جىنىستىق قارىم-قاتىناستىڭ ادەپتەرى تۋرالى

تۇسىنىگى: جۇبايىمەن جىنىستىق جاقىندىق قىلىپ جاتقان ادام وسى دۇعانى وقۋى كەرەك. سوندا شايتاننىڭ ازعىرۋىنان ساقتانعان بولادى. ەگەر دە، سول جاقىندىقتان كەيىن جۇبايىنىڭ بويىنا بالا بىتەتىن بولسا، بۇل بالاعا شايتان ءوز زيانىن ەشقاشان تيگىزە المايدى.

يبن وماردان (اللا وعان رازى بولسىن) ريۋايات ەتىلەدى: «راسۋلاللا (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) بىلاي دەدى: جالاڭاش تانۋدان ساقتانىڭدار. سەبەبى، سىزگە ءولىم جەتكەن ساتتە جانە ەر كىسى ءوز جۇبايىنا بارعانداعىدان باسقا بارلىق ۋاقىتتاردا سىزبەنەن ءارقاشان بىرگە بولاتىندار بولادى. سولاي ەكەن، ولاردان ۇيالىڭدار جانە ولاردى قۇرمەت قىلىڭدار».

(تيرميزي، ادەپ بابى)

تۇسىنىگى: بۇل ريۋاياتتاعى تەك قانا ەكى جاعدايدان باسقا ۋاقىتتا سىزبەن بىرگە دەلىنگەندەر - بۇلار پەرىشتەلەر. سول پەرىشتەلەردىڭ كەيبىرەۋلەرى ادامدى ءتۇرلى بالەلەردەن، اپاتتاردان قورعاپ تۇرادى، كەيبىرەۋلەرى قىلعان امالدارىن جازىپ تۇرادى. سول ءۇشىن دە ءمۇمين-مۇسىلماندار وسى نۇسقاۋلارعا سايكەس امال جاساۋلارى كەرەك. پەرىشتەلەرگە اۋىرتپالىق تۇسىرمەس ءۇشىن شاريعات رۇقسات بەرمەگەن جاعدايلاردا ەشقانداي اۋرەت جەرلەرىن اشپاۋلارى ابزال...

جابيردەن (اللا وعان رازى بولسىن) ريۋايات ەتىلەدى: «ەۆرەيلەر «ەگەر ەركەك ايەلىنە ارقا تاراپىنان جاقىندىق قىلاتىن بولسا، سول جىنىستىق قاتىناستان كەيىن بويعا بىتەتىن بالانىڭ كوزدەرى قيسىق بولىپ تۋىلادى» دەيتىن. سوندا «ايەلدەرىڭىز ەگىندىكتەرىڭىز. ەندەشە ەگىندىكتەرىڭىزگە قالاعان تۇستارىڭنان كەلىڭدەر» اياتى ءتۇستى.

تۇسىنىگى: جىنىستىق تاربيە ماڭىزدى ماسەلەلەردەن بولعاندىقتان، اللا تاعالا وسىنى قۇران كارىمدە ەسكەرتەدى. بۇعان دەيىن دە مۇنداي تۇيتكىلدەردىڭ كوپ تۋىنداعانىنداي، وسى ءبىر نازىك ماسەلە سەبەپتى ادامدار اراسىندا بولار-بولماس اڭگىمەلەر تۋىنداپ جاتاتىن. سونىڭ ىشىندە، كىتاپ يەلەرىنەن بولعان مادەنيەت وشاعى دەپ سانالاتىن ياحۋديلەر دە ءتۇرلى بولماشى اڭگىمەلەر تارقاتاتىن.

ولار: «ەگەر ەرى ايەلىنىڭ الدىڭعى جاعىنا ارتقى تۇسىنان كەلەتىن بولسا، ودان پايدا بولاتىن بالانىڭ كوزدەرى قيسىق بولادى» دەگەن سياقتى اڭگىمەلەردى ايتاتىن. اللا تاعالا وسىعان بايلانىستى جوعارىدا كەلگەن اياتىن ءتۇسىرىپ، ولاردىڭ سوزدەرى ەش ءمانسىز، نەگىزسىز ەكەنىن باياندادى. ەر ايەلىنە قاي تاراپتان كەلسە دە، بالا پايدا بولاتىن جەرىنە بولسا، بولدى. بالانىڭ قانداي بولۋى جاقىندىق قىلعانداعى جاعدايعا (پوزاعا) بايلانىستى ەمەس.

