جۇماباي شاشتاي ۇلى: نوبەل سىيلىعىنا قازىر مەن ەكىۇشتى قارايمىن
- ەندى وقىرماندى ناشار دەپ ايتۋعا ەشكىمنىڭ قاقىسى جوق، ونى تۇسىنەمىن. دەگەنمەن، ەل ارالاپ، جۇرتتى جاعالاپ جۇرگەن كەزدە مىناداي سۇمدىقتى بايقايمىن. ءبىر كەزدەرى كەز كەلگەن ۇيدە سورەلەردە كىتاپ تۇراتىن. سودان كەيىن ءار ۇيدە گازەت ىبىرسىپ جاتاتىن. نەمەسە ەڭ قۇرىعاندا ۇستەلدە جاڭادان وقىلعان گازەتتەر، جۋرنالدار جاتاتىن شاشىلىپ. سونىڭ ءوزى ادامعا جىلى اسەر بەرەتىن. سول كىتاپ جوق ۇيلەر كوپ بۇگىندە.
قازىر وقىعان ادام بولسىن، مەيلى ۇلكەن باستىق بولسىن، كىتاپتىڭ قۇنى كەتىپ قالعانداي. سودان ادام شوشي باستايدى. قازىر وقىرمان ينتەرنەتكە، عىلىمي - ەلەكتروندىق اقپاراتقا قاتتى ارقا سۇيەگەن دەپ قانشا جاقاۋراتساق تا، جالپى كىتاپ دەگەن نارسەنىڭ قۇنى نەگە مۇنشا تومەندەدى دەپ الاڭدايسىڭ. سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ دەگەن اعامىز تۇركياعا بارىپ كەلگەن كەزدە ءبىر كەرەمەت ءسوز ايتىپ ەدى: «ەگەر ءبىز تۇرىكتەردىڭ جولىمەن جۇرەتىن بولساق، ونەردەن، ادەبيەت- مادەنيەتتەن ايرىلامىز» دەپ. ەڭ العاش بارعان كەزدە سونى قالاي ءدال بايقاعانىنا ءوزىم دە تاڭمىن. ءبىراق قازىر، سوڭعى 20 جىلدىڭ كولەمىندە، ءبىز تۋرا سول كەپتى قايتالاپ وتىرمىز. تۋرا سولار سەكىلدى، دۇنيەدەگى ىزگىلىكتى نارسەدەن ايرىلىپ وتىرعان سياقتىمىز.
- تۇرىكتەر ايرىلىپ وتىر دەيسىز. الايدا، ءبارىبىر سول تۇرىكتەر ادەبيەتتەن نوبەل الىپ، ەلدى مويىنداتىپ جاتىر عوي؟
- ءيا، الىپ جاتىر. دەسە دە، جالپى نوبەل سىيلىعىنا قازىر مەن كىشكەنە ەكىۇشتى قارايتىن جاعدايىم بار. ويتكەنى، دۇنيەدەگى، ادەبيەتتەگى قۇبىلىستاردى ەلەپ ەمەس، ءبىر نارسەنىڭ ادىلەتسىز بولىپ كەتكەن جاعدايىن ەسكەرەتىن، ادەبيەت ىشىندەگى كۇرەسكەر ادامداردى، جالپى وزدەرىنىڭ مۇددەسىنە جۇمىس ىستەيتىن ادامداردى تاڭداپ بەرەتىن، ءبىراز ساياسيلانعان جۇلدە مە دەپ قالام. ودان كەيىن، ءبىر كەزدە مويىندالماعان، بۇرىن وتە توڭ مىنەز، توماعا تۇيىق ەلدەردە جازۋشى شىقسا، ادەبيەتكە دەگەن ليبەرالدى كوزقاراستار، جىلىمىق پايدا بولسا، سولارعا قاتتى كوڭىل بولەتىن جاعدايى بار.
