بۇگىنگى تاڭدا «قۇتىرعان قىزدان» «وتىرعان قىز» جاقسى
ەكەۋىنىڭ دە جاعدايى ءماز ەمەس، ءبىراق سالىستىرمالى تۇردە العاندا، «ۇلكەن قىز» «كىشى قىزدان» الدەقايدا بيىك. نەگە دەيسىز بە؟
1. سەبەبى ول كىشكەنتاي كەزىندە ساباقتى ۇزدىك وقىپ، ءبىرىنشى ورىنعا ءبىلىمدى قويدى؛
2. ويتەتىن سەبەبى ول تۋعاندا اتا-اناسى جاس ەدى، زامان بولسا 90-جىلداردىڭ توقىراۋى. اتا-انا بەل جازباي ەڭبەك ەتكەنىن قايتەيىك، ءبىراق ايلاپ جالاقى جوق. كۇندە قارا نان مەن شايعا قارىن تويسا، سوعان قۋاناتىن. قازىرگىدەي كۇندە كيىم الۋ دەگەن ۇعىم ۇلكەن قىزدىڭ ساناسىنا كىرىپ تە كورگەن ەمەس.
جىرتىلسا، شەشە جاماپ بەرەدى، مەكتەپتە ەشكىم كۇلمەيدى، سەبەبى ءبارى سونداي كۇيدە. سوندىقتان ول كىشكەنتايدان اتا-انانىڭ قاباعىنا قاراپ ءوسىپ، «ءوز اۋزىم وزىمە جەتسە، الدىمەن اتا-اناما سالماق سالمايمىن، ارتىلسا باۋىرلارىما كومەكتەسەمىن» دەپ ءوستى.
ايتقانداي، باۋىرلارىنىڭ ءبىرىن ۇيلەندىرىپ، ەكىنشىسىن وقۋعا ءتۇسىرىپ، اتا-اناسىنا ءبىر جاعىنان سۇيەۋ بولام دەپ جۇرگىندە ءبىر كۇنى قاراسا، ءوزىنىڭ سامايىنا اق كىرە باستاپتى...
3. قازىر ونىڭ جۇمىسى، كولىگى، ءتىپتى باسپاناسى دا بار. سەبەبى كىشكەنتايىنان ءتىپتى اتا-اناسىنا الاقان جايىپ كورمەگەن سوڭ، بارىنە ءوزى جەتۋدى ماقسات قويعان. جەتتى، ءبىراق جاسى وتىزدان اسقان. جالعىز.
4. ارينە، ۇلكەن قىزدىڭ ءبىلىمى عانا ەمەس، بولاشاق جارعا قويار تالابى دا وسكەن. ولاي ەتپەسكە دە بولمايدى، سەبەبى قاسىنداعى قۇربىلارىنىڭ ءومىرى وعان ءبىر جاعى ساباق. ءبىرىنىڭ كۇيەۋى قول كوتەرەدى، ەكىنشىسىنىكى تابىس تاپپايدى، ال ءۇشىنشىسى ءتىپتى ايرىلىسىپ، جالعىزباستى انا بوپ ۇلگەرگەن. جانە ءوز جولىندا كەزدەسكەن جىگىتتەر دە ساق بولۋدى ۇيرەتكەن.
5. كوپ جىگىت «ۇلكەن قىزعا» ءسوز ايتۋعا باتا المايدى نەمەسە سول دۇنيەسىنە كوز تىككەنىن بايقاعان ول ونداي پيعىل يەسىنە تۇرمىسقا شىققىسى كەلمەيدى.
ال، «كەنجە قىز» شە؟
ول تۋعاندا زامان جاقسارعان. اتا-انا بۇل ۋاقىتتا ەس جيىپ، تۇرمىستارىن تۇزەگەن. ءارى ءوزى ءۇيدىڭ كەنجەسى، بار جاقسى سونىڭ ۇستىندە، بار ءدامدىنى وسىنىڭ اۋزىندا. سودان بولار، ول جوقشىلىقتىڭ نە ەكەنىن دە بىلمەي ءوستى. ونىڭ قۇربى-قۇرداستارىنىڭ قولىندا سەنسورلى تەلەفون، ءتىپتى مەكتەپكە كولىك ءمىنىپ كەلەتىندەرى دە جوق ەمەس. قوعامدا دا ەڭ باستى قۇندىلىق - اقشا. ۇلكەن اعا-اپكەلەرى كەزىندە مايشاممەن كىتاپقا ءۇڭىلىپ وسسە، «كەنجە قىز» قولداعى تەلەفونعا شۇقشيادى. ارمانى - باي بولۋ. سەبەبى قوعامدا ەڭ بەدەلدى ادام - قالتاسى قالىڭ ادام.