سۋناندا ريۋايات ەتىلەدى: «كىم ايەلىنە ارقاسىنان (انال تەسىگى ارقىلى) جاقىندىق قىلاتىن بولسا، ول ەر مالعۇن» دەلىنگەن.

تۇسىنىگى: ءوز ايەلىنىڭ الدىنان ەمەس، ارتىنان جىنىستىق قاتىناس جاساۋ ۇلكەن كۇنا. ونداي ادام اللا سۋبحاناتاعالانىڭ لاعىنەتىنە ۇشىرايدى. سەبەبى بۇنىڭ شاريعي ۇكىمى حارام. شاريعاتتا حارام قىلىنعان امالدى ورىنداعان ادام لاعىنەتتەلەدى. اللانىڭ راحمەتىنەن قۋىلادى.

ءالي يبن توليبتەن (اللا وعان رازى بولسىن) ريۋايات ەتىلەدى: «ءبىر ارابي پايعامبارعا (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) كەلىپ: «ۋا، اللانىڭ راسۋلى، بىزدەن ءبىر كىسى اشىق دالادا بولادى. ول ءيىس شىعارادى. سۋ از بولادى» دەدى. سوندا ول (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن): «قاشان دا ءبىرىڭىز ءيىس شىعارسا، دارەت السىن، ايەلدەرىڭنىڭ ارقالىقتارىنان جاقىندىق قىلماڭدار! البەتتە، اللا بۇدان ۇيالمايدى» دەدى.

تۇسىنىگى: ارابيلەردىڭ مەكەن ەتكەن جەرى تابيعاتى ءشولدى ايماق بولعاندىقتان، راسۋلۋللادان (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) نەندەي ماسەلە بولسا دا، تارتىنباستان سۇراي بەرەتىن ەدى. پايعامبارمەن (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) ءاردايىم بىرگە بولعان ساحابالار دا ارابيلەر كەلىپ بىرەر نارسە سۇراسا، ولار دا مۇنى (قوزعالعان ماسەلەنى) پايدالانىپ قالاتىن بولعان.

مىنا ارابيلىك كىسىنىڭ قويعان سۇراعىنىڭ ءمانى «جەل شىعارىپ قويعان ادام دارەت الماسا دا، بولا بەرمەي ما؟» دەگەن ماعىنادا ەدى. پايعامبار (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) جەل شىعارعان ادامنىڭ دارەت الۋى شارت ەكەندىگىن تۇسىندىرۋمەن بىرگە، باسقا ءبىر ماسەلەنى دە قوزعاپ ءوتتى. ول دا بولسا ايەلدىڭ ارتىنان جاقىندىق قىلماۋ ەدى. بۇل ماڭىزدى ماسەلە جانە بۇنى ءاربىر ەر ادام دا، ايەلدەر دە ءبىلۋى كەرەك.

سەبەبى، بۇل حالال-حارامعا، كۇناعا بايلانىستى ماسەلە. بۇل ۇيات ماسەلە عوي دەپ ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. سوندىقتان دا پايعامبار (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) جوعارىداعى سوزدەرىن ايتقان سوڭ، «البەتتە، اللا بۇدان ۇيالمايدى» دەپ قوسىپ قويدى. ءدال وسى نارسە ءبىزدىڭ تىلىمىزگە، شاريعاتتا ۇيات جوق دەپ اۋدارىلعان. حالال-حارام، كۇنا-ساۋاپقا بايلانىستى ماسەلەلەردە، باسقا ۋاقىتتاردا ۇياتتى بولاتىن سوزدەردى دە ايتۋعا تۋرا كەلەتىنىن وسىلاي ءتۇسىندىرىپ بەرگەن.

يبن ابباستان (اللا وعان رازى بولسىن) ريۋايات ەتىلەدى: راسۋلۋللا (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن): «ەركەك نەمەسە ايەل ادامنىڭ ارت جاعىنان جاقىندىق قىلعان كىسىگە اللا نازارىن سالمايدى» دەدى.

