الەم اپتا ىشىندە: ۇلى بريتانيا ەۋروپالىق وداق قۇرامىندا قالا ما؟
ايتا كەتەرلىگى، ەۋروپالىق كوشباسشىلاردىڭ بۇل جولعى ءسامميتى ءوتىپ جاتقان كەزدە تۇرىك استاناسى انكارادا لاڭكەستىك ورىن الدى. جارىلىس تۇرىك رەسپۋبليكاسى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ باس شتابى مەن پارلامەنت عيماراتىنا جاقىن جەردە جۇزەگە اسىرىلدى. مينا سالىنعان اۆتوكولىك وعان اسكەري قىزمەتشىلەر وتىرعان اۆتوكولوننا جاقىنداي بەرگەن كەزدە جارىپ جىبەرىلگەن.
ۇلى بريتانيا ە و قۇرامىندا قالا ما؟
بەيسەنبى كۇنى بريۋسسەلدە ەۋروپالىق كەڭەستىڭ باسشىسى دونالد تۋسكتىڭ توراعالىعىمەن ەۋرووداقتىڭ مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ ەكىكۇندىك كەزدەسۋى ءوتتى. وندا نەگىزگى ماسەلە رەتىندە ۇلى بريتانيانىڭ ەۋروپالىق وداققا مۇشەلىگى جان- جاقتى تالقىعا ءتۇستى.
ايتا كەتەرلىگى، اعىمداعى جىلى بىرىككەن كورولدىكتە ەۋروپالىق وداق قۇرامىنان شىعۋ مۇمكىنشىلىگىنە وراي رەفەرەندۋم ءوتۋى ءتيىس بولاتىن. بۇل بيلىك باسىنداعى كونسەرۆاتيۆتىك پارتيانىڭ باسشىسى دەۆيد كەمەروننىڭ ساياسي مىندەتتەمەسى ەدى.
وتكەن جىلدىڭ قاراشاسىندا بريتاندىق پرەمەر- مينيستر ەۋروپالىق كەڭەس پرەزيدەنتىنە ەۋروپالىق وداقتى رەفورمالاۋ تۋرالى تالاپپەن حات جونەلتكەن ەدى. ەگەر ەو لوندون شارتتارىنا كەلىسپەيتىن بولسا، وندا د. كەمەرون ءوز ەلىن وداق قۇرامىنان شىعارىپ الاتىندىعىن ەسكەرتكەن- ءدى.
د. كەمەرون بريۋسسەلگە بىرىككەن كورولدىكتىڭ ە و- داعى مۇشەلىگىن جالعاستىرۋ ءۇشىن ءتورت نەگىزگى ماسەلەنى تالاپ ەتكەن بولاتىن. ولار مىنالار: بريتانيانىڭ «بارىنشا تىعىز وداقتاستىق» ماقساتىنان باس تارتۋىنا، ە و- نىڭ ودان ارعى ساياسي جانە ەكونوميكالىق ينتەگراتسياسىنا قاتىسپاۋىنا مۇمكىندىك بەرۋ؛ ەۋروپالىق وداق زاڭدارىنا توسقاۋىل قويۋ ءۇشىن ۇلتتىق پارلامەنتتەردىڭ وكىلەتتىكتەرىن كەڭەيتۋ، سول ارقىلى ەلدەرگە بريۋسسەل ديرەكتيۆالارىنا ۆەتو قويۋ قۇقىعىن بەرۋ؛ ءبىرىڭعاي نارىقتى ودان ءارى تەرەڭدەتۋدى كوزدەيتىن باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ارتتىرۋ، تورەشىلدىكتەن باس تارتۋ جانە باسقا دا الەمدىك ەكونوميكالارمەن ەركىن ساۋدا تۋرالى كەلىسىم جاساسۋ؛ ەو ەلدەرىنەن كەلەتىن ميگرانتتارعا ولار كەلگەننەن كەيىنگى العاشقى ءتورت جىلدىڭ ىشىندە وتەماقى تولەۋدى دوعارۋ.