ارمان، قيالدارى دا اقشانىڭ توڭىرەگىندە قۇرىلعان. ونىڭ ساناسىنا سەريال ەككەن يدەولوگيا بويىنشا ومىرگە جەڭىل قاراۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى ول. «Love story» مەن فلەشبوم جاساۋدان جارىساتىن ولاردىڭ كوبىنە «وتىزعا دەيىن قىز بوپ ءجۇرۋ» - ەسكىلىكتىڭ قالدىعى، كۇلكىلى ەستىلەدى.
«جىگىت قاراماعان قىز عوي» دەپ سانايدى ولار. تەك قىزدار اراسىندا عانا ەمەس، جىگىتتەر دە. ارينە، ءبارى بىردەي ەمەس، ناماز وقىپ، جابىق كيىنەتىن جاستار جايلى ءسوز باسقا. ەليتتى مەكتەپتەردە وقىپ، بىتىرگەن سوڭ ەۋروپاعا وقۋعا اتتاناتىن جاس بۋىننىڭ كوزقاراسى سول باتىسقا لايىقتالعان. ازاماتتىق نەكە ولار ءۇشىن جات ەمەس. ءتىپتى «قازاق جىگىتتەرىنەن جيىركەنەمىن» دەپ، وزگە ۇلتتىڭ جەتەگىنە ەرىپ كەتەتىن دە كوبىنە وسى تولقىن.
نەمەسە جوقشىلىقتان قۇتىلۋدىڭ جولىن ەرتەرەك اۋقاتتى ازاماتقا تۇرمىسقا شىعۋ دەپ بىلەتىن قىزداردىڭ كوبى «قۇتىرىپ» ءجۇرىپ، تۇتىلىپ قالاتىنعا ۇقسايدى. راس، «جىگىت» كەزىندە ءبارى جاقسى كورىنەدى: ءتاتتى ءسوز، قىمبات سىيلىقتار، رومانتيكالىق كەشتەر... ءبىراق «اياعىم اۋىر» دەگەن ءبىر-اق ءسوز بۇل قارىم-قاتىناستى 180 گرادۋسقا توڭكەرىپ تۇسىرەدى.
كەشە سوڭىنان قالماي جۇرگەن جىگىتتىڭ شاڭىن قاۋىپ، ءىزىن قۇشىپ قالعان قىز سول ساتتە عانا سەلك ەتىپ، ەس جينايدى. بۇرىن-سوڭدى مۇندايمەن ۇشىراسىپ كورمەگەن قىزعا دۇرىس كەڭەس بەرەتىن ادام تابىلسا جاقسى... ايتپەسە اجەتحانا ما، تاس جول ما، ءبارىبىر، ايتەۋىر شارانادان قۇتىلسا بولدى... «كەنجە قىز» وسىلاي قارت «اكە-شەشەسىنىڭ» كوڭىلىنە قاياۋ ءتۇسىرىپ جاتقان جايى بار...
سەن جىلايسىڭ جىگىتىم، «قىز قىمبات» دەپ،
مەن جىلايمىن، جىگىتىم، «قىز ارزان» دەپ...
جالپى، قىز تاعدىرى، قىز قۇنى دەگەنگە كەلسەك، ەلىمىزگە قوناق بوپ كەلگەن ءبىر بەلورۋس ازاماتى «قىزدارىڭىز قۇنسىز ەكەن» دەپتى. «نەگە؟» دەسە، بىزدە ءتىپتى جەزوكشەنىڭ ءوزىن اۋەلى ەڭ قىمبات مەيرامحاناعا اپارىپ تاماقتاندىرىپ، سودان سوڭ قىمبات دۇڭگىرشەككە اپارىپ، قالاعانىن الىپ بەرىپ، سوسىن كوڭىلى جايلانعان سوڭ بارىپ، «ستاۆكاسىن» بەرىپ، كوندىرەسىڭ» دەپتى.
ال سىزدەردە ءتىپتى تاماق تا، كيىم دە سۇرامايدى، از عانا تيىن-تەبەنگە...» دەسە كەرەك. وسىدان اۋىر ءسوز بار ما؟
ايتسە دە...