(تيرميزي جانە احماد)

تۇسىنىگى: وسى ريۋاياتتا ەسكەرىلگەن نارسە ەڭ اۋىر مۇنكار ىستەردەن ەكەندىگى، مۇنداي ءىستى اداميلىق تابيعاتتان شىعىپ كەتكەن مالعۇندار عانا جاساۋى مۇمكىندىگى بارشاعا ءمالىم.

راسۋلۋللا (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن): «بوستان-بوسقا كوڭىل قوشتىق قىلۋى مۇسىلمان ادامعا جاراسپايتىن امال. ءبىراق ساداقتان وق اتسا، اتتى ۇيرەتسە جانە ايەلىمەن جاقىنداسا، بۇلار جاقسى امالدار دەگەن».

(تيرميزي جانە ءابۋ ءداۋىت)

تۇسىنىگى: ساداقتان وق اتۋ، جيحادقا دايىندالۋ، وتان، ءدىن مەن ءدىل قورعانىشى ءۇشىن اسكەري دايىندىق كورۋ دەگەن ءسوز. سولاي ەكەن، وسىعان وراي جاسالىپ جاتقان تالپىنىستاردىڭ زاماناۋي كورىنىستەرىن دە بەكەر ىستەر دەپ ايتۋعا بولمايدى. اتىن ۇيرەتۋ، شاباندوزدىقپەن اينالىسۋ دا جيحادقا دايىندالۋدىڭ ءبىر ءتۇرى. بۇل دا بەكەر ءىس، امال ەمەس. ءوزىنىڭ ادال جارىمەن كوڭىل كوتەرۋ دە وسىلاردىڭ قاتارىنان. بۇل حالال، پاك بولعان امال. وتباسىنىڭ بىرلىگى، اراداعى ماحابباتتىڭ بەرىك بولۋىنا سەپتىگىن تيگىزەتىن امالدار.

ءابۋ ساعدتان (اللا وعان رازى بولسىن) ريۋايات ەتىلەدى: راسۋلاللامەن (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) مۋستاليقتا عازاۋات قىلدىق. سوندا اراب ايەلدەر تۇتقىنعا الىندى. بويداقتىعىمىز سوزىلىپ كەتكەن ەدى. سونىمەن بىرگە تولەم اقىسىن الۋعا ىنتالاندىراتىن ەدىك. ياعني راحاتتانا تۇرىپ «ازل» (جىنىستىق قاتىناس اياقتالار ۋاقىتتا ەر ادامنىڭ ۇرىقتى سىرتقا توگۋى، شىعارۋ) قىلماقشى بولدىق. سوسىن، «راسۋلۋللا (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) ارامىزدا بولا تۇرا ودان سۇراماستان وسىلاي قىلا بەرەمىز با؟» دەپ ويلانىپ تۇرىپ، كەيىن پايعامبارىمىزدان (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) بۇل تۋرالى سۇرادىق.

سوندا ول (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن): «جوق! ولاي ىستەمەۋلەرىڭ كەرەك. اللا قيامەت كۇنىنە دەيىن جاراتىلىستاردى جازىپ قويعان، البەتتە، سولاي بولادى»، - دەدى.

تۇسىنىگى: ءباني مۋستاليق عازاۋاتى يسلام تاريحىنداعى ەڭ ءماشھۇر عازاۋاتتاردىڭ ءبىرى. باني مۋستاليق ارابتاردىڭ حۋزا'ا قاۋىمىنا تيەسىلى اۋلەتتەردەن ەدى. سول عازاۋاتتا اقسۇيەك اراب ايەلدەرى دە تۇتقىنعا ءتۇستى. سول ۋاقىتتىڭ ادەبىنە بايلانىستى ولاردى كۇڭ رەتىندە ءبولدى. ساحابالار عازاۋاتپەن بولىپ، ايەلدەرىنەن الىس بولعاندارىنا ۇزاق ۋاقىت بولعان ەدى.

سول كۇڭ بولعان ايەلدەرمەن اركىم ءوز كۇڭىمەن بولعانى سياقتى بىرگە بولعىسى كەلدى. سونىمەن قاتار كۇڭدەردىڭ جۇكتى بولىپ قالۋلارىن دا قالامايتىن ەدى. ولاردى بوستاندىققا شىعاراردا ساتىپ الۋشى ادامنان تولەم اقىلارىن الۋدى ماقسات ەتكەن بولاتىن. ولاي بولۋى ءۇشىن كۇڭدەر جۇكتى بولىپ قالماۋى كەرەك بولاتىن. جۇكتى بولىپ قالاتىن بولسا، ولار ءۇشىن تولەم اقى الا المايدى دەگەن ءسوز ەدى.