- بۇگىنگى ۇيلەردە كىتاپ جوق دەپ جاتىرمىز عوي. ءبىراق مويىنداۋ كەرەك، ءبارىبىر قازاق قالامگەرىنىڭ وقىرمانى نەگىزىنەن اۋىلدا. قالاداعى قاربالاس تىرلىكپەن كوبى كىتاپ وقي بەرمەيدى، ول ءۇشىن وعان اۋىلداعىداي كەڭشىلىك ءومىر كەرەك. ال، ءبىراق، اۋىلعا كىتاپ جەتىپ جاتقان جوق جانە سول اۋىلداعى اعايىنمەن بارىپ كەزدەسۋ وتكىزىپ، سۇحبات قۇرىپ جۇرگەن قالامگەر جازۋشىنى دا ەستىمەيمىز. اۋىلداعى وقىرمان مەن قالاداعى قالامگەرلەر اراسىنداعى بايلانىس ءۇزىلىپ قالعان جوق پا؟
- ونىڭ راس، ءۇزىلىپ قالدى. ءبىراق، ادەبيەتتىڭ ناسيحاتتالۋىنا مەملەكەت تۇرعىسىنان جاعداي جاسالىپ، ۇكىمەت ارالاسپاسا، جاعداي وڭالمايدى. مىسالى، جۋىردا عانا قازاقتىڭ ۇلى جازۋشىسى ءابىش كەكىلبايەۆ دۇنيەدەن وزدى. ال، ءابىش كەكىلبايەۆ ءتىرى جۇرگەن كەزدە كوبىمىزگە ول قاتارداعى جازۋشىداي كورىنبەسە دە ولمەيتىندەي، ارامىزدا ءتىرى جۇرە بەرەتىن سياقتاناتىن. ولگەننەن كەيىن بىردەن ۇلى جازۋشى ەكەنىن سەزىندىك. وسى ءبىر مىنەز - ءتىرى جۇرگەندە قادىرىن بىلمەي، قاسيەتىن تەك ولگەسىن سەزىنۋ ءبىزدىڭ قازاقتىڭ تراگەدياسى شىعار دەپ ەرىكسىز ويلايسىڭ. بۇل ءبىر تاڭعالاتىن نارسە. جالپى ءابىش اعا، مىنا 20 -عاسىرداعى وزگەشە ءبىر قولتاڭباسى بار ادام ەدى. ال ەندى جارايدى، ونى ايتپاعاندا، ومىردە ءوزى زاڭدىلىق دەگەن ءبىر نارسە بار. ياعني، ەڭ الدىمەن وقىرمان سەرگەك بولۋى كەرەك. كىمنىڭ كىم ەكەنىن، كىمنىڭ قانداي قولتاڭباسى بارىن، كىمنىڭ قالاي ورەكپىپ، قالاي جەلپىنەتىنىن سەزۋى ءتيىس. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، وقىرمان سىنشى بولۋى كەرەك ەدى. وكىنىشكە قاراي، ءبىز وسى ماسەلەدەن ايرىلىپ قاپ وتىرمىز.
- ال، وقىرمان تالعامىن كىم قالىپتاستىرۋ كەرەك سوندا؟
- وقىرمان تالعامىن مەملەكەت قالىپتاستىرۋى ءتيىس دەر ەدىم. مىسالى، بىلتىر رەسەيدە ادەبيەت جىلى دەپ جاريالاندى. سوندا بۇلار نە ىستەيدى ەكەن دەپ ويلادىم. ادەبيەت جىلى دەپ جاريالاپ الىپ، بىزدەگى «ءبىر ەل - ءبىر كىتاپ» سياقتى ناۋقان قىلىپ وتكىزە سالاتىن سياقتى كورىنەتىن ماعان. ويتكەنى، بىزدە سول «ءبىر ەل - ءبىر كىتاپتىڭ» ءوزىن دۇرىس ناسيحاتتاي الماي جاتىرمىز. ءسويتىپ، رەسەي ليەۆ تولستوي وقۋلارىن قالاي وتكىزگەنىن «كۋلتۋرا» كانالىنان كوردىك. سويتسەم، ولار ليەۆ تولستويدىڭ «سوعىس جانە بەيبىتشىلىگىنىڭ» ءتورت تومىن ءتورت كۇن ەمەس، جىلدىڭ اياعىنا قاراي اپتالاپ وقىدى جانە جاپپاي وقىدى. سوندا ساحنادا وقىعان قۇرامدا كىمدەر جوق دەيسىز؟! ارتىستەرى، مەملەكەت قايراتكەرلەرى بار، گۋبەرنيا باسشىلارى، سودان كەيىن كەرەك دەسە رەسپۋبليكا باسشىلارى بار (باشقۇرتستان باسشىسى وقىپ وتىردى)، ءتىپتى، مەكتەپ وقۋشىسى - ون ەكى جاسار بالا وقىدى. وسىلاي بۇكىلحالىقتىق جولعا قويىپتى. مىنە، كىتاپقا جاقىنداتۋدىڭ جولى! وسىلايشا ولار حالىق پەن «سوعىس جانە بەيبىتشىلىكتى» ءبىرتۇتاس ەتىپ بىرىكتىردى. وقىرمانعا شىعارمانىڭ عاجاپتىعىن، تەرەڭدىگىن سەزىندىردى. ال، ەندى وسىلاي جاساۋ ءۇشىن، البەتتە ءبىراز جۇمىس ىستەلىنگەن. ال، بىزدە قالاي؟ ماعان ءبىز ءبىر ماسەلەنى ويلاستىرعاندا كادىمگى اتپەن شاۋىپ وتەتىن سياقتىمىز. سودان كەيىن بارىپ، مىناۋ قالىپ قاپتى دەگەندەي، قايتىپ ورالىپ جاتامىز. ال، ءدال سول رەسەيدەگى جاسالعان جۇمىستارعا قاراپ، كىتاپقا جاقىنداتۋدىڭ باسقاشا ەشقانداي جولى جوق دەپ ويلادىم. ياعني، جاپپاي وقىتۋ كەرەك، ناسيحاتتاۋ قاجەت. ويتكەنى، قازىر ادامداردا كىتاپتان جاتىرقاۋ كوبەيىپ كەتتى.
- بۇگىندە قازاق قوعامىندا ادەبي كەيىپكەر بولار كىمدەر دەپ ويلايسىز؟
- كەيىپكەر دەگەن كوپ. قانات تىلەۋحان دەگەن جاس جازۋشى بار. سونىڭ «مەنىڭ شەشەلەرىم» دەگەن اڭگىمەسى شىقتى جاقىندا. تاڭقالعانىم، شىققان كەزدە حالىق سۇمدىق قابىلدادى جانە شۋلاپ كەتتى. سوندا بىلاي ويلادىم، بىزدەر، ادەبيەتشىلەردىڭ ءوزى، سىنشىلار قاۋىمى، ءبارىمىز ومىردەن الىستاپ كەتكەندەيمىز. ومىردەن الىستاۋ دەگەنىمىز، ءومىردىڭ قۇبىلىستارىن، اعىستارىن بىلمەيتىن ادام كوبەيىپ كەتتى قازىر. قانات اڭگىمەسىندە سۇمدىق تراگەديا ايتقان، سول ۇيدەگى اتموسفەراسىن بەرۋ جاعى كەرەمەت. قازاق ادەبيەتىندە ءبىرىنشى رەت وسىنداي مىنەز، وسىنداي كورىنىس شىقتى. وگەي شەشە، وگەي ەنە دەگەننىڭ ءوزىن اناۋ دولى كەلىن ورنىن جوقتاپ كورسەتكەنى قانداي؟! ءبىزدىڭ ۇلتتىق پارىزدى ۇمىتىپ بارا جاتقانىمىزدى ەسكە سالاتىنداي، ۇلكەن ءبىر ىزدەنىس بارىن بايقايمىن. مىنەزدى جوعالتىپ الدىق ءقازىر. ءقازىر ءبىز نە ورىس ەمەس، نە قازاق ەمەس، ءبىر ءدۇبارا حالىققا اينالىپ بارا جاتىرمىز. الەمدىك ۇدەرىسكە ىلەسكەنشە، قازاقتىڭ ءوز جانىنا ءۇڭىلۋ كەرەك.
- سونىمەن، قازىرگى كەيىپكەرلەر كىم بولدى؟
- ءبىز كىمدى كەيىپكەر ەتسەك تە ۇلتشىلدىققا، مارتتىككە ۇمتىلۋىمىز كەرەك. وتباسىلىق ينستيتۋتتى ناسيحاتتاۋعا ءتيىسپىز. سوندا عانا ءبىز ۇلت بولامىز. جالپى، كەز- كەلگەن ۇيدە وتباسىلىق ءومىر دۇرىس بولمايىنشا، ادام بالاسى تىعىرىقتان شىعا المايدى. باقىتتى بولۋى مۇمكىن ەمەس. سول سەبەپتى، كەيىپكەرلەردى وسى تۇرعىدان قالىپتاستىرۋ قاجەت دەپ سانايمىن.
- قاناتتى ايتقانىڭىزدان شىعادى، بۇگىندە جاس جازۋشىلاردى وقىعان كەزدە يدەيا، سيۋجەت بولعانىمەن ءسوز جۇتاڭدىعى بايقالادى. ءبىراق ولاردىڭ دا ءوز وقىرماندارى بار. مۇنى دا جاڭا ءبىر ادەبي ءۇردىس قالىپتاستى دەپ ايتا الامىز با؟
- جوق، ءبارى ۋاقىتشا عوي. جالپى وسى بىزدە ادەبيەتشىلەردىڭ تورەلىك ايتۋى باسىم. «ماسقارا، قازىر ەشكىم وقىمايدى»، «ۇلكەن شىعارمالار جازىلمايدى» دەپ جاتامىز. ال مەن ايتسام، ادەبيەتكە اربيتراجدىق جاساۋ، وندا دا جاۋاپسىز تورەلىك ەتۋ وڭباعاندىق نارسە! ءبىز ەرتەڭگى كۇنىمىز نە بولارىن بىلمەيمىز عوي. مىسالى، قانات تىلەۋحاننىڭ جاڭاعىداي قولتاڭباسى ەلگە نەگە ۇنادى؟ دەمەك، جۇرتتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن نارسەنى قوزعادى. بىزدە راس، ءتىلى نازىك، ءسوزى كوركەم جازۋشىلار بار. كادىمگى اكۆارەلمەن سۋرەت سالعانداي سوزبەن جازادى! بۇل، ارينە، كەرەمەت! دەگەنمەن، ول قۇدايدىڭ مىڭنىڭ بىرىنە بەرەتىن ءناسىبى. ەندى قۇداي ونداي ءسوز سالماسا، بارىڭمەن جاز. باستىسى، جۇرەگىڭمەن جازىلسا بولدى. جازباڭدا تاعدىر، ادامنىڭ تاعدىرى بولسىن. جاڭاعى قاناتتىڭ سونداي اۋىر تاقىرىپ تاڭداۋى تەگىن دەيسىڭ بە؟ ونىڭ دا باسىندا سونداي جاعدايلار بولۋى مۇمكىن دەپ ويلايمىن. ول كۇشەنىپ ءجۇرىپ تاقىرىپ ىزدەگەن جوق، ومىردەن الدى دا بەردى. بارى سول.
ال بىزدە سونى ادەبي سىنشىلار بايقامايدى. ءتىپتى كەيبىرى بۇل نە جازىپ وتىر دەپ ويلايدى دا. مىنە، ادەبي سىن دەگەن ۇلكەن قاسيەتتى نارسە. مىسالى، بىزدە تۇرسىنجان شاپاي دەگەن جىگىت ادەبي سىندى سۇمدىق جاقسى تۇسىنەدى. ءبىراق، ول ادەبيەت تۋرالى جازبايدى، ايتپەسە وسىندايلاردى بايقاپ تۇرىپ، ۇلكەن - ۇلكەن نارسەلەر جازعاندا، ءبىزدىڭ ءقازىر ءبىراز ساۋاتىمىز اشىلاتىن ەدى دەپ ويلايمىن. نەگىزىندە ارامىزدان جاقسى سىنشى شىقپاي، ادەبيەتىمىز داميدى، وسەدى دەي المايمىن. ايتپەسە، تۋرگەنيەۆتەردى، دوستويەۆسكييلەردى، پۋشكيندى حالىققا ءبىرىنشى تانىتقان كىم؟ سىنشىلار بولاتىن.
- سوندا ول ادەبي سىندى كىم، قالاي ۇيرەتۋ قاجەت؟
- بىزدە جاعداي بىلاي عوي، ادەبي سىنشىلار جوقتىعىنىڭ كەسىرىنەن، تەك ماقتاۋ بار. قالام ۇستاعاندار بىرەۋدى ماقتاسا وقىرمان دا سونى مىقتى ەكەن دەپ ويلايدى. سول ءبىر- ءبىرىمىزدى ءجون- جوسىقسىز ماقتاۋ اتموسفەراسى ءقازىر ءبىزدى تۇيىققا تىرەپ تاستادى. وسىلايشا، جازۋشىلاردىڭ ومىرلىك ۇستانىمدارىن ادەمى بەرگەن دۇنيەلەر بايقالماي قالادى. سىنشى دەگەنىمىز سول: وقىرمان بايقامايتىن، قالامگەردىڭ جانىن اۋىرتاتىن، جۇرەگىن قوزعايتىن نارسەلەردى بايقاۋى كەرەك.
- ەندى ونداي سىنشىنى كىم، قالاي جاساماق كەرەك؟
- مەنىڭشە، مەملەكەت، گازەت، قوعام جاساۋى ءتيىس. جاڭاعىداي، تۋىندىنىڭ قالتارىستارىن اشىپ جازعان سىنشىعا ۇلكەن قۇرمەت بولۋ قاجەت. ماتەريالدىق، مورالدىق تۇرعىدان دا. كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ جاقسىلىعى سول، سىنشىلىققا قاتتى كوڭىل ءبولىندى. ءبىر سىنشى ءوسىپ كەلە جاتسا سونىڭ جاعدايى جاسالدى، ءۇي دە بەردى، كىتابى دا شىقتى، اقشا دا جاقسى تولەندى. ماتەريالدىق جاعدايى جاقسى بولسا، ءبارى سىنشى بولادى. ءدال ءقازىر بىزدە ساۋاتتى 5-6 سىنشى بولسا قازاق ادەبيەتى سونداي جاقسى دامۋشى ەدى.
- جەكە شىعارماشىلىعىڭىزعا ورالايىقشى. ءوزىڭىزدى ءوندىرىپ جازعان جازۋشى دەپ ويلايسىز با؟
- جوق جانە ول ءوزىمنىڭ سورىم. ... سەبەپ؟ ەندى شىندىقتى ايتايىن، اقشاڭ بولماسا، جازعىڭ دا كەلمەيدى ەكەن. دۇرىس ايلىق، قالاماقى الماعاننان كەيىن قولىڭ بارمايدى. ال، جاقسى ءبىر رومان جازۋ ءۇشىن بەس جىل كەتەدى. «جاڭعىرىق» دەگەن رومان جازدىم، ماسەلەن. سول ءۇشىن كوك تيىن المادىم. قولىما ەكى ءجۇز كىتاپ بەردى، بولدى! ونى ەشكىم ىزدەگەن جوق، بىرەن-ساراڭ ادامنان باسقا ەشكىم تۇسىنبەدى دە. جالپى العاندا، ونى باعالاعان دا جوق. ال، باعالاماعان سەبەبى، كوركەمدىك جاعىنان ءبىراز اقسادى. راس، ول شىعارمادا كوپ اقاۋلار بولدى. قازىر سولاردى قايتا تۇزەپ، جازىپ جاتىرمىن. ءبىراق اڭگىمە وندا ەمەس، اڭگىمە سول باياعى اقشادا.
- ماتەريالدىق جاعى دۇرىس بولماعان سوڭ جازباي ءجۇرسىز عوي، دەمەك؟ ال سوندا ىشىڭىزدە سىرتقا شىققىسى كەپ كەرنەيتىن ءبىر دۇنيە جوق پا؟
- بار، قازىر كەلىپ ءجۇر، قايتادان بىرنارسە قوزعاپ ءجۇر. ونىڭ ۇستىنە، «قازاق ادەبيەتىندەگى» جۇمىسىم بار. ال، قىزمەت ادامدى جەپ قويادى. جازۋ ءۇشىن جۇمىستان كەتۋ كەرەك.
- شىنايى اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت، اعا! جازارىڭىز تاۋسىلماسىن!
سۇحباتتاسقان ساندۋعاش بايماحان قىزى.
adebiportal.kz