قىزدار وزدىگىنەن قۇنسىزدانىپ جاتقان جوق قوي؟ قىز ارىنان ايرىلسا، ايىراتىن كىم؟ قىز جۇكتى بولسا، وعان «جۇك ارتاتىن» كىم؟ قاراما-قارسى جىنىس يەسى. «تانا كوزىن سۇزبەسە، بۇقا ءجىبىن ۇزبەيدى» دەيدى ولاردىڭ دەنى ءبىرىنىڭ اۋزىنا ءبىرى تۇكىرىپ قويعانداي، ءبىراق جاراتقان يە «ەرلەرگە جازا جوق، كۇنا جازىلمايدى» دەگەن جوق قوي؟ ايەل - انا، ايەل - اپكە، قارىنداس ەكەنىن ەرلەر جاعى ەسىنەن شىعارماسا، بالكىم جىلاعان قىزدار ازايار ما ەدى؟
جوق، ولار ەلىكتىڭ لاعىنداي جاس ءارى سۇلۋ قىزداردى كورگەندە اقىل-ەستەن ايرىلىپ، توسەككە جىققانشا اسىعادى. الايدا ولار ۇيلەنەتىن كەزدە پاكتىكتى تالاپ ەتەدى. بەينە ءوزى پاكتىككە لايىق سىندى. «كىم كىنالى؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەسەك، تۇبىنە جەتپەسىمىز انىق. سەبەبى ونىڭ تامىرى تىم تەرەڭدەپ كەتكەن.
تىنىشتىق قالدىبايەۆا، الەۋمەتتانۋ عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور:
- قىز بالا تاۋارعا اينالدى. نەعۇرلىم ادەمى، جاس بولعان سايىن قىمبات. جەزوكشەلەر بۇگىندە باياعىداي كوشەدە اشىق تۇرمايدى. ەڭ قاۋىپتىسى دە - وسى. سەبەبى ول كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ ەڭ ءتۇسىمى مول قۇرالىنا اينالدى. قازاقستان ماڭايىنداعى ەلدەردىڭ اراسىندا دا ءتىپتى وسى ءبىر «تاۋار» تۇرىنە قاتىستى ترانس ەكونوميكالىق بايلانىس قالىپتاسقان.
سوڭعى ستاتيستيكا بويىنشا، بويجەتكەندەردىڭ 14 پايىزى، جىگىتتەردىڭ 12-13 پايىزى بەدەۋ كورىنەدى. كەش ۇيلەنەتىندەر ءوز الدىنا. بۇل دا سول جاھاندانۋدىڭ ءبىز سەكىلدى دامۋشى ەلدەرگە سالىپ جاتقان كەرى تەجەۋ، قاستىق جوسپارى دەۋگە بولادى. ادامگەرشىلىكپەن كەلىسە قويمايتىن بيزنەستىڭ قوعامعا قارسى ارەكەتى ءبىزدىڭ جاستارىمىزدى وسىلاي وتە ۇلكەن قاتەرگە اپارىپ وتىر.
قازىردىڭ وزىندە ورنى تولماس وكىنىشكە ۇرىنىپ ۇلگەرگەن جايىمىز دا جوق ەمەس. ياعني ءبىز وسىلايشا ءوز قىزدارىمىزدى قورلاپ جاتىرمىز. قازىر «بالەن جەردىڭ ارۋى» دەپ كەلەتىن بايقاۋلاردىڭ بايشىكەشتەرگە توقال ىزدەۋ ءۇشىن جاريالانعان «مادەني» كاستينگى دەگەن دە دايەكتەر جوق ەمەس.
بولماسا شوۋ-بيزنەستە داۋىسى كەرەمەت بولماسا دا، ءتۇر-كەلبەتى، سىر-سىمباتى سۇلۋ قىزداردىڭ قاپتاۋى دا وسى «كولەڭكەلى ەكونوميكاعا» مەڭزەيتىندەي...
ءتۇيىن: بۇگىندە ارۋلار ارۋ ەمەس، اۋرۋعا ءتان مىنەز كورسەتىپ جاتسا، بۇل الدەبىر ساياساتتىڭ جەمىسى. و باستاعى ويىمىزعا ورالساق، «قۇتىرعان قىزدان» ءار جەردە شىرقىراعان بالا «قالادى»، ال «وتىرعان قىز» ورنىن تابادى...
ءماريام ءابساتتار
sn.kz