سوندىقتان دا ساحابالار جاقىندىق قىلعاندارىندا بالا بولىپ قالماۋى ءۇشىن «ازل» قىلۋ، ۇرىقتى سىرتقا توگۋدى ويلادى. سولاي بولسا دا ويلارىنا، «ارامىزدا پايعامبارىمىز (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) تۇرعاندا وزىمىزشە بىلگەنىمىزدى قىلمايىق، الدىمەن ول ادامنان رۇقسات سۇرايىق، رۇقسات ەتسە قىلامىز، بولماسا، جوق» دەدى. راسۋلۋللادان (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) سۇراعان ەدى، ول (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن): «جوق! ولاي ىستەمەۋلەرىڭ كەرەك. اللا قيامەت كۇنىنە دەيىن جاراتىلىستاردى جازىپ قويعان، البەتتە، سولاي بولادى»، دەدى». پايعامبارىمىزدىڭ (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) بۇل سوزىمەن اقيدا ماسەلەسى دۇرىستالدى. ەگەر ازل قىلاتىن بولساق، بالا بولمايدى دەگەن پىكىردى جوعالتۋ ءۇشىن، اللانىڭ قالاۋىمەن بولسا، ازل قىلساڭىزدار دا، بالا بولىپ قالۋى مۇمكىن، دەلىنگەن.

تاعى دا وسى كىسىدەن ريۋايات ەتىلەدى: «بىردە ءبىر كىسى: «ءيا، اللانىڭ راسۋلى، مەنىڭ ءبىر كۇڭىم بار. مەن ونىمەن جاقىنداسقاندا ازل قىلامىن. مەن ونىڭ جۇكتى بولىپ قالۋىن قالامايمىن. ياحۋديلەر بولسا، ازل بالانى تىرىدەي كومۋدىڭ كىشى ءتۇرى دەپ جاتىر»، دەدى. سوندا ول (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن): «ياحۋديلەر جالعان ايتقان ەكەن. ەگەر اللا ونى جاراتۋدى قالاعاندا، تايدىرىپ جىبەرۋگە سەنىڭ كۇشىڭ (شاماڭ) جەتپەيدى»، دەدى».

تۇسىنىگى: بۇدان كورىنىپ تۇر، ياحۋديلەر «ازل» - ۇرىقتى سىرتقا شىعارىپ تاستاۋدى، ءشۇباسىز ءولىم جىتىممەن بولاتىن نارسەلەرگە وزگەرىستەر كىرگىزەتىن امال دەپ قارالاعان. راسۋلۋللا (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) ولاردىڭ وسى ءبىر سوزدەرىن جالعان دەپ ءتۇسىندىرىپ بەردى. سول ءۇشىن دە جاۋابىنىڭ سوڭىندا، ەگەر اللا جاراتۋدى قالاسا، تايدىرىپ جىبەرۋگە سەنىڭ كۇشىڭ (شاماڭ) جەتپەيدى، دەگەن. بۇل جەردە باستى نازار سەنىم ماسەلەسىنە قاراتىلعان.

ءمۇسليم مەن ءابۋ ءداۋىتتىڭ ريۋاياتىندا: «ءبىر ادام پايعامباردان (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) مەنىڭ كۇڭىم بار، ونىمەن جاقىنداسقانىمدا ازل قىلامىن»، دەپ ايتتى. ول (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن): «البەتتە، سول، اللانىڭ قالاعان نارسەسىنە ەشكىم تىيىم سالا المايدى»، دەدى. ول ادام كەيىنىرەك كەلىپ: «ءيا، اللانىڭ ءراسۋلى، كۇڭ جۇكتى بولىپ قالدى»، دەدى.

«مەن اللانىڭ پەندەسى جانە ەلشىسىمىن»، دەدى».

