۇن باتىپ اتىر»، «كۇن باتىپ جاتىر» دەمەيدى. كۇن باتىپ بارادى نەمەسە كۇن باتتى دەيدى.
«ءبىز ورىسشا سويلەگەندەردى شالا قازاقتار دەپ ءجۇرمىز. مەنىڭشە، بۇل دۇرىس ەمەس. ولار سول تىلدە ساۋاتتى سويلەيدى، ساۋاتتى جازادى. بۇلار ورىستانعاندار. ورىستانعانداردىڭ اراسىنان تالاي ۇلى ادامدار شىققان. وكىنىشتىسى سول بۇلار باسقا ۇلتتان شىقسا دا، ورىس حالقىنىڭ ۇلى تۇلعالارىنا اينالدى. ورىستانعاندار مەن شالا قازاقتاردى شاتاستىرماۋ كەرەك. ال شالا قازاقتاردا ءتىل جوق. «اتقان»، «وتقان»، «اتسىڭ»، «وتسىڭ»، «اتىر»، «پاتىر» دەپ ارىپتەرى ءتۇسىپ قالعان سوزدەرمەن سويلەيدى. «نە ىستەپ اتسىڭ»، «نە ىستەپ وتسىڭ»، «دەپ اتىر»، «دەپ اتقان»، «دەپ وتقان» دەپ جالعاسا بەرەدى.
نە قازاقشا ەمەس، نە وزبەكشە ەمەس، نە ورىسشا ەمەس. تۇسىنىكسىز سوزدەر. ءتىلىن جوعالتىپ العاندىقتان بۇلار قازاق ءتىلىنىڭ دىبىس ۇندەستىگىن دە ساقتامايدى. كەلمەيسىز با(بە) ، كەلە ما(مە)، ون بەس پا (پە)، ءتۇستى ما(مە)، جۇرمەيسىز با (بە)، - دەيدى اۆتور.
«بۇگىنگى جاھاندانۋ داۋىرىندە انا ءتىلىمىزدى، ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمىزدى ساقتاپ قالۋ ماڭىزدى. جارتىمىز ورىسشا سويلەسەك، تاعى ءبىر جارتىسى اعىلشىنشا سويلەسە، ال قالعانى وسىلاي شالا قازاق تىلىندە سويلەسە بولاشاعىمىز نە بولماق؟! سوندىقتان ءتىلىمىزدى ساقتاپ قالۋ، ونىڭ تازالىعى مەن بايلىعىنا نۇقسان كەلتىرمەۋ ءوز قولىمىزدا. مەنىڭشە، ەڭ اۋەلى شالا قازاقتار ءوز قاتەلىكتەرىن مويىنداۋ قاجەت. ۇساق-تۇيەك بولىپ كورىنگەنىمەن، ءاربىر ءسوزدىڭ بىرتە-بىرتە بۇكىل ۇلتتى جويىپ جىبەرەتىندەي كۇشى بار ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
ءاربىر ءسوزدى، ءاربىر ءارىپتى ورىندى قولدانۋى جايلى قاتاڭ تالاپتار قويعان ءجون. سوزدەردى قىسقارتىپ، نە ارىپتەرىن وزگەرتىپ ايتۋعا ەشكىمنىڭ حاقىسى جوق. سوندىقتان ەلگە بەلگىلى ازاماتتاردان باستاپ، مەكتەپ مۇعالىمدەرىنە دەيىن دۇرىس سويلەۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتۋ قاجەت»، - دەلىنگەن ماقالادا.
