ورىس-تۇرىك كيكىلجىڭى سوعىسقا ۇلاسىپ كەتۋى مۇمكىن بە؟
وسىعان وراي قازىر ساراپشىلار ەكى جاقتىڭ كۇشتەرى مەن مۇمكىندىكتەرىن ساراپقا سالىپ قاراي باستادى. بۇل تۋرالى «روسبالت» دەرەگىنە سۇيەنگەن ras.kz حابارلادى.
تاياۋ شىعىستا سۇراپىل سوعىستىڭ باستالىپ كەتۋ ىقتيمالدىلىعى جونىندەگى قاۋىپ دەڭگەيى تۇركيانىڭ سيريا تەرريتورياسىندا جەردە سوعىسۋ وپەراتسياسىن باستاپ كەتۋگە دايىن ەكەنىن، ال ساۋد ارابياسىنىڭ باشار اسادتى كۇشتەپ تاعىنان تايدىرۋ جولدارىن قاراستىراتىنىن بىلدىرگەننەن كەيىن كۇرت كوتەرىلىپ كەتتى.
وتكەن جەكسەنبى كۇنى سيريا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى انكارانى ەلدىڭ تەرريتورياسىنا اسكەر جىبەرگەنى ءۇشىن ايىپتاعانىنان كەيىن بۇل شيەلەنىس ءوزىنىڭ شىڭىنا جەتتى. ءبىراق بۇدان كەيىن تۇركيا ءوز جاۋىنگەرلەرىنىڭ سيرياعا باسىپ كىرگەنى تۋرالى اقپاردى جوققا شىعارعانىنا قاراماستان، بۇل ەلدىڭ توڭىرەگىندەگى ىقتيمال قارۋلى قاقتىعىسقا بايلانىستى سوڭعى حابارلار بۇكىل الەمدى ەلەڭدەتكەن قالپىندا ۇستاپ تۇردى.
بۇل جەردەگى اڭگىمە سيريا ۇكىمەتىنىڭ اسكەرلەرى رەسەيدىڭ اۋەدەن بەرگەن قولداۋىنىڭ ارقاسىندا الەپپوعا شابۋىل جاساۋى تۋراسىندا بولىپ وتىر. ال شابۋىلدى سيريالىق اسكەرلەر ءبىر جاعىنان قولعا السا، ەكىنشى قاناتتى تابىستى جالعاستىرعان سيريالىق كۇردتەن قامتىدى. وسىلاردىڭ قاباتىندا تۇرىك اسكەرلەرى سيريا شەكاراسىنا شوعىرلانا ءتۇستى. بۇعان انكارانىڭ جاۋىنگەرلىك ۇرانعا تولى مالىمدەمەلەرى قوسىلدى.
وسى تۇستا «روسبالت» شولۋشىسىنىڭ سۇراۋى بويىنشا ءبىرقاتار ساراپشىلار قازىرگى قالىپتاسىپ وتىرعان جاعدايعا تالداۋ جاساپ، بۇدان ءارى ءوربيتىن وقيعالار جونىندە ءوز بولجامدارىن ءبىلدىردى. ساراپشىلار مۇنان جاڭا ورىس-تۇرىك سوعىسىنىڭ تۋىپ كەتۋى قانشالىقتى ىقتيمال ەكەنى تۋراسىنداعى سۇراققا جاۋاپ بەردى.
ءبىر ايتا كەتەتىن جايت، سۇرالعانداردىڭ ءبارى دە ماسەلەنى ۇرىس قيمىلدارى ورىن الىپ كەتۋىنىڭ ىقتيمالدىلىعى بارىنشا جوعارى ەكەنى تۇرعىسىنان اسى اشىق تۇرعان نارسە ەكەنىنە توقتالدى.
ايتالىق، اسكەري ساراپشى ۆيكتور ليتوۆكين تۇرىك اسكەرلەرى سيريا شەكاراسىنان ءوتىپ، ۇكىمەت اسكەرلەرىمەن تىكەلەي قاقتىعىسقا بارعان كەزىندە سوعىستىڭ بۇرق ەتە تۇسەتىنىنە سەنىمدى. سول كەزدە، دەيدى ول، اساد ارمياسىنا كومەك كورسەتۋدى مىندەىنە العان رەسەي سيريا تەرريتورياسىنداعى تۇرىك اسكەرلەرىنە سوققى بەرۋدى باستايدى.