تۇسىنىگى: بۇل ريۋايات تا اۋەلگى ريۋاياتتارداعى سوزدەرگە قوسىلعان جانە امالداعى انىق دالەل كەلىپ تۇر. جۇكتى بولىپ قالماسىن دەپ كۇڭىنەن ازل قىلىپ جۇرگەن سول ادامنىڭ ارەكەتى بەكەر كەتتى، ال كۇڭنىڭ اياعى اۋىر بولىپ قالعاندىعى اڭگىمەلەنىپ تۇر. پايعامباردىڭ (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن): «مەن اللانىڭ پەندەسى جانە ەلشىسىمىن»، دەۋى دە سول ءۇشىن ايتىلعان ەدى. ياعني، «مەنىڭ ساعان ايتقان سوزدەرىم شىندىق قوي!» دەگەنى.

ءجابير (اللا وعان رازى بولسىن): «راسۋلاللانىڭ (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) داۋىرىندە ازل قيلاتىن ەدىك، بۇلاي ىستەۋىمىز ول كىسىگە جەتكەندە بۇل ىستەن ءبىزدى قايتارماعان-تىن»، دەدى».

تۇسىنىگى: ازل - ۇرىقتىڭ جاتىردان سىرتقا توگۋى تۋرالى بارلىق دالەلدەردى ۇيرەنگەن عۇلامالارىمىز بۇل ءىستى تەك قانا جۇبايىنىڭ ريزالىعىمەن عانا قىلۋ مۇمكىن دەگەن. سەبەبى، بۇل ايەل كىسىنىڭ اقىسى، دەگەن.

ءابۋ ساعدتان (اللا وعان رازى بولسىن) ريۋايات ەتىلەدى: «ءنابي (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن): «قيامەت كۇنى اللانىڭ الدىندا مارتەبەسى ەڭ جامان ادام، ايەلىنە جاقىندىق قىلىپ، ايەلى وعان جاقىن بولعاندىعى جايلى سىرت ادامدارعا جايىپ جۇرەتىن ادام»، دەدى».

(مۋسليم جانە احماد)

تۇسىنىگى: ەرى مەن ايەلى اراسىنداعى شاريعات ءىسى تەك قانا ەكەۋىنىڭ سىرى بولىپ قالۋى كەرەك. ەر دە، ايەل دە جىنىستىق جاقىندىق ۋاقىتىندا بولاتىن نارسەلەردى باسقالارعا ايتپاۋى كەرەك. بۇل سىردى باسقالارعا ايتىپ جايىپ ءجۇرۋ ادەپسىزدىك بولىپ سانالادى، ۇياتسىزدىق جانە كۇنا بولاتىن امالداردان. قوعامدا جەڭىل-جەلپى ىندەتتىڭ كوبەيىپ كەتۋىنە سەبەپ بولادى. سول ءۇشىن دە تومەندەگى ريۋاياتتا بۇل ءىستى قىلاتىن ادامدى شايتانعا ۇقساتىپ تۇر.

سۋناندا ريۋايات ەتىلۋىنشە: «البەتتە، ونىڭ مىسالى كوشەدە شايتانعا دۇس كەلگەن ۇرعاشى شايتاننان قاجەتىن قاندىرىپ العاندا، ادامدار وعان قاراپ تۇرعانعا ۇقسايدى»، دەلىنگەن.

تۇسىنىگى: ەرلى-زايىپتى ءوز ارالارىنداعى جىنىستىق ءومىرى تۋرالى باسقالارعا ايتىپ ءجۇرۋى مىنە سونداي ۇياتتى ىستەردەن بولىپ سانالادى. سول ءۇشىن مومىن-مۇسىلمان ەركەك جانە ايەل ءوزارا جىنىستىق سىرلارىن ەشكىمگە ايتپاۋلارى كەرەك.

جۇكتى جانە ەمىزۋلى ايەلىمەن جىنىستىق جاقىندىق قىلۋ ءجايز

جۋداماتا بيتي ۋاحب ال-اساديايادان (اللا وعان رازى بولسىن) ريۋايات ەتىلەدى: «ءنابي (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن): «شىنىندا، ەمىزۋشى ايەلگە جىنىستىق جاقىندىق قىلۋدان تىيىلماقشى بولعان ەدىم، ءبىراق، ريم جانە پارسىلاردىڭ بۇلاي قىلۋلارى جانە بالالارىنا زيان جەتكىزبەيتىندىگىن ەسىمە ساقتاپ قالدىم»، دەدى».

