ەسەنعالي راۋشانوۆ: جاپانداعى جالعىز اعاش
تەگى ءبىر. مادەلىقوجا ەلگە ءتۇرلى سالىق سالىپ، قارا قازاقتى ءوزى ءبىر تالاپ، كۇيەۋ بالالارى ەكى تالاپ، قۇدالارى تاعى تالاپ ابدەن ءاي كاپىر اتانعان قوقان بەگىن تال تۇستە قورقىراتىپ قويشا باۋىزدايدى. سول ىسىمەن تاريحتا قالدى. بەيىتى بادامنىڭ جاعاسىندا. مايلىقوجادان شە؟ مايلىقوجادان نە دەسەڭىز ولەڭ، كىم دەسەڭىز امانحان قالدى. مەنىڭ دوسىم امانحان ءالىم. البەتتە، باسقا دا ۇرپاقتارى بار. تىكەلەي ۇرپاقتارى! ءبىراق اراسىندا بىزگە قىمباتى امانحان بولعان سوڭ ءسوز سوعان ارنالماق. ول:
ماعان جامان جازۋعا ەش بولمايدى،
ارۋاعى باعىپ تۇر مايلى اتانىڭ، -
دەسە، بۇنى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋ دەپ باعالايمىز، ارينە.
قوقان بەكتەرىمەن ايتىس- تارتىستا وكتەم شىعىپ وتىرعان مادەلىقوجا بادام وزەنىنىڭ جاعاسىنان «پايعامبار الايھيس سالام ۋا نابي مۇحتارام اۋلادلارىنا» ياكي قوجالارعا دەپ تۇگىن تارتساڭ مايى شىعاتىن شۇرايلى دا شىرايلى ءبىر كەڭ قولاتتى الادى. ول كەزدە بادام قازىرگىدەي ەمەس بولسا كەرەك. مايلىقوجا قالاي دەۋشى ەدى.
- دەگەندە بادام كەدەي، بادام كەدەي،
اتتىنى اعىزاسىڭ ادام دەمەي.
كەلگەندە سارشاتامىز ءالىڭ قۇرىپ،
جاتاسىڭ اعۋعا دا شاماڭ كەمەي،
- اتاقونىس دەيتىن كادىمگى بادام وزەنى. (يا، كەلمەي ەمەس، كەمەي. گاپ ۇيقاستا ەمەس، گاپ تۇستىك قازاقتارىنىڭ سويلەۋ ەرەكشەلىكتەرىندە. مىسالى، بولمايدى ەمەس بومايدى، قالمايدى ەمەس، قامايدى، كەلگەن شىعار ەمەس، كەگەنت تا، باراتىن بولار ەمەس، باراتىنت تا، جاڭاعى ەمەس، جاڭەلدەگى، باعاناعى ەمەس، باڭەل- دەگى ت. ب. ) جا، تاقىرىبىمىزعا ورالايىق. حوش، دەڭىز، تاقىرىبىمىزعا ورالساق، تاعى ءبىر جىلدارى سول قانمەن، تەرمەن كەلگەن كەڭ قونىستى تاستاپ قوجەكەڭدەر داريا جاققا اۋادى. ونىڭ داعى سەبەپ جانە سالدارلارى بار. اۋىپ كەلىپ، قوسجارسۋات دەگەن جەرگە توقتاپتى دەسەدى.
زامان تاعى ءبىر اۋناعان- دا قوسجارسۋات قوجاتوعاي بوپ وزگەرەدى. ونى وزگەرتكەن كىم دەسەڭىز، ءالىمقوجا دەگەن كىسى. ال ءالىمقوجا كىم ەدى دەسەڭىز، امانحاننىڭ اكەسى ەدى. اۋىل اتىنىڭ وسىلاي وزگەرۋى تۋرالى قۇجات بار.
ارىس شارىنەن شىققان قارا جول ەشقايدا بۇرىلماستان دارياعا قاراي تارتادى دا وتىرادى. قايقايا شاپقان قاراگەر دەگەن سەكىلدى. ۇزاق جۇرەسىز. وڭتۇستىكتىڭ قارعا ميىن قايناتار سارى شىلدەسىندە جول ونبەيدى. ادىر- بەلەس، قىرقا- قىراڭ دەگەن اتىمەن جوق، قاراساڭ كوزىڭ تالاتىن سارىجازىق. ءبىر- وڭكەي كورىنىس، بىركەلكى دالا. كەنەت تەگى ومىردە تاۋسىلىپ بولمايتىن شىعار دەپ ىشتەي كىجىنىپ كەلە جاتقان كۇرە جولىڭىزعا مىنەر جاق بۇيىردەن كەلىپ ءبىر ايداۋ جول كيلىگە كەتەدى. وعان ءتۇسىپ ءبىراز جۇرگەننەن سوڭ مۇرنىڭىزعا ىزانىڭ ءيسى كەلەدى. كۇڭسىگەن دالا، قولقانى قاپقان شاڭ مەن توزاڭنان كەيىن باياعى يۆان بۋنين جازاتىن «جۇماقتىڭ ەلەسى» سەكىلدى سالقىن ساباتتىڭ جۇپارى جانعا قانداي ءجايلى ەكەنىن ايتىپ جەتكىزۋ قيىن. تاعى ازدان سوڭ جولدىڭ جيەگىندە ءوسىپ تۇرعان جالعىز اعاش كورىنەدى. ماڭاي تۇلدىر جازىق. ءشوپ اتاۋلىدان يتسيگەك پەن يزەن، ال تال اتاۋلىدان مۇلدە ادا مىنا دالادا بۇل ناعىلعان اعاش؟ قايدان ۋا قالاي كەلگەن؟ بوتانيكتەر مۇنداي اعاشتارعا ورنيتوحورلى وسىمدىك دەپ ات بەرىپ، ايدار تاعىپ زەرتتەيدى. ونىسى قۇستىڭ جەمساۋىندا الدەقايدان جازاتايىم كەپ، عايىپتان تايىپ تامىر جايعان اعاش تۇقىمى امانحان ءالىم ۇلى دەگەن ءسوز. وسى اعاشتى مەن امانحان الىمگە ۇقساتامىن. دارا بىتىمىمەن! جالعىزدىعىمەن. قورىقپايتىندىعىمەن. نە كورسەم دە ءوزىم كورەمىن دەيتىن جانكەشتىلىگىمەن! ولەڭدە دە، ومىردە دە.
«اقىندى اقىن ەتەتىن ءبىر- اق ولەڭ بولادى. قالعاندارى سونىڭ داقپىرتىمەن كەتەدى» دەيتىن دە ءسوز بار. بۇرىنعى قازاقتاردىڭ «جىلقى قويدىڭ شاڭىنا ىلەسەدى» دەيتىن ءسوزىن ەسكە تۇسىرەتىن ءۇشبۋ پىكىرگە، البەتتە داۋ ايتۋعا دا، كەلىسۋگە دە بولادى. كەلىسەمىز دەسەك، امانحاننىڭ العاشقى ولەڭدەرىنىڭ ءبىرى «اكەمە» دەپ اتالاتىن. شاعىن عانا جىر.
كەتكەنىڭ بە دەپ حابارسىز
- ۇرىستى اجەم
جيىرما جىل جۇرگەن جانارسىز.
بەزەسىڭ بە دەپ ۇيدەن سەن
- ۇرىستى اعام،
ءتورت- بەس جىل بۇرىن ۇيلەنگەن.
قارىنداسىم دا ايتتى وكپەسىن،
ۇرىستى انام
حابارسىز ۇلى كەتكەسىن.
سالدەن سوڭ ءسوندى شىراعدان..
جاتتىم مەن جىلاپ،
ۇرىسپاعانى ءۇشىن ءبىر- اق جان!
و، اكە!
بار بولعانى وسى.
كەزىندە ءابدىلدا تاجىبايەۆتىڭ العى سوزىمەن جارىق كورگەن توپتاماسىنداعى وسى ولەڭ ونىڭ اقىندىق بولمىسىن اشىپ تۇرعانداي ەدى. سول قايسارلىق، سول كەزبەلىك، سول جالعىزدىق. ونىڭ ومىردەگى جولى دا، ولەڭدەگى جولى دا جەڭىل بولا قويعان جوق. ومىردەگى دەمەكشى.. . الىس ماڭعىستاۋدا تامشالى دەگەن كەرەمەت ءبىر قولات بار. شىلدەنىڭ شىلىڭگىر ىستىعىندا اق تەر، كوك تەر بوپ تاڭدايىڭ كەۋىپ كەلە جاتىپ، تاستان تامشىلاپ تۇرعان مۇزداي سۋعا تاپ بولاسىز. ىشسەڭ تۋرا شەكەڭنەن شىعادى. ءبىراق، شەلەگىڭ وڭايلىقپەن تولا قويمايدى. كۇتۋ كەرەك. ءبىر تامشى، ەكى تامشى، ءۇش، سودان كەيىن زارىقتىرىپ بارىپ ءتورت، جالىقتىرىپ بارىپ بەس دەگەندەي... ءسويتىپ ازەر جيناعان شاربەتكە بەرگىسىز سۋىڭىزدى اياق استىنان اقتارىپ الماۋعا تىرىساسىز عوي، البەتتە.
امانحان ماڭدايىنا اۋ باستا توستاعانىن ازەر دەپ تولتىرا بەرگەندە تالاي رەت ءوز قولىمەن توگىپ تاستاي سالاتىن اقىندىق عۇمىر جازىلارىن بىلسە دە سانالى تۇردە ازات باسىن قۇل عىپ وسى جولعا ءتۇستى. مەكتەپتى تامامداعان سوڭ قۇرىلىستا جۇمىس ىستەدى. «نەگە وقۋعا تۇسپەدىڭ؟» دەپ سۇراساڭىز «پارە بەرەتىن شامام بولمادى» دەپ شىنىن ايتادى. پارا دەمەيدى، پارە دەيدى. ونىسى بالە دەگەن سەكىلدى ەستىلەدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ اسكەرگە كەتتى. اسكەردەن امان- ەسەن ورالعان سوڭ دا كاز گ ۋ- گە قاتارىنان كەيىن ءتۇستى. كىتابى دا قاتارىنان كەيىن شىقتى. شىقپاي قالۋى دا مۇمكىن ەدى. سەبەبى، ول كەزدە كىتاپتىڭ بەتاشار ولەڭدەرى مىندەتتى تۇردە كوممۋنيستىك پارتيا نە لەنين، ءتىپتى بولماسا تىڭ يگەرۋ تۋرالى بولۋعا ءتيىس ەدى. امانحان لەنيندى قايتسىن، كومپارتيا امانحاندى قايتسىن- اۋ؟ «جوق ونداي ولەڭدەر مەندە، جازا المايمىن» دەيدى بۇل شورت كەسىپ. «كىتابىم كۇلاي دەيتىن قىزعا ارنالعان ولەڭمەن اشىلسا دەپ ەدىم. ول جاقسى قىز. مىنا ولەڭدى تىڭداڭىزشى» دەيدى دە وقي جونەلەدى:
قاس پەن كوزدىڭ، باۋىرىم، اراسىندا،
اسقاق كەۋدە سوڭىنا قاراسىن با؟
باسىم كەتىپ بارادى بىلەگىندە،
سانام كەتىپ بارادى ساناسىندا.
جاۋلاپ العان جانىمدى تالما كەشتە،
كەرەمەت كۇن كەشەگى قالمادى ەستە.
ەرنىم كەتىپ بارادى ەرىنىندە،
شايقالادى شاتتىعىم الما توستە.
كەش ۇعىنعان قادىرىن تىرەگىم بە،
سول قىز قازىر مۇراتىم، تىلەگىم دە.
كوزىم كەتىپ بارادى بۇرىمىندا،
ءوزىم كەتىپ بارامىن جۇرەگىندە.
باسپا قىزمەتكەرلەرى ولەڭدى جاتىپ كەپ ماقتايدى. «ءبىراق، باسقا كەزدە كۇلايعا ارنايسىڭ با، قۇدايعا ارنايسىڭ با، شارۋامىز جوق كىتاپ شىعۋ ءۇشىن پارتيا كەرەك، تامىر» دەيدى زاڭدى ويلاپ. ەندى قايتپەك كەرەك؟ كومەككە بايبوتا كەلەدى.. . سونىمەن ولەڭ جازىلىپ، كىتاپ شىقتى. كەيىن امانحان جۇرتقا قولتاڭبا بەرەردە كىتابىنىڭ العاشقى بەتىن جىرتىپ تاستاپ بەرىپ ءجۇردى.
ولەڭگە ادالدىق. ءبىر ماقتاساق امانحاندى وسى ءۇشىن ماقتايمىز.
كۇلاي دەمەكشى، ول ءوزىنىڭ ەڭ تاماشا ولەڭدەرىن جان جارىنا، بالالارىنا ارناپ جازدى. ارناۋ ولەڭ دەگەندە قاي- قايسىمىز دا شوشىپ قالامىز. ءبىزدى مەزى ەتكەن انا باستىققا، مىنا باستىققا، ۇكىمەتكە، ءىسى تۇسەتىندەرگە ارنالعان جادىگوي، جارامساق ولەڭدەردى ونىڭ شىعارما- شىلىعىنان تاپپايسىز. مەنىڭشە، ول ومىردە بارىنەن دە ولەڭدى بيىك قويادى. بۇرىلۋ، ىڭعايعا جىعىلۋ، ۇندەمەي قويا سالۋ دەگەن قاسيەتتەر امانحانعا مۇلدە جات. ولەڭ ءۇشىن (ولەڭ مەن ۇلت امانحان ءۇشىن ءبىر ۇعىم) كىممەن بولسا دا جاعا جىرتىسۋعا دەيىن بارادى. ۇلت دەگەن ۇعىم ول ءۇشىن بولەك ءبىر الەم. امانحاننىڭ ارعى اتالارى قازاق دالاسىنا يسلام تاراتپاق بوپ كەلگەندە جەرگىلىكتى حالىق كۇندىز- ءتۇنى مۇسىلمانشىلىق، مۇسىلمانشىلىق دەي بەرەتىن سالدەلىلەرگە قاراپ ءبىر ويعا سونشا بەرىلۋگە بولا ما دەپ تاڭقالعان كورىنەدى. زامانداستارى امانحانعا ۇلت مۇددەسى دەگەن ويعا وسىنشالىقتى جان جۇرەگىمەن بەرىلگەنىنە قاراپ تاڭعالادى. «قازاق جالاقورلارىنا» دەيتىن ولەڭىندە (پۋشكيننىڭ «كليەۆەتنيكام روسسيي» دەيتۇعىن جىرى ەسىڭىزگە ءتۇستى مە؟ ) دەمەيمىن مەن ساعان تۋىسپىن، قايتالاپ ايتامىن ىشتەي مىڭ. «رۋىڭمەن ۋ ىشكىن»
مەن ىشپەيمىن.