«سوڭعى ساعاتتارداعى كونسۋلتاتسيالارىمنان كەيىن مەن اشىق مالىمدەۋگە ءتيىسپىن. بىزدەر كەلىسىمگە كەلەتىندىگىمىزگە ءالى دە بولسا ەشقانداي كەپىل جوق. ءبىزدىڭ كوزقاراستارىمىز ءبىرقاتار ساياسي ماسەلەدە وزگەشە. مەن مۇنى ەڭسەرۋ وتە قيىن بولاتىنىن جاقسى تۇسىنەمىن. مەن بارلىعىن دا سىندارلى بولىپ قالۋعا شاقىرامىن»، - دەلىنگەن د. تۋسكتىڭ ەو باسشىلارى ءسامميتى قارساڭىندا جولداعان حاتىندا.
ءوز كەزەگىندە ەۋروكوميسسيا پرەزيدەنتى جان- كلود يۋنكەر ۇلى بريتانيانىڭ ە و قۇرامىندا قالا بەرەتىندىگىنە سەنىم ءبىلدىردى.
«بىزدەردىڭ وسىناۋ ەۋروپالىق كەڭەستە ىمىراعا كەلەتىندىگىمىزگە سەنىمدىمىن. ءيا، بىزدەردە ءبىرقاتار پروبلەما بار. ءبىراق، مەن ۇلى بريتانيانىڭ ەۋروپالىق وداقتىڭ بەلسەندى مۇشەسى بولىپ قالاتىندىعىنا سەنىمدىمىن»، - دەدى يۋنكەر.
ۇلى بريتانيامەن قارىم- قاتىناس ماسەلەسىن مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارى بەيسەنبى كۇنگى العاشقى جۇمىس وتىرىسىندا تالقىلاۋدى باستاعان ەدى. دەگەنمەن، قاتىسۋشىلاردىڭ سەگىز ساعاتقا سوزىلعان تالقىلاۋى بارىسىندا ۇلى بريتانيانىڭ قوعامداستىقتاعى مۇشەلىگىنە قاتىستى ورتاق كەلىسىمگە كەلە الدى دەۋ قيىن.
شامامەن تۇنگى ساعات 2-دە باستالعان ءسامميتتىڭ ءبىرىنشى كۇنىنە ارنالعان قورىتىندى باسپا ءسوز ءماسليحاتى بارىسىندا ەۋروپالىق كەڭەس باسشىسى تاراپتاردىڭ «ناقتى ءبىر ىلگەرىلەۋشىلىككە قول جەتكىزگەنىمەن ءالى دە بولسا اتقارار ءىستىڭ كوپ ەكەندىگىن» باسا ايتتى.
وسىدان كەيىن جان- كلود يۋنكەر مەن دونالد تۋسك ءتۇنى بويى ۇلى بريتانيا پرەمەر- مينيسترىمەن، فرانسيا پرەزيدەنتىمەن، بەلگيا پرەمەر- مينيسترىمەن، سونىمەن قاتار چەح ۇكىمەتىنىڭ باسشىسىمەن ەكىجاقتى كونسۋلتاتسيالار وتكىزدى.
بريتانيا ماسەلەسىنە قاتىستى كونسۋلتاتسيالدار كەلەسى ءتۇنى تاڭەرتەڭ قايتادان بەيفورمالدى كەڭەس تۇرىندە جالعاستى. بۇل رەتتە مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ قاتارىنا ەۋرو پارلامەنتتىڭ پرەزيدەنتى مارتين شۋلتستىڭ قوسىلعانىن اتاپ وتكەن ءجون.
سول كۇنى ءتۇن اۋا تاراپتار تاريحي كەلىسىمگە قول جەتكىزدى. ەۋروپالىق وداققا مۇشە ەلدەر مەن ۇلى بريتانيا ءبىراۋىزدان ە و- عا كورولدىكتىڭ جاڭا شارتتاعى مۇشەلىگى تۋرالى ۋاعدالاستىقتى ماقۇلدادى.
