ۇلتتىق وينىمىز اسىقتىڭ قازاق مادەنيەتىندەگى الاتىن ورىنى قانداي؟
كۇندىزگى ويىندار بالالاردى مەرگەندىككە تاربيەلەسە، تۇنگى ويىندار ەپتىلىككە تاربيەلەگەن. ءبىراق، بۇگىنگى كۇنى سول ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدان الىستاپ بارامىز.
بۇرىن «اسىق ويناعان ازار، دوپ ويناعان توزار» دەگىزىپ، ۇلتتىق ويىنىمىزدى ۇمىتتىرا باستاسا، ەندى «اسىق ويناعان ازبايدى، دوپ ويناعان توزبايدى» دەپ ۇرانداتاتىن ءسات كەلىپ جەتتى...
اسىق ويىنىنىڭ قازاق مادەنيەتىندەگى ورىنىن دانا حالقىمىزدىڭ «قوي اسىعى دەمەي- اق، قولىڭا تولسا ساقا تۇت»، «اسىعى الشىسىنان ءتۇستى»، «بۇگە- شىگەسىنە دەيىن انىقتالدى» دەگەن ءسوز تىركەستەرىنەن- اق بايقاۋعا بولادى. حالقىمىزدىڭ جاقسى كورگەن جاس جەتكىنشەكتى «التىن اسىقتاي نەمەسە كيىكتىڭ اسىعىنداي شىمىر» دەپ سيپاتتاۋى تەگىننەن تەگىن ەمەس. وسىدان- اق، ۇلتىمىزدىڭ اسىقتىڭ ماڭىزى مەن ءمانىن جەتە تۇسىنگەن تانىمدىق كوزقاراسىن بايقاۋعا بولادى.
اسىق - ءتورت تۇلىك مال مەن اڭداردىڭ تىلەرسەگىندە بولاتىن، ءبىتىسى بولەك، قىزمەتى اسا كۇردەلى، بۋىنعا بىتكەن شىمىر سۇيەك. قازاق ۇعىمىندا اسىق تەك بالالاردىڭ ويىن قۇرالى عانا ەمەس، وزىندىك قاسيەتى بار ماعىنالى بۇيىم. سودان دا بولار، ۇلتىمىزدا بالاسى ۇل بولسا، پالە- قالادان اۋلاق، قارىمدى، قايراتتى بولسىن دەپ بەسىگىنىڭ باسىنا ءبورىنىڭ، ال قىز بولسا سۇلۋ، كورىكتى بولىپ بويجەتسىن دەپ بەسىگىنە ەلىكتىڭ اسىعىن تاعاتىن ادەت بار.
كەلىنى قۇرساق كوتەرگەندە، اتاسى مەن اجەسىنىڭ ىرىمداپ اسىق جينايتىن ادەتى دە «نەمەرەم ۇل بولسىن، كەلىنگە كوز تيمەسىن، امان - ەسەن بوسانسىن» دەگەن ىرىممەن ۇندەسىپ جاتىر.
قازاق حالقىندا بەينە جاۋىرىنعا قاراپ بولجام جاساپ، بال اشقان سەكىلدى اسىق ءۇيىرىپ تە بولجام ايتاتىن ەسكىلىكتى ادەت بولعان. جاۋگەرشىلىك زاماندا بابالارىمىز سوعىس ستراتەگياسىن، سوققى بەرەتىن تۇيىندەردى اسىقتى شاشىپ جىبەرىپ ءتۇسىندىرىپ، سوعىس جوسپارىن جاساع انى تۋرالى دەرەكتەردى دە كەزدەستىرۋگە بولادى.
ال اسىق ارقىلى بال اشۋ ماقساتىمەن «اڭشىنىڭ ولجاسىنان، جولاۋشىنىڭ جولىنان، جوق ىزدەگەن جوقشىنىڭ سوڭىنان، قۇرعان قاقپاننىڭ قانىنان حابار بەر» دەپ تىلەك ءسوز ايتىپ اسىق ۇيىرگەن. اسىق جيناۋ جانە اسىق ويناۋ - قازاق حالقىنىڭ، اسىرەسە، قازاق جاستارى مەن بالالار ىنى ڭ ەرەكشە سۇيىكتى ىستەرىنىڭ ءبىرى بولعان. اسىق ويىنىن قىرعىز، قاراقالپاق حالىقتارىنىڭ ءبارى ويناعانىمەن، ءبىراق ولاردىڭ اسىق ويىنىنىڭ تۇرلەرى قازاقتىكىندەي مول ەمەس.