سەن كۇلگىن، مەن كەيىن كۇلەمىن،
ءدىن امان اي، كۇنىم.
قازاققا ورتاق دەپ بىلەمىن،
كەۋدەمدى جايلاعان قايعى- مۇڭ، -
دەپ جىرلاسا، بۇل ويلار ونىڭ ءپرينتسيپى. ادەبي جىل قورىتىندىسىندا ءوزىنىڭ ءبىر جەرلەس اقىنىن قاتتى سىناعانى سونشا، الگى «امانحان، سەن ارۋاقتان قورىقپايسىڭ با؟» دەگەنگە دەيىن بارعان.
وينايسىڭ قازاقىلىقپەن.. . اعىسقا قارسى ءجۇزۋ - امانحان ولەڭدەرىنىڭ اينىماس تاقىرىپتارىنىڭ ءبىرى. مۇقاعاليدىڭ «سابي بولعىم كەلەدى» دەيتىن ولەڭى كەزىندە كوپتەگەن جاس اقىندارعا ەلىكتەۋ ولەڭدەر جازعىزدى. انىعىندا تۋرا وسى اتتاس، وسى اتتاس قانا ەمەس، وسى ماعىنالاس ولەڭدەر الەم ادەبيەتىندە ءجيى كەزدەسەتىن. مىسالى، «حوچۋ بىت رەبەنكوم» اعىلشىن اقىنى لورد باي- روندا بار، «حوچۋ بىت وتروكوم» ورىس اقىنى س. ەسەنيندە بار، قۋاندىق شاڭعىتبايەۆتا «مەن پەندەڭدى تاعى ءبىر ايا، قۇداي، بالا قىلشى بالدىرعان باياعىداي» دەيتۇعىن ءبايىت بار ت. ب.. . قىسقاسى، سول جىلدارى سابي بولعىسى كەلەتىن اقىندار كوبەيىپ كەتتى. امانحان بولسا سولارعا قارسىلىق تانىتقان سەكىلدى «ءسابي بولعىم كەلمەيدى» دەگەن ولەڭ جازدى. گاپ ولەڭنىڭ اتىندا ەمەس، زاتىندا دەسەك تە بۇدان اقىنىڭ موداشىل ەمەس ەكەنىن، ءوزىنىڭ بۇلجىماس باعىت باعدارى بارىن اڭعارار ەدىك. بۇل، ءسوزسىز قۇرمەتكە لايىق قاسيەت.
مارقۇم قاسىم قايسەنوۆ اعامىزدى جازۋشىلار وداعىنىڭ باسشىلارى بىردە جانجالداسىپ قالعان ەرلى- زايىپتى ەكى كىسىنى قايتا جاراستىرۋعا جىبەرەدى. قاسكەڭ ءمان-ءجايدى كوزىمەن كورگەن سوڭ، كەرىسىنشە «مىناداي ايۋ قاتىنمەن تۇرعانشا بويداق جۇرگەنىڭ ءجون» دەپ ەركەكتى قايراپ، اجىراستىرىپ كەلەدى. سول سياقتى امانحانعا ءبىر اقىننىڭ كىتابى تۋرالى ماقتاپ ءسوز سويلەۋ تاپسىرىلادى. امانحان باسپا باسشىلىعى ايتقان سوڭ كەلىسە كەتەدى. قولجازبانى الىپ ۇيىنە كەلگەن سوڭ، اسىقپاي ءار ولەڭگە توقتالىپ تالداي باستاسا، ىلعي ءبىر ناشار ولەڭدەرگە تاپ بولادى. ەرتەڭىنە پوەزيا ءبولىمىنىڭ وتىرىسىنا كىتاپتىڭ ءبىر قايناۋى ىشىندە جاتقان شيكى دۇنيە ەكەنىن دالەلدەپ تولىققاندى رەتسەنزيا جازىپ كەلەدى. «مۇنىڭ نە، شىراعىم- اۋ؟» دەيدى كىتاپ رەداكتورى ساسىپ، بۇنىڭ ارتىندا پالەنشەكەڭدەر تۇرعانىن بىلەسىڭ. قۇرتادى عوي ءبىزدى». «نۋ ي چتو، ونىڭ ارتىندا پالەنشەكەڭ تۇر، ءسىز مەنىڭ ارتىمدا كىم تۇرعانىن بىلەسىز بە؟». «جوق، بىلمەيمىن». «ءبىلىپ الىڭىز، مەنىڭ ارتىمدا قوجاكەڭ تۇر. وتىرىك جازسام، سول كىسىدەن ۇيات بولادى». «قوجاكەسى كىم تاعى دا؟». «قوجا احمەت ياساۋي». وسى وقيعادان سوڭ امانحاندى باسپا ءبىرسىپىرا ۋاقىت بويى رەتسەنزەنتتەر قاتارىنان الاستاتىپ، جاقىن جولاتپاي قويادى. كەيدە مىناداي ءبىر ەكسپەريمەنت جاسالسا دەپ ويلايسىڭ.
وسى قالامگەر قاۋىم «ۇزىن سانىمىز سەگىز جۇزگە تاقاپ قالدى، قادىرىمىز جوق، قالاماقىمىز از» دەگەندى ءجيى ايتادى عوي. ونىسى راس تا. ال ەندى الدا- جالدا «قالاماقى مۇلدە تولەنبەيتىن بولدى، اتاق مۇلدە بەرىلمەيتىن بولدى، كىتاپ شىعارۋ دەگەن شارۋا دا توقتادى» دەگەن قارار شىعىپ، جۇزەگە اسا باستاسا قالاي بولار ەدى؟ قازىرگى قاتارى سيرەگەنى سيرەگەن بە، الگى سەگىز جۇزدەن ادەبيەت مايدانىندا سەكسەنى قالار ما ەدى، سەگىزى قالار ما ەدى؟ قانشاسى جازۋدى سول مەزەت تاستاپ كەتەر ەدى؟ سول كەزدە مىنا ەگەمەن قازاقستان ەلىندە قالاماقى ءۇشىن دە، اتاق-مانساپ ءۇشىن دە، كىتاپ شىعارۋ ءۇشىن دە جازبايتىن ەكى اقىن قالسا ءبىرى امانحان بولارىنا سەنەمىن. ول كەشەگى كەڭەستىڭ كەڭ زامانىندا دا قالاماقى الىپ جارىتپادى. ويتكەنى ولەڭدى از جازدى. سويتە تۇرا، ءبىر جىل كىتابى جوسپارعا ەنبەي قالسا باسپانىڭ ديرەكتورىنىڭ ۇستىنەن ارىزدى قارشا بوراتاتىن كەيبىر اعالارى سەكىلدى ولەڭنىڭ جىرتىسىن جىرتادى، ولەڭنىڭ وتىمەن كىرىپ، كۇلىمەن شىعادى. انالاردىڭ عوي ەسىل- دەرتى اقشا مەن اتاق، ءبىزدىڭ امانحاندىكى نە، اللا- اۋ؟ رەۆوليۋتسيانى امانحان سەكىلدىلەر جاسايدى. پايداسىن باسقالار كورەدى. كورىپ قانا قويمايدى، ايداپ سالادى. ءوز ەسەبىن تۇگەندەيدى. كوپ اقىندارعا تان قانداي كەمشىلىكتەر بار دەسە، وعان جاۋاپ تا كوپ بولارى انىق. سونىڭ باستىلارىنىڭ ءبىرى - ەرمەلىك. كىم نە ايتسا سوعان سەنۋ. مۇنداي ادامداردىڭ تۇراقتى جاۋى بولمايدى، بولماي- اق قويسىن، وكىنىشتىسى ول ەمەس، وكىنىشتىسى تۇراقتى دوسى دا بولماۋى مۇمكىن.