د. كەمەرون ە و- داعى بىرىككەن كورولدىكتىڭ ارنايى مارتەبەسىنە قول جەتكىزگەندىگىن مالىمدەدى. «مەن ۇلى بريتانياعا ە و- دا ارنايى مارتەبە بەرەتىن كەلىسىمگە ۋاعدالاستىم. ەرتەڭ مينيسترلەر كابينەتىن جينايمىن»، - دەپ جازدى ول تۆيتتەردەگى پاراقشاسىنا.
ونىڭ اتاپ وتۋىنشە، قول جەتكىزىلگەن كەلىسىم بريتان حالقىن ە و قۇرامىندا قالا بەرۋگە ۇگىتتەۋگە نەگىز بولا الادى. «بۇل ۇلى بريتانيانى ە و قۇرامىندا قالا بەرۋگە ۇسىنۋعا جەتكىلىكتى»، - دەدى ول كۇردەلى كەلىسسوزدەر قورىتىندىسىنا ارنالعان باسپا ءسوز ءماسليحاتىندا.
انكاراداعى دۇربەلەڭ
سارسەنبى كۇنى كەشكىسىن انكاراداعى تۇرىك رەسپۋبليكاسى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ باس شتابى مەن پارلامەنت عيماراتىنا جاقىن جەردە لاڭكەستىك ارەكەت ورىن الدى. مينا سالىنعان اۆتوكولىك وعان اسكەري قىزمەتشىلەر وتىرعان اۆتوكولوننا جاقىنداي بەرگەن كەزدە جارىپ جىبەرىلگەن.
جارىلىستان كەيىن كۇشتى ءورت ورىن الىپ، وقيعا ورنىنا ءورت سوندىرۋشىلەر مەن جەدەل جاردەم قىزمەتتەرى جەدەل جەتتى. ال پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى وقيعا ورنىن قورشاۋعا الىپ، شۇعىل تەرگەۋ امالدارىن باستاپ كەتتى.
لاڭكەستىك ارەكەت ەل پرەزيدەنتىنە جەتكەننەن كەيىن تايپ ەردوعان ازەربايجانعا جوسپارلانعان ساپارىن كەيىنگە قالدىرسا، پرەمەر- مينيستر احمەت ءداۋىتوعلى بريۋسسەلگە ساپارىنان باس تارتتى.
تۇرىك مەملەكەتىنىڭ باسشىسى قازا تاپقانداردىڭ وتباسى مەن تۋعان- تۋىستارىنا كوڭىل ايتىپ، ەل اۋماعىنداعى جانە شەتەلدەگى لاڭكەستىكپەن كۇرەستى جالعاستىرۋعا دايىن ەكەندىگىن مالىمدەدى.
«مەن قازا تاپقانداردىڭ تۋعان- تۋىستارىنا جانە بارشا ۇلتقا قايعىلارىنا ورتاقتاسىپ كوڭىل ايتامىن. وسى لاڭكەستىك كەزىندە زارداپ شەككەن تۇركيا قارۋ كۇشتەرىنىڭ جەكە قۇرامىنىڭ جانە ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىزدىڭ تەز ارادا ساۋىعۋىنا تىلەكتەسپىن»، - دەلىنگەن ەل پرەزيدەنتىنىڭ جازباشا مالىمدەمەسىندە.
رەسمي دەرەكتەرگە سايكەس، لاڭكەستىك ارەكەت سالدارىنان 28 ادام، وىنڭ ىشىندە 27 اسكەري قىزمەتشى قازا تاپتى. سونىمەن قاتار 61 ادام ءتۇرلى دەنە جاراقات السا، سونىڭ 7-ەۋىنىڭ جاعدايى اشار.
كەلەسى كۇنى جانكەشتى- لاڭكەستىڭ ەسىمى بەلگىلى بولدى. ول 1992 - جىلى سيريادا دۇنيەگە كەلگەن ساليح نەدجار ەكەندىگى انىقتالدى. لاڭكەس وقيعا ورنىنا جالعا الىنعان كولىكپەن كەلىپ، جارىلعىش زاتتى ىسكە قوسقان.