ايتالىق، الشى، ومپى، حان ويىنى، كەنتاي اتۋ، ءۇشتابان، قاقپاقىل، ساسىر ت. ب. سياقتى ويىندار بۇكىل قازاق دالاسىنا جالپىلاسقان. ويىنشىلار اسىقتى جاز جايلاۋدا، قىس قىستاۋدا، ءۇي ىشىندە، دالادا، ءتىپتى مۇز ۇستىندە دە ويناي بەرەتىن بولعان. كەيبىر اسىق قۇمارلار مەن سال- سەرىلەر دوربالارىنا سالىپ الىپ، ەل ارالاپ، اتى شىققان ويىنشىلاردى ىزدەپ بارىپ ونەر سىناسقان.
كەزىندە اتا- بابالارىمىز اسىق ويىنىن وسىنداي ۇلتتىق دەڭگەيگە دەيىن كوتەرگەنى تەگىننەن تەگىن ەمەس. ويتكەنى اسىق ويىنى بالالاردىڭ جاستايىنان توزىمدىلىككە شىڭداپ، ولاردى مەرگەندىككە، ۇستامدىلىققا، بايسالدىلىققا، قاعىلەزدىككە تاربيەلەگەن. اسىقتاردى قاز- قاتا ر ءتىزۋ كەزىندە ولاردىڭ سانىن الۋ، كەيىن ۇتىستى ەسەپتەپ، ۇپاي بولىسكەندە اسىق ساناۋ بالانىڭ ماتەماتيكاعا بەيىمىن ارتتىرىپ قانا قالماي، بالالاردى كوز مەرگەندىگىنە، قول بۋىندارىنىڭ يكەمدى بولۋىنا باۋليدى. اسىق ويناعاندا ادامنىڭ تەك ەكى قولى ەمەس، ويلاۋ مۇشەلەرىنەن باستاپ، يىعى، اياعى، بارلىق بۇلشىق ەتتەرى قيمىلدايدى. بىلايشا ايتقاندا، اسىق ويناعان بالا جۇگىرەدى، سەكىرەدى، كوزدەيدى، جەڭەدى، جەڭىلەدى، ۇتادى، ۇتىلادى.. . مىنە وسىنىڭ ءبارى تازا باسەكە، تازا دەنە تاربيە. قازاقتىڭ ايگىلى باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلى «اسىق - ۇلكەن حالىقتىق تاربيە» دەپ باعالاۋىنىڭ سىرى دا وسىندا بولسا كەرەك.
حالقىمىز جەتىگەن اسپابىنىڭ تيەگىنە اسىق قويۋدان سىرت، اسىقتان ەستەلىك بۇيىمدار مەن اشەكەي بۇيىمدارىن دا جاسايدى. مۇنىڭ جاندى مىسالى رەتىندە ايتا كەتەيىك، الماتىلىق شەبەرلەر ەلىمىزدىڭ تۇكپىر- تۇكپىرىنەن 8500 اسىق جيناپ، التى ايدا اقبوزاتتىڭ ءمۇسىنىن تۇرعىزعانى بۇل سونىڭ ايعاعى.
بۇل عانا ەمەس، اسىقتان شەتەلدەگى قانداستارىمىز دا نەشە ءتۇرلى مۇسىندەر جاساپ، الدىن گيننەس رەكوردتار كىتابىنا ەنگىزىپ ۇلگەردى.