امانحاننىڭ دۇشپاندارى دا ءجيى اۋىسىپ تۇرادى. ونىڭ جاۋلارىنىڭ اراسىندا امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ پرەزيدەنتى مەن يزرايل پرەمەر- مينيسترىنەن باستاپ، قوجاتوعاي جولىندا قول كوتەرگەندە توقتاماي كەتكەن اۆتوبۋس شوفەرىنە دەيىن بار. كەيدە جاعاڭدى ۇستاتىپ، ءالى ادەبيەتكە كەلمەگەن ءبىر «جازعىشبايدى» جەر- كوككە تيگىزبەي ماقتاپ، قوسىلا ماقتاماعانداردىڭ ءبارىن «سەندەر ونى كورە المايسىڭدار» دەپ تۇگەل كۇستانالاپ، ەسەسىنە كلاسسيك اقساقالداردى «ادەبيەتتە تۇك بىتىرمەگەن» دەپ اڭگىمە ايتىپ وتىرسا، تاڭقالماڭىز. ەرتەڭىنە الگى جاس «تالانتتى» تۇگىن قالدىرماي سىباپ، الدەكىمدەرگە قوسىلىپ كەشە عانا بىرگە تالاعان جاسى ۇلكەن اعاسىنان كەشىرىم سۇراۋدىڭ ءجونىن تاپپاي شىجبالاقتاپ جۇرەتىنى تاعى بار. ءبىر قىزىعى الگى ايتاقشىلدارعا ءبىر رەت ەرەمىن دەپ ازعانتاي ابىرويدى ايرانداي توگىپ الدىم دەمەيدى، اراعا ءبىر جىل سالىپ باياعى بالانى قايتا ماقتاپ، باياعى شالدى قايتا سىباپ ماقالا جازۋى ابدەن مۇمكىن. وسىلايشا ءبىر قاراعاندا اۋمالى- توكپەلى، بالكىم كەيبىرەۋلەردىڭ كوزىنە تۇراقسىزداۋ كورىنەتىن مىنەزى بار دەسەك تە، اقىننىڭ جۇرەگىنىڭ ءتۇۋ تۇبىندە قورعاسىنداي ءبىر سالماق بار.
ول بەتى تولقىعانمەن ءتۇبى قوزعالمايتىن تەرەڭ كول سەكىلدى. بۇلجىمايتىن، وزگەرمەيتىن، ءبىر ورنىنان جىلجىمايتىن پرينتسيپتەرى ەكىنىڭ بىرىنە ۇناي دا بەرمەيدى. جالپى امانحاندا بىرەۋلەرگە ۇناۋ كەرەك دەگەن وي مۇلدە بولمايتىن سياقتى. نە دەيسىز بۇعان؟ مارقۇم تاكەن ءالىمقۇلوۆ قىزىق كىسى ەدى. بىردە اعامىزدى ورتاعا الىپ سىرا ءىشىپ تۇردىق. نە شايتان تۇرتكەنىن بىلمەيمىن، امانحان الىم جوق، بەرىم جوق، اياق استىنان «كوكە، گاپتىڭ قىسقاسى ناشار اقىنسىز. ولەڭدى قويساڭىزشى» دەسىن. ماڭاي قۇلاققا ۇرعان تاناداي تىنا قالدى. الماتىدا وعان دەيىن دە، ودان كەيىن دە ءدال سونداي تىنىشتىق بولعان ەمەس. امانحان سىرانى ءبىر جۇتتى، اعامىز ەكى جۇتتى. اعام ءبىر جۇتىپ اسپانعا قارادى، امانحان ەكى جۇتىپ اعاما قارادى. «جاس جىگىت، مەن مادەنيەتتى اقىنمىن» دەدى تاكەن اعامىز كوكتەن كوزىن الماي... كەيىن نە بولدى؟ كەيىن تۇك تە بولعان جوق. امانحان تاكەن كوكەسىنىڭ حيكايالارى تۋرالى تاباقتاي ماداق ماقالالار جازدى. ولارى جىلدىڭ ۇزدىك ماتەريالدارى اتانىپ، ابىرويعا بولەندى. ەكەۋى تاكەن ولگەنشە كەرەمەت دوس بوپ كەتتى. قازىر دە جاستاردى جيناپ تاكەن ءالىمقۇلوۆ پروزاسى تۋرالى لەكسياعا بەرگىسىز اڭگىمەلەر ايتادى. جاستار دەمەكشى، مەن جاسىراق كەزىمدە اعالارىمىزدىڭ وزىنەن كىشى اقىنداردى نەگە سونشا ماقتاي بەرەتىنىنە تاڭداناتىنمىن. ال قازىر تۇسىنەمىن. شىندىقتى ايتسام جاڭا ءوسپىرىم جاس شىبىقتى سىندىرىپ الامىن با دەپ قورقادى ەكەن عوي قايران اعالار. ارامىزدا قورىقپايتىن جالعىز ادام امانحان.
«سەن وسە كەلە مىناۋسكي اقىن بولاسىڭ، اتتەڭ نادانداۋسىڭ، وقۋىڭ جۋرفاكتىڭ دەڭگەيىندە قاپ قويعان، ورىستاردى وقۋ كەرەك» دەدى ءبىر جاس اقىنعا. مەن وندايدى ايتا الماس ەدىم، ايتسام انا جىگىتتى اۋىرتىپ الۋىم مۇمكىن عوي، ول ءبىراق امانحان اعاسىنا رەنجىگەن جوق. كەرىسىنشە «راحمەت» دەدى. «ال مىناۋ ناعىز الاياق بولادى، نەگە دەسەڭ ولەڭ دە جازادى، پروزا دا جازادى، انگە ءسوز دە جازادى. ايتىسقا دا كەت ءارى ەمەس. كومپوزيتورلىعى دا بولۋى مۇمكىن. ءان شىعاراسىڭ با ەي؟» دەپ سۇرادى سوڭعى مودامەن كيىنگەن ءبىر بوزبالادان. «جوق، اعا» دەيدى انا بايعۇس كوزى جىپىلىقتاپ. «شىعارما، ۇيات بولادى!» دەدى امانحان قاداپ. نەسى ۇيات بولادى، ءباتىر- اۋ؟! ورىستاردى وقۋ كەرەك دەگەننەن شىعادى، قانداي زاماندا دا امانحان ورىس ادەبيەتىنەن قول ۇزگەن جوق. ماسكەۋدىڭ ادەبي باسىلىمدارىن جازدىرىپ الۋدان جالىققان ەمەس. ماسكەۋلىك، ۆولوگدالىق اقىندارمەن حالىقارالىق تەلەفون ارقىلى سويلەسەمىن دەپ اقىسىنا ءبىر ايلىق جالاقىسىن تولەگەن كەزدەرى دە بولدى.