وسى تۇستا، دەپ ەسەپتەيدى ليتوۆكين، ناتو- نىڭ تۇركياعا قولداۋ كورسەتۋگە ەشقانداي قۇقى بولمايدى، سەبەبى، «ءبىز وعان ءوزىمىز شابۋىل جاساعان جوقپىز، ونىڭ شەكاراسىنان وتكەن جوقپىز، تۇرىكتەر وزدەرىنىڭ ورىندارىن بىلۋلەرى كەرەك». «ەگەر ناتو وسىنداي جاعدايدا تۇركيانى قولداۋعا دايىن ەكەنىن بىلدىرسە، ءوز وبالدارى وزدەرىنە، بۇل ناتو ءۇشىن ونشا جاقسى بولا قويمايدى»، - دەدى ول.
مۇنى رەسەيدىڭ تۇركيامەن عانا ەمەس، سونىمەن قاتار سولتۇستىك اليانسپەن دە سوعىسۋعا دايىن بولۋى كەرەكتىگىن بىلدىرەتىن-بىلدىرمەيتىنى جايلى سۇراققا ليتوۆكين بىلاي دەپ جاۋاپ بەردى: «ءبىز تۇركيامەن دە، ناتو-مەن دە سوعىسقىمىز كەلىپ وتىرعان جوق. ءبىز بۇل ءىستىڭ باستاماشىسى ەمەسپىز، ءبىراق سيريا تەرريتورياسىنداعى ۇلتتىق مۇددەلەرىمىزدى قورعايتىن بولامىز. ءبىز ونىڭ الدىنداعى وداقتاستىق بورىشتى وتەۋگە ءتيىسپىز».
ساراپشى سونىمەن بىرگە رەسەيدىڭ سيريامەن سوعىستى «كەيىنگە سوزا الاتىن» دا قاۋقارى بار ەكەنىنە سەنىمدى. «تۇركيا دەگەن نە؟ ءبىرقاتار ساراپشىلار ءبىزدىڭ قارا تەڭىزدە تۇرىك فلوتىن ساناۋلى ساعاتتاردا سۋعا باتىرىپ جىبەرەتىنىمىزدى ەسەپتەپ تە شىعاردى»، - دەگەندى قوستى بۇعان ليتوۆكين.
تاياۋ شىعىس جونىندەگى مامان، پۋبليتسيست ميحايل ماگيد وسى ورايدا «اساد ارمياسىنىڭ ر ف كومەگىمەن سيريانىڭ سولتۇستىك تەرريتورياسىن «قىسىمعا» الىپ جاتقانىنا» تۇرىكتەردىڭ بەي-جاي قاراپ وتىرا المايتىنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا، «ازاز ءدالىزىن كەسىپ تاستاپ، الەپپونى الۋعا جاقىن قالعان اسادتىڭ قازىرگى تابىستى قيمىلدارى تۇركيانىڭ سوڭعى جىلدارى قولداۋ كورسەتىپ كەلگەن بارلىق قارۋلى كۇشتەرىنىڭ، - سونىڭ ىشىندە تۇرىك ۇلتشىلدارى ساربازدارىنىڭ قولداۋىنا سۇيەنگەن تۋركومان جاساقتارىنىڭ «دنر» تۇرىكشىل توبى دا بار، - ءبىرجولا جەڭىلىسكە ۇشىراعاندارىن ايعاقتاي تۇسەدى.
ساراپشى مۇندا تەك ساياسي عانا ەمەس، سونىمەن قاتار ناسيحاتتىق فاكتوردىڭ دا ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ وتەدى. «ەردوعان اراب كوتەرىلىسشىلەرىنە، اسىرەسە، تۋركوماندارعا قولداۋ كورسەتۋ جايىندا وتە كوپ ايتتى. ەگەر ول اسادشىلاردىڭ ەندى سولاردىڭ تەرريتوريالارىنا باسىپ كىرۋلەرىنە جول بەرىپ السا، مۇنىڭ تۇركيانىڭ سىرتتاعى بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرۋى مۇمكىن ەكەنىن دە جوققا شىعارمايدى.