تۇسىنىگى: ايەل ەمىزۋلى بالاسى سەبەپتى السىزدەنەدى، ونىڭ كوپ كۇش-قۋاتى بالاسىنا جۇمسالادى. سول ءۇشىن سونداي ويعا الىپ بارادى. پايعامبارىمىزدا (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) سونداي وي بولعان ەكەن. ءبىراق، ول (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) باسقا حالىقتاردىڭ، ياعني ريم جانە پارسىلاردىڭ تاجىريبەسىنەن پايدالانىپ، ەمىزۋلى ايەلگە جىنىستىق قاتىناس جاساۋ بالاعا زيانىن تيگىزبەيدى دەگەن شەشىمگە كەلگەن جانە ونداي ادامداردى جىنىستىق قاتىناستان تىيماعان.

عۇلامالارىمىز سوندا دا ونداي ايەلدىڭ جاعدايىن ەسكەرە وتىرىپ، ادەتتەگىدەي جاعدايدا جاسالاتىن قاتىناستان باسقاشالاۋ قاتىناستا بولۋ كەرەك بولادى، ياعني، ەمىزۋلى ەمەس ۋاقىتتاعىدان از جاقىندىق قىلۋلارى كەرەك دەيدى.

ءبىر ادام راسۋلۋللانىڭ (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) الدىنا كەلىپ: «ءيا، اللا ەلشىسى، مەن ايەلىمنەن ازل قىلامىن»، دەدى. «نە ءۇشىن؟» «بالاسىنا جاناشىرلىق قىلامىن»، دەدى. «ەگەر بۇل نارسە زيان بولعاندا ەدى، پارسى جانە ريمدىكتەردىڭ بالالارىنا دا زيان بولار ەدى»، دەدى». (ءمۇسليم)

تۇسىنىگى: بۇل ريۋاياتتا ايەلدەن ازل قىلۋ - ەر ۇرىعىن جاتىردان سىرتقا توگۋى تۋرالى ايتىلىپ جاتىر. ەمىزۋلى بالاسى بولا تۇرىپ جانە جۇكتى بولىپ قالاتىن بولسا بالاعا زيان بولادى دەپ ويلاعان ادام سولاي قىلسا، پايعامبارىمىز (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) باسقالاردىڭ تاجىريبەسىنە قاراي زيانىن تيگىزبەيدى دەپ تۇر.

مۋتا نەكەسى

مۋتا ءسوزى سوزدىكتە ءلاززاتتانۋ ءمانىسىن بىلدىرەدى. شاريعاتتا بۇل تەك قانا جىنىستىق قاجەتىن قاندىرۋ ماقساتىندا ۋاقىتشا ۇيلەنۋ بولىپ ايتىلادى. مۋتا نەكەدە ءبىر اپتا، ءبىر اي، ءبىر جىل سياقتى ءمالىم ءبىر مەرزىمگە كەلىسىپ ۇيلەنەدى. بۇنداي نەكە يسلام عىلىمىنا قايشى كەلەتىن بولعاندىقتان، حارام ەتىلگەن. ءبىراق بۇل ماسەلە ءبىراز تۇسىنىكتەمەنى قاجەت ەتەدى. تۇسىندەرمەلەردى بولسا حاديستەرمەن ۇيرەنەمىز.

ءجابير جانە سالاما رودياللاحۋ انحۋمالاردان ريۋايات ەتىلەدى: «ەكەۋلەرى ايتادى: «جورىقتا ەدىك. راسۋلۋللا (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) الدىمىزعا كەلىپ: «مۋتا قىلۋلارىڭا رۇقسات بەرىلدى. سولاي ەكەن، مۋتا قىلا بەرىڭدەر»، دەدى».

تۇسىنىگى: توتەنشە جاعدايدا، سوعىس زاڭناماسىنا سايكەس ءىس ەكەندىگى اشىق كورىنىپ تۇر. ۇرىسقا كوبىنەسە جاس جىگىتتەر جانە قايراتتى ەركەكتەر قاتىسادى. ولار بويداقتار نەمەسە ايەلدەرىنەن الىستا بولعاندار. جاحيليەت داۋىرىندە نەكەلەر تاقىرىبى اياسىندا ايشا انامىز (اللا وعان رازى بولسىن) قىلىنعان ريۋاياتتا سول ۋاقىتتىڭ ادامدارى جىنىستىق ويناستىققا قانشالىقتى بەرىلىپ كەتكەندىكتەرىن ۇيرەنگەن بولاتىنبىز. سول جاحيليەتتىڭ كوزگە كورىنگەن ەكى ءىسىنىڭ ءبىرى قاتىنبازدىق ەدى.