ولارمەن دوستىعى م. گوركي اتىنداعى ادەبيەت ينيستيتۋتىنىڭ ەكى جىلدىق كۋرسىندا وقىعان جىلدارىندا باستالدى. ءبىر قىزىعى ماسكەۋدە وقىعانى تۋرالى ەش جەردە جازبايدى دا، ايتپايدى دا. «نەسىنە ماقتانامىن؟» دەيدى. بىزگە قاراعاندا بۇگىنگى ورىس قوعامىندا ولەڭنىڭ قادىرى بار. ياكي اقىنداردىڭ ايتقانىنا قۇلاق سالىنادى. بىزدەگىدەي اقىن ءوز الدىنا، ساياسات، بيلىك ءوز الدىنا اۋا جايىلىپ جاتقان جوق، ساياسات قانشا دەگەنمەن قوعامدىق پىكىردەن اياعىن تارتادى. ورىس ادەبيەتى دەگەندە ايىلىن جيمايتىن ۇكىمەت ورىستا بولعان ەمەس. قازاقستانداعى سەكىلدى بەتىمەن كەتكەن ساياساتشىلار، بىلگەنىن وتتايتىن ساياسات، جەل قايدان تۇرسا سولاي قاراي قۇلاي كەتەتىن عالىمدار، بيلىككە لاپپاي تاقسىرلاپ كۇن كەشكەن جازۋشىلار ولاردا قازاقستانداعىداي باعالى ەمەس. مۇمكىن، عالىمدارىنىڭ الدى نوبەل سىيلىعىنا يە بوپ (ج. الفەروۆ) ، اقىندارىنىڭ الدىن بۇكىل حريستيان الەمى پايعامبارداي (ي. كۋزنەسوۆ) ارداقتايتىنى دا سودان بولار. الدە، رەسەي سياقتى الىپ يمپەريانى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن ۇيات- يماندى دا ۇمىتپاۋ كەرەك پە ەكەن...
امانحان ماسكەۋدەن ورالعان سوڭ ولەڭگە باسقا كوزبەن قاراي باستاعان سەكىلدى. از جازاتىن، از جاريالاناتىن بولدى. اتتەڭ، سول م. گوركي اتىنداعى ادەبيەت ينستيتۋتىنان قول ءۇزىپ قالعانىمىز دۇرىس بولمادى. ورىس ءشوۆينيزىمىن، ورىستاردىڭ كەيبىر سالت- داستۇرلەرىن جەك كورۋىمىز كەرەك، ءبىراق ونىڭ ادەبيەتىنەن ۇيرەنۋدى جوققا شىعارىپ نە بەرەكە تابامىز؟ ورىستى ءبىلۋ كەرەك، سودان كەيىن جەك كورسەڭ سەنى تىڭداۋعا بولادى. بىلمەيسىڭ، تۇسىنبەيسىڭ، وقۋعا ساۋاتىڭ جەتپەيدى، قارادان قاراپ جەك كورەمىن دەيسىڭ، كەشىرىڭىز مۇنىڭىز اباي زامانىنداعى ناداندىقتىڭ ءوزى. امانحاننىڭ «ورىسشىلدىعى» وسىلاي دەيدى. قىزا- قىزا كەلە ورىس ۇلتشىلدارىنىڭ «دەرجيموردا» قىلىقتارىنا دا ەلىكتەپ، ونىسى سول كەزدەگى ۇكىمەت باسشىسى اكەجان قاجىگەلدينننىڭ قۇلاعىنا ءتيىپ ءىستى بولا جازداعانى دا بار. سودان بەرى قاجىگەلديننىڭ قازاقستانعا قايتا ورالۋىنا جان- تانىمەن قارسى ەكى كىسى بولسا، ءبىرى - امانحان. ءبىراق، ودان اكەجاننىڭ حابارى جوق سەكىلدى.
سودان سوڭ امانحاننىڭ ليريكالىق «مەنى» رەسمي بيلىكتى قولداي باستادى، قازاقتىڭ تابانىنا كىرگەن شوڭگە مەنىڭ ماڭدايىما قادالسىن دەپ تىلەدى، رەسمي بيلىككە ەكى ادام شىن بەرىلگەن بولسا ءبىرى امانحان ەدى، اتتەڭ رەسمي بيلىك سونى بىلمەيتىن سەكىلدى. رەسمي بيلىك دەمەكشى، ءبىزدىڭ كوبىمىز ۇكىمەت جاققا ەلەڭدەپ وتىرامىز. باياعى كەڭەس ۇكىمەتى تۇسىنداعىداي الاقانعا سالىپ ايالاسا، قۇرمەتتەسە، ءتىپتى بولماسا بەدەلدى جيىندارعا شاقىرىپ ەلەپ- ەسكەرىپ وتىرسا ەكەن دەيمىز. شاقىرىلماساق وكپەلەيمىز. انادان گورى مەن جاقسى جازامىن عوي، ول نەگە قۇرمەتتەلەدى، مەن نەگە سىرتتا قالا بەرەمىن دەيمىز. رەنجىپ ماقالا جازامىز. وپپوزيتسياعا كەتەمىن دەپ قورقىتامىز. امانحان ۇكىمەتپەن اراسىن الدەقاشان اشىپ العان سىقىلدى. ەكەۋى ءبىرىن ءبىرى ىزدەمەيدى. تاپ بۇگىن مينيسترلەر كابينەتىنىڭ ءتوراعاسى نەمەسە مينيستر كىم ەكەنىن سۇراڭىزشى، امانحان بىلمەۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل جاعىنان ول كەشەگى تاكەن ءالىمقۇلوۆ، بەردىبەك سوقپاقبايەۆقا ۇقسايدى. راسىندا، كىمنىڭ باستىق ەكەنى امانحانعا نەگە كەرەك، باستىق بۇعان ولەڭ جازىپ بەرمەيدى عوي. مىنە، سىزگە پوزيتسيا! ونىڭ قاي كەزدە دە سىناپ- مىنەپ جۇرەتىن قالامگەرلەرى - ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ، ولجاس سۇلەيمەنوۆ، مۇرات اۋەزوۆ. ۇشەۋى دە ونىڭ ويىنشا «ادەبيەتكە بەرگەنى جوقتار، قازاققا جانى اشىمايتىندار، ورىسقا بۇيرەگى بۇرىپ تۇراتىندار». مۇرات اۋەزوۆكە تاعار قوسىمشا كىناسى «مۇسىلمان دىنىنە قارسى قايداعى ءبىر شامانشىلىقتى (شاماندىقتى دەمەيدى) ناسيحاتتايدى».