بۇعان قوسا، يسلامشى كوتەرىلىسشىلەر مەن تۋركومانداردىڭ باقىلاۋلارىندا تۇرعان تەرريتوريالارعا كۇردتەردىڭ شابۋىل جاساۋلارى تۇركيا ءۇشىن راديكالدار قوزعالىسى اۋقىمىن ۇلعايتۋ جانە كۇرد انكلاۆتارى اراسىنىڭ قوسىلىپ كەتۋ قاۋپىن تۋعىزادى. ولار بۇل سوعىستا تابىسقا جەتە قويعان جاعدايدا تۇرىك-سيريا شەكاراسىنىڭ ونە بويىن تۇگەل ۇستاپ تۇرا الاتىن بولادى.
ال تۇركيانىڭ ءوز ىشىندە كۇردىستان جۇمىسشى پارتياسى جاساقتارى مەن تۇرىك ارمياسىنىڭ اراسىندا ۇرىس قيمىلدارى ءجۇرىپ جاتقانىن ەسكە الساق (كۇرد بوسقىندارىنىڭ قاتارى قازىر 200 مىڭ ادامنان اسىپ كەتەدى، ۇرىستار ۆان پروۆينتسياسىنان ديارباكىر مەن مەردينگە دەيىنگى ارالىقتا ءجۇرىپ جاتىر)، بۇل وقيعالاردىڭ تۇرىك ۇلتتىق ورتالىقتاندىرىلعان مەملەكەتى ءۇشىن ءدال قازىرگى تىرشىلىك ەتىپ وتىرعان قالپىن ساقتاپ قالۋىنا ەلەۋگى قاۋىپ تۋعىزاتىنىن ايتۋىمىز كەرەك»، - دەدى ماگيد.
«راس، مۇندا ەسكەرەتىن تاعى مىناداي جايتتار دا بار. كۇردىستان جۇمىسشى پارتياسى سەكىلدى جەتەكشى كۇشتىڭ توڭىرەگىنە توپتاسقان كۇرت ۇلتتىق قوزعالىسى قازىرگى تاڭدا تاۋەلسىز كۇردىستان مەملەكەتتىلىگى ءۇشىن كۇرەسىپ جاتقان جوق. ول تەك تۇركيانى اۆتونوميالى قاۋىمداستىق كونفەدەراتسياسىنا اينالدىرۋدى تالاپ ەتەدى. كۇردتەر ەندى «دەموكراتيالىق كونفەدەراليزم» باعدارلاماسىمەن شىعىپ ءجۇر.
وسىعان سايكەس، بيلىك ۇكىمەتتىڭ توڭىرەگىنە جيناقتالماۋى ءتيىس، ول جەرگىلىكتى قاۋىمداستىقتار جيىندارى مەن سولاردىڭ تولىق باقىلاۋىندا بولاتىن كەڭەستەر دەپۋتاتتارىنىڭ قولدارىنا بەرىلۋى كەرەك. تىكەلەي دەموكراتيانىڭ بۇل مودەلى وزىنە سونداي-اق قاۋىمداستىققا قىزمەت ەتەتىن جەرگىلىكتى ەكونوميكانى دا وزىنە باعىندىرادى»، - دەپ اتاپ ءوتتى مامان.
«راس، مۇندا ەسكەرەتىن تاعى مىناداي جايتتار دا بار. كۇردىستان جۇمىسشى پارتياسى سەكىلدى جەتەكشى كۇشتىڭ توڭىرەگىنە توپتاسقان كۇرت ۇلتتىق قوزعالىسى قازىرگى تاڭدا تاۋەلسىز كۇردىستان مەملەكەتتىلىگى ءۇشىن كۇرەسىپ وتىرعان جوق. ول تەك تۇركيانى اۆتونوميالى قاۋىمداستىق كونفەدەراتسياسىنا اينالدىرۋدى تالاپ ەتەدى.