ايتالىق، قىتايداعى قانداستارىمىز وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن قوي اسىعىنان شىنجاڭ اۆتونومياسىنىڭ قۇرىلعانىنا 60 -جىل تولۋىنا وراي، مەرەكەگە ارناپ، اسىقتان شىنجاڭ ولكەسىنىڭ كارتاسىن جانە قىتايدىڭ بەس جۇلدىزدى قىزىلتۋىن جاساپ كوپشىلىكتىڭ نازارىن وزىنە اۋدارعان بولاتىن. قىتايدىڭ «حالىق گازەتى» سايتىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك، ىلە ايماعىنا قاراستى كۇنەس اۋدانىنىڭ 5- ورتا مەكتەبى ۇلتتىق ءداستۇر تاربيەسىن مەكتەپتە وقىتىلاتىن پاندەردىڭ قاتارىنا ەنگىزىپتى. ونى تەك ساباق رەتىندە وقىتىپ قانا قويماي، ءداستۇردى ۇرپاق ساناسىنا قۇيۋدى شىنايى ىسپەن ۇشتاستىرىپ جاتىر. سونىڭ ءبىر مىسالى اتالمىش مەكتەپتىڭ وقۋشىلارى ءوز قولدارىمەن الەمدەگى ەڭ الىپ اسىقتىڭ ءمۇسىنىن قۇراستىرىپ، مەكتەپ الدىنداعى الاڭقايعا ورناتىپتى.
الىپ اسىقتى جاساۋ ءۇشىن كادىمگى كىشكەنە اسىقتاردىڭ 10 مىڭعا جۋىق داناسىن جيناۋعا تۋرا كەلگەن. وسىنشا اسىقتان جاسالعان ۇلكەن اسىقتىڭ بيىكتىگى 2.6 مەتر، كولدەنەڭى 1.3 مەتر، ەنى 90 سانتيمەتر بولعان. ءمۇسىندى قولونەرگە باۋليتىن مۇعالىمدەرىنىڭ ءجون سىلتەۋىمەن 10 وقۋشى اقىلداسا وتىرىپ جاساعان ەكەن. وعان ءبىر اي ۋاقىتتارىن ارناعان. فورماسىن كەلىستى، ءارى نىعىز، ساپالى ەتىپ، ءساتتى جاساپ شىققان اسىق ءمۇسىنى كوپتىڭ كوز ايىمىنا اينالىپ، جاقسى باعاسىنا يە بولىپتى.
ودان دا قۋانىشتىسى، مەكتەپ باسشىلىعى عىلىمي تۇردە ءتىزىلىپ، شەبەر تۋىندىعا اينالعان «الىپ اسىقتى» «گيننەس رەكوردتار تىزىمدىگىنە» جولداۋدى ۇيعارىپ، «شاڭحاي دۇنيە گيننەس رەكوردىن باعالاۋ» باس شتابىمەن بايلانىس جاساۋ ارقىلى ءتيىستى قۇجاتتارىن جيناۋعا كىرىسىپتى.
سوڭعى كەزدەرى تۇرمىس داعدىمىزدىڭ وزگەرۋى جانە ويىن قۇرالدارىنىڭ كوپتەپ دۇنيەگە كەلۋىنە بايلانىستى، سونداي- اق، ەلەكتروندى ويىنداردىڭ كوبەيۋىنەن ۇلتتىق ويىنىمىز - اسىق ويىنى ءداۋىر ساحناسىنان جوعالىپ بارادى.
قازىرگى بالالارعا اسىقتى تەك ناۋىرىز مەيرامىندا عانا وينايتىن ويىن ءتۇرى دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسىپ بارادى. ءتىپتى، قالالى جەردەگى وسكەن بۇگىنگى بۇلدىرشىندەر اسىقتىڭ وزىندىك اتاۋلارىن اتاعاندى قويىپ، اسىقتى تەك «سۇيەك» دەپ قانا تانيتىن دەڭگەيگە جاقىنداپ قالدىق.
جو عارىدا اسىقتىڭ قازاق ومىرىندەگى، مادەنيەتىندەگى، سالت- داستۇرىندەگى الاتىن ورىنىن، ونىڭ ۇلتتىق ويىنىمىز ەكەنىن ايتىپ وتتىك. ەندى، وسى ۇلتتىق ويىنىمىزدى قالاي قولداپ، قالاي بايىرعى دەڭگەيىنە جەتكىزۋ وقىرمان قاۋىممەن، ۇلتشىل وتانداستارىمىزدىڭ قولىندا ەكەنى ا نىق. ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ۇلىقتاي جۇرەيىك اعايىن.
كۇنسۇلتان وتارباي