مۇرات مۇحتار ۇلى يسلامعا قاشان، قالاي قارسى شىعىپ ءجۇر - ەستىگەن ەمەسپىن. ءوز اكەسى مۇحتار ومارحان ۇلى، ارعى اتالارى باقسايىس اۋليەدەن تاراعان اۋلەت بولسا مۇرات قالاي ءدىن دۇشپانى بولماق - تۇسىنىكسىز. جالپى اتاقونىس امانحاندا بىردەن تۇسىنۋگە قيىن كوزقاراستار كوپ. اسىلى، ول تۋرالى ءسوزدى امانحان جانە تەمىربەك قوجاكەيەۆ دەگەن تاقىرىپتان باستاپ، امانحان جانە بۇكىلالەمدىك سيونيزم تورى، امانحان جانە مەملەكەتشىلدىك، امانحان جانە اسقار سۇلەيمەنوۆ، امانحان جانە توقاش بەردياروۆ، امانحان جانە جاستار، امانحان جانە زاڭ جۋرناليستيكاسى سەكىلدى ارنالاردا تاراتىپ ايتسا اڭگىمە تولىق بولار ەدى. كورىپ وتىرعانىڭىزداي، تاقىرىپ كوپ سالالى. كۇردەلى. ءجۇدا قيىن دا. ءبىر ماقالاعا سىيمايدى.
امانحاننىڭ ەڭ از جازاتىنى ماحاببات جانە ءدىن تاقىرىپتارى. ماحابباتتى نەگە از جازاتىنى ءوز ءىسى، ال ەندى اتا-باباسى سوناۋ اتا قونىس اراب جەرىنەن ءبىزدىڭ ساحاراعا يسلام ءدىنىن ناسيحاتتايمىن دەپ كەلىپ تۇراقتاپ قازاق بوپ كەتكەن اۋىلدىڭ بالاسىنىڭ دىنگە سالقىندىعىن قالاي تۇسىنەمىز؟ پايعامباردىڭ حاديستەرىن ءتارجىمالاۋعا شاقىرامىز امانحان كەلىسپەيدى. ءدىني كىتاپتاردى اۋدار دەيمىز تاعى دا مويىنى جار بەرمەيدى. جۇما نامازعا بارالىق دەيمىز ۋاقىتى بولمايدى. سويتسەك ونى ءدىن سالاسىنداعى جاساندىلىقتار مەن جادىگويلىكتەر جيىركەندىرەدى ەكەن. «يمان كەلتىرۋ، بەس ۋاقىت نامازىن وقۋ، ورازا تۇتۋ، ساداقا بەرۋ، قاجىعا بارۋ... مەن ونىڭ ەشقايسىسىنا دايىن ەمەسپىن. كەزى كەلەدى، دايىن بولامىن، سول كۇننەن باستاپ ءدىن قاعيداتتارىن دۇرىس ۇستاۋعا كوشەمىن. وعان دەيىن ءوزىمدى دە، وزگەنى دە الدايتىن جايىم جوق. باسقا كۇنالارىم دا جەتەدى» دەيدى. ءدىن جولىندامىن دەيتىن ەكىجۇزدى ەركەكتەر مەن ايەلدەر ونىڭ ءوز تىلىمەن ايتقاندا «كىسىنىڭ جىنىن كەلتىرەدى». جازۋشىلاردىڭ وزدەرى جاساپ العان «جەكەمەنشىك جەر- ۇيىقتارى «ياكي سۇيىكتى ءبىر مەكەندەرى بولادى. مىسالى ما، مىسالى ۋ. فولكنەردىڭ يوكناپوتافاسى، ك. پاۋستوۆسكيدىڭ مەشەرى، ءا. نۇرپەيىسوۆتىڭ ارالى بار. بۇل داعى سۋرەتكەردىڭ ءوزى عانا تۇسىنەتىن جانە ءوزىن تۇسىندىرە الاتىن ءوز الەمىن ىزدەۋدەن تۋاتىن بولسا كەرەك. امانحاننىڭ يوكناپوتافاسى داريا. سىرداريا. جىل ون ەكى ايدىڭ قانشاسىن داريادا وتكىزەدى ونى ءوزى عانا بىلەدى. مەنىڭ بىلەتىنىم ءجيى بارادى.
سويتە تۇرا ونىڭ تۋعان جەر تۋرالى تۇسىنىگى باسقا. ول الماتىدا، استانادا تۇراتىن كەيبىر اقىندار مەن جازۋشىلاردىڭ تۋعان جەرىن، تۋعان ەلىن ساعىنۋىن «فالشيۆايا توسكا» دەيدى. مۇنىسى، استە كەزىندە ماسكەۋدەن ۇيرەنىپ كەلگەن ورىسشاسى بولسا كەرەك. «فالشيۆايا توسكا» يەلەرىن يتتەي جەك كورەدى. «اۋجەكە-اۋ، ادامدى تۋعان ەلىن ساعىنعانى ءۇشىن جازعىرۋعا بولا ما؟» دەپ ارا تۇسە باستاڭىزشى، دەرەۋ «سەنىڭ ايتىپ تۇر- عانىڭ ماركسيزم ۇيرەتكەن ماتىبيلىك قوي» دەپ وزىڭىزگە باس سالادى. كەيىن بىلسەم، تاياق تاستام جەردەگى اۋىلىن ساعىندىم دەپ ولەڭ جازاتىندار، بىرىنشىدەن، وتىرىك جىلايتىندار، ەكىنشىدەن، وزىنە دەيىنگى اقىنداردىڭ اۋىل تۋرالى ولەڭدەرىنە ەلىكتەپ ۆارياتسيا جاسايتىندار (مىقتى بولسا وزىنشە جازباي ما؟)، ۇشىنشىدەن، ەڭ جامانى اۋىل تۋرالى ولەڭدەردەن كوبىنە تار شەڭبەردە قالىپ قويعان ناداندىقتىڭ ءيسى مۇڭكىپ تۇرادى (مۇنىسىن ءوزى ورىسشاعا «وگرانيچەننوست» دەپ اۋدارادى)، ودان دا جامانى جەرشىلدىكتىڭ، رۋشىلدىقتىڭ قۇلاعى قىلتيىپ تۇراتىنى تاعى بار دەپ تۇيەدى. قۇي كەلىسىڭىز، قۇي كەلىسپەڭىز اڭگىمە وسى.
«اۋىلىمدى اڭساپ جىلاسام، ەتەگىم جاسقا تولادى» دەپ جازعان اقىنعا تەلەفون شالىپ، «نە باسىڭا كۇن تۋدى، قاتىندارعا ۇقساپ جىلاعانشا اۆتوبۋسقا بيلەت ال دا بارىپ كەل!» دەپ ۇرىستى. ترۋبكانى قويعان سوڭ تاعى دا «ادامنىڭ جىنىن كەلتىرىپ» دەگەندى قوستى. قوجاتوعاي اۋىلىنىڭ تۇسىندا داريا جايىلىپ بارىپ، ءيىن جاساپ ورالىپ اعادى. بەينە ەرتەدەگى ورىس پەيزاجشىلارىنىڭ سۋرەتتەرىندەگىدەي ءبىر ادەمى كورىنىس. جارقاباقتا مايلىقوجا اقىننىڭ ءۇيىنىڭ ورىنى بار. اقىن سول بيىكتەن تومەندە لايتىپ جاتقان جويقىن وزەنگە قاراپ وتىرعاندى ۇناتادى. توپ توراڭعىلدىڭ تەڭگە جاپىراقتارى تىنىمسىز سىبدىرلايدى. توراڭعىلدىڭ بۇل ءتۇرى تەك سىر بويىندا عانا وسەدى. باسقا ايماقتاردى جەرسىنبەيدى. بۇل ءوزى قىزىق اعاش. ەسكەكتى قايىقپەن ءجۇزىپ بارىپ ورتاداعى ارالدان ءشوپ ورىپ جۇرگەن اۋىلدىڭ بالالارى ايقايلاپ سالەم بەرەدى. ءبىر كەزدە ءوزى دە وسىنداي جەلقايىقپەن ارعى بەتكە تالاي قاتىناعان. ول كەزدە داريا ارنالى دا ەدى، اساۋ دا ەدى، كوكتەم سايىن تاسيتىن. بۇرىنعى شالدار تاسۋدىڭ ەكپىنىنە قاراپ «مىنا تاسۋ قازان توڭكەرمە» نەمەسە «جىن بۋعان» دەپ ات قويىپ جاتاتىن. كوكتەم ءجايلى كەلىپ، مامىراجاي جازعا جالعاسسا جەرگىلىكتى حالىق «گۇل تاسۋ كەلدى» دەپ قۋانادى. ىلگەرىدە قازاقتار جوعارىدان سالدى، قايىقتى جاقسى پايدالانعان. قايىقشىلىق اكەدەن بالاعا مۇرا بوپ قالاتىن كاسىپ ەدى، بۇگىندە ەكى ءۇيدىڭ بىرىندە موتورلى قايىق بار. سال سەرۋەن عانا ەمەس، كەرەك- جاراق جەتكىزىپ الاتىن تاسىمال قۇرالى، كولىك.