كۇردتەر ەندى «دەموكراتيالىق كونفەدەراليزم» باعدارلاماسىمەن شىعىپ ءجۇر. وسىعان سايكەس، بيلىك ۇكىمەتتىڭ توڭىرەگىنە جيناقتالماۋى ءتيىس، ول جەرگىلىكتى قاۋىمداستىقتار جيىندارى مەن جيىنداردىڭ تولىق باقىلاۋىندا بولاتىن ولاردىڭ كەڭەستەرى دەپۋتاتتارىنىڭ قولدارىنا بەرىلۋى كەرەك. تىكەلەي دەموكراتيانىڭ بۇل مودەلى وزىنە سونداي-اق قاۋىمداستىققا قىزمەت ەتەتىن جەرگىلىكتى ەكونوميكانى دا وزىنە باعىندىرادى»، - دەپ اتاپ ءوتتى مامان.
ماگيد ءوز سوزىندە يزرايلدىڭ ءبىرقاتار ساراپشىلارى پىكىرلەرىنە سۇيەنە وتىرىپ، تۇرىكتەردىڭ سيريامەن سوعىسۋ ءۇشىن ەكىنشى دالالىق ارمياسىن شەكاراعا شوعىرلاندىرىپ جاتقانىن ايتادى. اتالمىش قۇرىلىمدا ءجۇز مىڭنان استام ادام بار. ولار بروندى، مەحانيكالى، موتورلى تانكىلەرمەن قارۋلانعان. ارميا التىنشى جانە جەتىنشى دەپ اتالاتىن ەكى كورپۋسقا بولىنگەن. جەردەگى وپەراتسيا باستالىپ كەتە قالعان جاعدايدا التىنشى كورپۋس الەپپو قالاسى باعىتىنداعى شابۋىلعا جاۋاپ بەرسە، جەتىنشى كورپۋس روجاۆانىڭ جۇرەگى - سيريانىڭ سولتۇستىك-شىعىسىنداعى دجازيرا اۋدانىنا سوققى بەرەتىن بولادى.
«تۇركيا كۇردتەرمەن سوعىستى ديارباكىر مەن ءوز تەرريتورياسىنداعى بىرنەشە قالادا جۇرگىزەدى. ءبىراق ولارداعى كۇرد جاساقتارىنداعى ادامدار سانى ونشالىقتى كوپ ەمەس. بالكىم، تۇرىكتەر الدىمەن پارتيزاندىق سوعىستاردى باسىپ تاستاعىلارى كەلەتىن شىعار. سودان كەيىن عانا سيرياعا بەت تۇزەيدى. ال مۇنى ولار جاساي الا ما، جوق پا، ول ەكىنشى كەزەكتەگى ماسەلە»، - دەدى مامان.
رەسەي سيرياعا ينتەرۆەنتسيا باستالا قالعان جاعدايدا پرەزيدەنت باشار اسادتىڭ ارمياسىنا تىكەلەي قولداۋ كورسەتپەۋى دە مۇمكىن. مۇنداي پىكىردى يزرايل قورعانىس ارمياسىنىڭ بۇرىنعى وفيتسەرى يگال ليەۆين ءبىلدىردى. ول ماسكەۋ بۇل جاعدايدا ايماقتاعى ءوزىنىڭ نەگىزگى ميسسياسىنىڭ تەررورمەن كۇرەس، «يسلام مەملەكەتىمەن» سوعىس ەكەنىن مالىمدەۋى دە مۇمكىن، دەگەندى دە ايتتى.
ويتكەنى، رەسەي ءوزىنىڭ اسكەري-كوسموس كۇشتەرىن سيريانىڭ ىستەرىنە سول ماقساتتا ارالاستىرعان بولاتىن.
«ءبىز قازىردىڭ وزىندە اساد ارمياسىنىڭ ر ف- نىڭ قازىرگى زامانعى تەحنيكالارىمەن جاراقتاندىرىلعانىن، ولاردىڭ اراسىندا ت-90 تانكىسى عانا ەمەس، سونىمەن قاتار «سولنتسەپيك» سەكىلدى جاپپاي قىرۋ جۇيەسىنىڭ دە بار ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. ءبىراق بۇلاردىڭ ءبارىن اساد ارمياسى تۇگەلدەي رەسمي تۇردە قولدانىپ وتىر. ال ر ف رەسمي تۇردە تەك اۋە-كوسموس كۇشتەرىنە عانا يە»، - دەدى يزرايلدىك ساراپشى وسىعان وراي.