لاڭكەستىڭ كىم ەكەندىگى جارىلىس ورىن العان جەردەن تابىلعان مۇردەنىڭ ساۋساق ىزىنەن ناقتىلاندى. ونىڭ ساۋساق ءىزى پوليتسيانىڭ مالىمەتتەر قورىندا بار بولىپ شىقتى. ايتا كەتەرلىگى، پولتسيا كولىكتى لاڭكەستىڭ سەرىكتەسى دە بولعانىن جوققا شىعارمايدى. تۇركيا پرەمەر- ءمينيسترى احمەت ءداۋىتوعلى لاڭكەستىك جاۋاپكەرشىلىگىن «كۇردىستان ەركىندىك سۇڭقارلارى» سودىرلارىنىڭ موينىنا ارتىپ وتىر.
ءوز زەزەگىندە تۇركيا پرەزيدەنتى لاڭكەستىككە قاتىسى بار 14 ادامنىڭ ۇستالعانىن، ولاردىڭ قاتارى الداعى ۋاقىتتا تولىعا ءتۇسۋى دە مۇمكىن ەكەندىگىن مالىمدەدى. «اتالعان ءىس بويىنشا 14 ادام تۇتقىندالدى. مەن بۇل ساننىڭ ەسەلەنە تۇسەتىندىگىن كۇتەمىن. ويتكەنى، بۇل شابۋىلدىڭ ءبىر ۇشى ەلىمىزبەن قاتار شەت ەلدەن دە شىعىپ وتىر»، - دەدى ت. ەردوعان.
ايتا كەتەرلىگى، ابىروي بولعاندا قازا تاپقانداردىڭ اراسىندا قازاقستان ازاماتتارى جوق.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى رەجەپ تاييپ ەردوعانعا انكارا قالاسىندا بولعان تەررورلىق اكتىگە بايلانىستى كوڭىل ايتۋ جەدەلحاتىن جولدادى. جەدەلحاتتا كوپتەگەن جازىقسىز ادامداردىڭ قازا بولۋىنا، جاراقاتتانۋىنا اكەپ سوقتىرعان جانتۇرشىگەرلىك وقيعا تۋرالى سۋىت حاباردىڭ قازاقستاندىقتاردى بەي- جاي قالدىرماعانى ايتىلعان. نۇرسۇلتان نازاربايەۆ باۋىرلاس ەلدەرىمىز ءۇشىن مۇنىڭ ورتاق قايعى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. وسىعان بايلانىستى مەملەكەت باسشىسى بولعان وقيعاعا الاڭداۋشىلىعىن ءبىلدىرىپ، بارشا قازاقستاندىقتار اتىنان تۇرىك حالقىنا قولداۋ ءسوزىن جەتكىزۋدى ءوتىندى.
«قازاقستان تەرروريزمنىڭ كەز كەلگەن ءتۇرىن، ونىڭ كۇرەس تاسىلدەرى مەن جولدارىن قاتاڭ ايىپتايدى. قانداي ماقساتتا بولسا دا، جازىقسىز قان توگۋدى ەش اقتاۋعا بولمايدى. زاماناۋي سىن- قاتەرلەر ءورشىپ تۇرعان اۋمالى- توكپەلى كەزەڭدە ءبىز تۇركيامەن بىرگە حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كۇش جۇمىلدىرۋعا دايىنبىز» ، - دەلىنگەن جەدەلحاتتا. مەملەكەت باسشىسى جەكە ءوزىنىڭ جانە قازاقستان حالقىنىڭ اتىنان ر. ەردوعانعا، قازا بولعاندار مەن زارداپ شەككەندەردىڭ تۋعان- تۋىستارى مەن بارلىق تۇرىك اعايىندارعا كوڭىل ايتتى. سونداي- اق نۇرسۇلتان نازاربايەۆ جاراقات العانداردىڭ تەزىرەك ساۋىعىپ، وتباسىلارىنا ورالۋىنا تىلەكتەستىك ءبىلدىردى.
اۆتور: مارلان جيەمباي