ءبىرىنشىسى اراقحورلىق ەكەنى بارشاعا ءمالىم. بۇگىنگى جاحيليەتتە دە ءدال سولاي. ادامدار قاتتى قۇمارتقان نارسەلەردى يسلام بىردەن ەمەس، استە-اقىرىن، دەڭگەي دەڭگەيىمەن جويىپ وتىرعاندىعى دا بەلگىلى.

سول ماقساتتا زينانى حارام قىلۋ، ادال پاك نەكەنى تولىققاندى ەنگىزۋ دە ءبىراز ۋاقىتقا سوزىلدى. مىنە سول ۋاقىتتاعى شارالاردىڭ ءبىرى ۇرىس كەزىندە مۋتا نەكەسىنە رۇقسات بەرىلۋ بولعان. باسقالارعا ۇقساپ ۇرىستا نە قىلسا دا، بولا بەرەدى دەلىنبەگەن. مۇسىلمان جاۋىنگەرى قاي جەرگە بارسا، سول جەردىڭ ايەلدەرىن تۇتىپ الىپ ءناپسىسىنىڭ ءلاززاتىن قاندىرماعان.

باسقالارعا، اسىرەسە قازىرگى اسكەرلەرگە ۇقساپ قالاي بولسا، سولاي زينا قىلماعان. مۇسىلمان اسكەرىنە مۋتا نەكەسىنە رۇقسات بەرىلگەن. ەكى تاراپتىڭ ريزاشىلىعىمەن مۋتا نەكەسى تۇزىلگەن جانە كىم كىممەن نەكەدە تۇرعاندىعىنا بايلانىستى ءمالىم ءبىر تۇردە ءىس جۇرگىزىلگەن.

سول ۋاقىتتاعى ەڭ دۇرىس شەشىم دە وسى ەدى. سەبەبى مۇسىلماندار وتە از بولاتىن. شارتاراپتى مۇسىلماندار وراپ تۇرعان ەدى. يسلامدى ءتۇپ-تامىرىمەن جويىپ تاستاۋ جوسپارى بولاتىن. مۇسىلمان جاۋىنگەرلەرى ءتارتىپسىز جىنىستىق جاعدايىندا وسكەن ەدى. ولار بۇلسىز ءومىر ءسۇرۋدى كوز الدارىنا كەلتىرە الماس ەدى. ايەلسىز ءومىر سۇرۋگە كومەكتەسەتىن سول ۋاقىتتىڭ بىردەن-ءبىر شاراسى ورازا ۇستاۋدى اسكەرلەرگە قولدانسا، ولار السىرەپ قالاتىن بولدى. سول ءۇشىن مۋتا نەكەسىن رۇقسات ەتىلدى.

ءالي (اللا وعان رازى بولسىن) ريۋايات ەتىلەدى: «ءنابي (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) حايبار كۇنى مۋتادان جانە ەسەكتىڭ ەتىنەن تىيدى».

تۇسىنىگى: بۇل ريۋاياتتا بولسا، ارادان ءبىراز ۋاقىت وتكەسىن، مۇسىلمانداردىڭ جاعدايى جەتىلگەندە پايعامبارىمىز (سالاللاحۋ الەيحي ۋاساللام) مۋتا نەكەسىنىڭ حارام بولعانىن جاريالاعاندىعى تۋرالى باياندالۋدا. بۇلاي جاريالاۋ حايبار سوعىسى كۇنى بولعان.

سالاما (اللا وعان رازى بولسىن) ريۋايات ەتىلەدى: «راسۋلۋللا (سالاللاحۋ الەيحي ۋاساللام) اۋتاس جىلىندا ءۇش كۇندىك مۋتاعا رۇقسات بەردى، سوڭىنان تىيىم سالدى». ءمۇسلىم ريۋايات قىلعان.