«سوعىس بولا قالعان جاعدايدا، - دەپ بولجايدى ليەۆين، - رەسەي ءوزىنىڭ ۇشاقتارىنىڭ تانىمدىق بەلگىلەرىن سيريانىڭ تاڭبالارىنا اشەيىن عانا اۋىستىرا سالادى دا، ۇرىسقا قاتىسىپ كەتەدى. ءبىراق پيلوتتارى وزدەرىنىڭ بولىپ قالا بەرەدى». مامان قازىرگى كەزەڭدە ر ف- نىڭ سيرياداعى اۋە-كوسموس كۇشتەرىنىڭ تۇركيا مەن ساۋد ارابياسى اۆياتسيالارىنا تويتارىس بەرە الۋىنا جەتكىلىكسىز بولاتىنىن دا ايتادى.
ماسكەۋ انكارامەن اشىق سوعىسقا تەك تۇركيانىڭ ر ف نىساندارى، ماسەلەن، قارا تەڭىز فلوتىنا شابۋىل جاساعان جاعدايىندا عانا بارا الادى، دەپ ەسەپتەيدى ليەۆين.
ەكى ەلدىڭ فلوتتارى كۇشىنە كەلسەك، اناليتيكتىڭ پىكىرىنشە، بۇگىنگى تاڭدا ولاردىڭ اراسىندا باياعىداي «تەڭىز ۇستىندەگى جەكپە-جەك» دەگەن بولا قويمايدى. بۇل ۇرىسقا ەندى مىندەتتى تۇردە اۆياتسيا قاتىسادى، «جەر-تەڭىز»، «تەڭىز-تەڭىز»، اۋە-تەڭىز» سەكىلدى تۋرا سوققى جاسايتىن تاكتيكالىق راكەتالار ارالاسادى. بۇل جاعىنان كەلگەندە، رەسەيدىڭ تۇركيادان باسىمشىلىعى الدەقايدا ارتىق، دەپ اتاپ وتەدى مامان.
ەكىنشى جاعىنان تۇرىكتەر قارا تەڭىزدەگى كەمەلەرىن اۋە سوققىلارىنان قورعاي الاتىن بولسا، دەپ بايلام جاسايدى ليەۆين، وندا رەسەي فلوتى ايتارلىقتاي شىعىندارعا ۇشىرايدى. وسى شايقاستا ونىڭ ءتىپتى كۇشتەرىنىڭ جارتىسىن جوعالتىپ الۋى دا مۇمكىن.
دەگەنمەن، بۇل سوعىستىڭ ءتۇيىنى قالايدا اۋەدەن بەرىلەتىن سوققىلار ارقىلى شەشىلەتىن بولادى، دەپ سانايدى ساراپشى. مۇندا تۇركيا اۋە-قورعانىس كۇشتەرى ەكى جۇزدەن استام F-16 ۇشاقتارىن ۇرىسقا شىعارا الادى. «بۇل - اۋەدەگى كەڭىستىكتى مۇمكىندىگىنشە كەڭىرەك قامتىپ، جەرگە جاقسى سوققى بەرە الاتىن وتە جاقسى ۇشاق. تۇرىكتەر قازىر دايىندىعى جاعىنان ورىستاردان الدا تۇر. بۇعان اۋەدە ۇشۋ داعدىسى دا، ۇرىس تاجىريبەسى دە كىرەدى. سوندىقتان رەسەيگە اۋەدەگى سوعىستا باسىمدىق الۋ ءۇشىن ەلدىڭ بارلىق تۇكپىرىنەن ۇشاقتارىن جيناپ الۋعا تۋرا كەلەدى»، - دەگەن ءتۇيىن شىعارادى مامان.
سايىتقا دايىنداعان كۇنسۇلتان وتارباي