امانحاننىڭ مايلىقوجا اتاسى اقىندىعىنا قوسا ون ساۋساعىنان ونەرى تامعان شەبەر دە ەكەن. بىردە سالمەن ارتىنىپ تارتىنىپ كەپ وسى يىندە توقتاپ، جۇگىن ءتۇسىرىپ جاتسا كەرەك. جاعادا ورىسشا وقىعان بالاسى اكەسىنە كومەكتەسۋدىڭ ورنىنا قولىن ارتىنا ۇستاپ ءارى- بەرى جۇرگەن كورىنەدى. سونى بايقاپ تۇرعان قۋ جاق اقىننىڭ ءبىرى اتپەن شاۋىپ بارىپ «دات، تاقسىر!» دەپتى. سويتكەڭشە مايلىقوجاعا ەس جيعىزباي تۇتقيىلدان ەكپىندەتىپ: «تاقسىر- اي، جوعارىدان سال اعىزدىڭ، سالعا ارتىپ ءبىر- ەكى ۇيلىك تال اعىزدىڭ. وزىڭىزگە ىستەتىپ قاراپ تۇرعان تاپ ەنەسىن ۇرايىن بالاڭىزدىڭ»، - دەپتى دە اتىن بوربايلاپ كەرى قاشادى. ماقسات - مايلى اقىننىڭ جاۋابىن توسپاۋ، توسسا جەڭىلىپ قالۋى مۇمكىن عوي. بۇرىنعىلار دا قۋلىقتى جامان مەڭگەرمەگەن سەكىلدى. ەسەسىنە «پالەن جىلى كوكتەمدە مايلىقوجاعا بىلاي دەگەنمىن» دەپ ايتىپ جۇرۋگە جاقسى... سول داريا، سول جاعالاۋ... انا قولتىقتا بالا كەزىندە بالىق اۋلادى. مىنا جەردە اكەسى ءالىم-قوجا اقساقالعا قولقابىس جاساپ ءشوپ شاپتى. ال انە ءبىر جەردە تۇڭعىش رەت كورشىنىڭ قىزىنىڭ كۇلكىسى سۇمدىق سۇلۋ بوپ ەستىلگەن.. . قاريالاردىڭ كوبى جوق. دوستارى دا جان- جاقتا.
اۋىل سىرتىنداعى كونە قورىمنىڭ ەتەگى سوزىلىپ ءبىرتالاي جەرگە جەتىپ قاپتى. قابىرستانعا بارعان سايىن جۇرەگى شانشيدى...
ءبارى دە ءوزى بىلەتىن ادامدار. اكە كەسەنەسى، انا بەيىتى، تۋعان تۋىس، اعايىن جەكجاتتار...
ءار بارعان سايىن جاڭا ولەڭدەر جازىپ كەلەدى. ەندى ءبىر ءسات امانحان «جاساعان» دارياعا قۇلاق ءتۇرىپ، امانحان سالعان سۋرەتتەردى تاماشالاپ كورەلىك:
جانىمنىڭ جابىرقاسا سۇيەنەرى،
نە دەگەن سۋ سىلدىرى كيەلى ەدى،
تولقىنى بۇيرالانىپ باياعىداي
تۇسىمە سىرداريا ءجيى ەنەدى.
بىلمەپپىن كوككە ءسىڭىپ كەتەرىن مەن
سونداعى ءبىر ءتۇتىننىڭ جەكە ورىلگەن،
جىلتىلداپ كوزگە ۇراتىن سىرداريا
كوكجالدىڭ جونىنداي بوپ كوتەرىلگەن.
اربايتىن جانارىمدى ساعىم كەشكى،
ساعىمدا قانشا بالا باعىم كوشتى.
ويىمدى بۇزدى كەنەت اپام داۋىسى،
جوعالعان كەشەگى، استە تابىلدى ەشكى.
نەمەسە مىنا ءبىر سۋرەتتەرگە قاراڭىز:
قۇس شالعان لاشىنداي جەتكەن ەدىم،
ۇستاتپاي كەتتى ءبىراق ۇياڭ كوكتەم.
الىستا اي التىباقان تەپكەندەي مە،
تەربەلىپ داريانىڭ تۇبىندە تۇر.
توراڭعىل توبەسىنەن تۇسكەن ساۋلە،
اۋمايدى بويجەتكەننىڭ شالماسىنان.
قىزىلقۇم ۇرلەي سوققان ۇرمە قۇمدى،
كوتەردىڭ كەۋدەمدەگى سىرگە مۇڭدى.
ساعىنىش ساعان دەگەن سارى بەلدىك،
شەشە الماي، بىلەسىڭ بە، جۇرگەنىمدى.
قوزداعان شوق سەكىلدى ويىمدى ۇرلەي،
سوقتى جەل ءىشىن تارتىپ تويىم بىلمەي.
جاعادا ءجۇرمىن ەرتىپ كولەڭكەمدى،
ميامەن ءپىسىپ تولعان بويىم بىردەي.
وقىرمان وسى تاقىلەتتەس جىرلاردى وقىعاندا ميامەن بويى بىردەي بالالىق كەزىن اڭساعان اقىننىڭ جۇرەك ءدۇرسىلىن ەستىپ وتىرعانداي كۇي كەشەدى. بالكىم اقىن باقىتى دەگەن سول بولار. داريانىڭ تۇبىندە تەربەلىپ تۇرعان اي دا كەرەمەت سۋرەت.
داريا امانحان ءۇشىن گەوگرافيالىق ءبىر نىسان عانا ەمەس، جوعالتقانىن تاباتىن، كەلمەسىن ساعىناتىن، وتكەنىن وي ەلەگىنەن وتكىزەتىن، كەلەشەگىنە سىنكوزبەن قارايبىلەتىن، كۇندەلىكتى كۇيكى تىرلىكتىڭ شاڭ توزاڭىنان ارىلاتىن، ارىلىپ قانا قويماي قارشىعاشا سىلكىنىپ ومىرگە جاڭاشا ءبىر ۇمتىلىسپەن، تىڭ ءبىر كۇشپەن قارايتىن رۋحاني الەم. ادامدا وسىنداي ءبىر ىشكى الەم بولۋعا كەرەك. ايتپەگەن كۇندە جۇتاڭدىق، جۇدەۋلىك قامىتى موينىڭنان تۇسپەي قويادى. «اقىندار پروۆينتسيادا تۋادى، پاريجدە ولەدى» دەيدى ەكەن فرانتسۋزدار. قازاق جازبا اقىندارىنىڭ سوڭعى ءتورت- بەس بۋىنىنىڭ تاعدىرلارى ۇقساس. اۋىل، اۋىل مەكتەبى، الماتى، ۋنيۆەرسيتەت، گازەت رەداكتسيا- لارى نە باسپا ماڭىنداعى جۇمىستار...
جۇتاڭداۋ ءومىرباياندار ەكەنى كورىنىپ- اق تۇر. ءتىپتى، جاسى وتىز- قىرىققا كەلگەنشە اۋىلى مەن الماتىدان باسقا جەر كورمەگەن اقىندار قانشاما؟ ارينە، وندايلار ساۋساعىن سورىپ ولەڭ جازادى، ونىسىن ساۋساعىن سورىپ وتىرىپ ءوزى سياقتىلار وقيدى. اراسىندا اسكەردە بولعاندارى، وندىرىستە، شارۋاشىلىقتا، ادەبيەتتتەن باسقا سالادا جۇمىس ىستەگەندەرى، ءومىر كورگەندەرى از بولدى. ادەتتە، اسكەردە بولعان ازامات پەن بولماعان ازاماتتى بىردەن تانۋعا بولادى. امانحان «ەسكە ءتۇستى جاستىعىم اسكەردەگى» دەپ باستالاتىن تسيكل ولەڭدەرىندە ۇلكەن ازاماتتىق ويلار تۇيەدى. ءسويتىپ ادەبيەتكە كەلمەس بۇرىن ءومىردىڭ نەشە ءتۇرلى باسپالداقتارىنان ءوتىپ تابانىنىڭ ءبۇرى بار، ايەل وسەكتەن، قىبىر- جىبىر ۇساقتىقتان، ىشىنەن قىل اينالماتىن قىزعان- شاقتىقتان، باقاي ەسەپتەن، ىنجىقتىقتان، دوستىڭ جەتىستىگىن كورەالماۋشىلىقتان ادا، تىك مىنەزدى، بىربەتكەي، ەرىك كۇشى مىقتى ازامات بولىپ قالىپتاستى دا، بۇل قاسيەتتەر ءوز كەزەگىندە وعان ەشقاشان جىلاڭقى، بۇلدىر، بوسبەلبەۋ، جاعىمپاز، جاسىق ولەڭدەر جازعىزبادى. ونىڭ ايەلدەر پوەزياسىنا بولەكتەۋ كوزبەن قارايتىنى، اقىنمىن دەپ الدىنا كەلگەن جاس جەتكىنشەكتەن اۋەلى ولەڭنىڭ شەبەرىن ەمەس، ەر ازاماتقا تان قاسيەتتەردى ىزدەيتىنى، ول قاسيەتتەردى تاپپاسا جاتىپ كەلىپ اشۋلاناتىنى تۋرالى تالاي الىپقاشپا اڭگىمەلەر بار.
«ولەڭدى ءيت تە، قۇس تا جازادى، ەڭ الدىمەن ەركەك بول» دەيتىنىن جاستار تۇگىلى قاتارلارى دا تۇسىنبەي ءتۇرلى- ءتۇرلى باعا بەرىپ جاتسا دا امانحان ءوز پرينتسيپىنەن اينىمادى.
«جىلاڭقىلىق ساتقىندىقتان دا جامان» دەگەن وي ءتۇيىنى ادەمى ايتىلعان اسەم ءسوز عانا ەمەس، ومىرلىك كرەدوسى ەكەنىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى. ونىڭ تىرلىكتەگى دە، ولەڭدەگى دە كوپ قىلىقتارى توقاش بەردياروۆتى ەسكە تۇسىرەدى. مارقۇم توقاش اعامىزدىڭ ومىردەگى ەڭ جەك كورەتىن نارسەسى جاساندىلىق بولاتىن. ونى كەيبىر ەستەلىك جازعاندار «ىلعي باستىقتارمەن، اتاقتىلارمەن ايقاسىپ جۇرەتىن» دەپ اجۋالاعىسى كەلەدى. ولاي ەمەس. اڭگىمە قىزمەتى وسكەن ادامنىڭ وتىرىككە ءبىرتابان جاقىن تۇراتىنىندا. اڭگىمە اتاق الۋ ءۇشىن كەيبىرەۋلەردىڭ ارىن ساتاتىنىندا. امانحان ءبىر اقىن اعامىز جونىندە «ونىڭ ماحاببات تۋرالى ولەڭ جازۋعا مورالدىق قۇقى جوق» دەپ كەسىپ ايتقانى بار. بۇنى ءبىز كۇلمەككە جاقسى قىسىر ءسوز دەپ قابىلدادىق تا قويدىق. تاعى ءبىر اقىن اپامىزدىڭ كىتابىنىڭ سوڭىنا «سەنبەيمىن!!!» دەپ ءۇش بىردەي لەپ بەلگىسىن قاتار قازديتقاندا دا كۇلدىك. وسى ءبىر كۇلكى امانحانعا ەمەس، وزىمىزگە ءوزىمىز بەرگەن باعا ەمەس پە؟
«ال سەن»، - دەدى بىردە ماعان، «نەگە قوجاتوعايعا ءجيى كەتىپ قالا بەرەسىڭ؟» دەپ سۇرايسىڭ. ءبىراز ۇندەمەي تۇردى دا «ادامنىڭ جىنىن كەلتىرىپ...» دەگەندى قوستى. البەتتە، ونەر ادامىنىڭ قانشا ەرىك كۇشى مىقتى بولسا دا ىشتەي جاسيتىن، وكىنەتىن، وپىناتىن، كەيبىر دوستارىنىڭ ساتقىندىعىنا، بەيشارالىعىنا، اتاقۇمارلىعىنا زىعىردانى قاينايتىن كەزدەرى بولاتىنى انىق. سودان سوڭ «تاعى دا قوجاتوعايعا ما؟» دەپ سۇرامايتىن بولدىم.
امانحان ەشكىمگە ۇقسامايتىن ازامات، سوندىقتان دا ەشكىمگە ۇقسامايتىن اقىن. نە دەسەك تە ونىڭ وسى كۇنگە دەيىن شەن-شەكپەن، قىزمەت، اتاق-داڭق دەگەن كەرۋەندەرگە قوسقان جەتىم تايلاعى دا جوعى راس. ورتامىزدا وسىنداي اقىننىڭ بارىنا ءوز باسىم قۋانامىن. البەتتە، مۇنداي اقىندار كوپ بولسا نۇر ۇستىنە نۇر. ءبىراق، امانحان جالعىز. قوجاتوعاي جولىنداعى جاپانداعى جالعىز اعاش سەكىلدى.
جاقسىلاردىڭ از بولاتىنى، جالعىز بولاتىنى نەسى ەكەن وسى؟
اۆتورى ەسەنعالي راۋشانوۆ
سايتقا ازىرلەگەن بەيسەن سۇلتان ۇلى