تۇسىنىگى: مەككە فاتح بولعاننان كەيىن حۋناين عازاۋاتى اۋتاس دەگەن جەردە ءبىتتى. ۇرىستان قاشقان حاۋزاندىق مۇشرىكتەردى مۇسىلماندار اۋتاستا جايراتىپ سالدى. بۇل وقيعا سەگىزىنشى حيجريدە بولدى. سول ۋاقىتتا قاجەتتىلىكتەن پايعامبار (سالاللاحۋ الەيحي ۋاساللام) بەلگىلى مەرزىمگە مۋتا نەكەسىنە رۇقسات بەرە تۇرىپ، سوڭىنان تىيىم سالعان. دەمەك، بۇنىڭ تەك قانا قاجەتتىلىكتەن جاسالىنعان امال ەكەندىگىن بايقايمىز.

سابراتا (اللا وعان رازى بولسىن) ريۋايات ەتىلەدى: «راسۋلۋللانىڭ (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) رۋكن مەن ەسىك اراسىندا تىك تۇرىپ: «ەي، ادامدار! مەن سىزدەرگە ايەلدەردىڭ مۋتاسىنا رۇقسات بەرگەن ەدىم. ەندى، البەتتە، اللا بۇل نارسەنى قيامەتكە دەيىن حارام قىلدى. كىمنىڭ يەلىگىندە سونداي ايەلدەر بولسا، جولىن اشىپ قويسىن. ولارعا بەرگەندەرىڭنەن ەشتەڭەنى قايتارىپ الماڭدار»، دەپ تۇرعانىن كوردىم».

(ءمۇسليم، ءابۋ ءداۋىت جانە ناساي)

تۇسىنىگى: بۇل ايتىلىپ جاتقان وقيعا قوشتاسۋ قاجىلىعىندا بولعان. پايعامبارىمىز (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) قاعبا مۋاززامانىڭ ەسىگى مەن حاجارۋل-اسۋاد بۇرىشى اراسىندا تۇرىپ ادامدارعا مۋتا نەكەسىنىڭ ماڭگىلىككە، قيامەت كۇنىنە دەيىن حارام قىلىنعاندىعىن جاريالادى.

سول كۇننەن باستاپ مۋتا نەكەسى تولىق جانە قاتاڭ تۇردە حارام بولدى. سول كۇنى كىمنىڭ يەلىگىندە مۋتا نەكەسىمەن كەلگەن ايەلى بولاتىن بولسا، بەرگەن ماحردەن ەش نارسەنى قايتارىپ الماستان، وعان جاۋاپ بەرىپ جىبەرۋ كەرەك بولدى. وسى ماسەلەگە بايلانىستى كەلگەن حاديستەردى جيناقتايتىن بولساق، جىنىستىق ءتارتىپسىز ومىردەن ادال بولعان نەكەلى ومىرگە دەيىن اقىرىنداپ، دەڭگەي-دەڭگەيىمەن قالىپتاسقاندىعىن كورەمىز.

بىرىنشىسىندە، مۋتا نەكەنى ەنگىزىپ، ءىس ءبىراز تارتىپكە سالىنعان. ەكىنشىدە، تەك قاجەت بولعاندا، امالسىز بولعاندا رۇقسات ەتىلىپ، بۇدان دا سوسىن تىيعان. ءۇشىنشى كەزدە، جاعدايلارى جاقسىلانىپ، بارلىق نارسە ورنىنا ءتۇسىپ، ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى سوڭىنا جەتكەسىن مۋتا نەكەسى دە حارام قىلىندى.

سەبەبى، بۇنداي نەكە تەك قانا شاحۋاني ءلاززات قاندىرۋ ءۇشىن عانا بولعان ۋاقىتشا بايلانىس. بۇل نەكەدەن كوزدەلگەن ماقسات نەگىزگى ماڭىزدى بولعان وتباسىلىق جانە اداميلىق قۇندىلىقتارىنا تۋرا كەلمەيدى. جۋمحۋر مۇسىلماندار وسى ۇكىمدى بەكەم تۇتقان. تەك قانا شيعا اعىمىنا تيەسىلى كىسىلەردە مۋتا نەكەسى رۇقسات دەلىنەدى. ولاردىڭ بۇل سوزدەرى جالعان ەكەندىگىن عۇلامالارىمىز كۇشتى دالەل قۇجاتتارمەن دالەلدەپ بەرگەن.

Islom.uz سايتىنان قازاق تىلىنە اۋدارعان Tamshy.kz

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى