ماقسات سەرالى، ەكونوميست: ەكونوميكانى زاڭنامالىق فاكتور قۇتقارادى

بۇل جاعداي قاشانعا دەيىن جالعاسادى؟ مۇنايعا تاۋەلدىلىكتەن قالاي ارىلۋ كەرەك؟

 الداعى ۋاقىتتا ەكونوميكامىزدا قانداي وزگەرىستەر بولۋى مۇمكىن؟ وسى جانە باسقا دا سۇراقتار توڭىرەگىندە ەلىمىزگە بەلگىلى ەكونوميست ماقسات سەرالىمەن اڭگىمەلەستىك.

 -  اڭگىمەمىزدى البەتتە تەڭگەدەن باستاعالى تۇرمىز. تەڭگەنىڭ قۇلدىراۋى قاشانعا دەيىن جالعاسۋى مۇمكىن؟

 -  ۇلتتىق ۆاليۋتامىزعا ءتۇرلى فاكتورلار اسەر ەتىپ وتىر. ءبىرىنشىسى، مۇنايدىڭ باعامى مەن رەسەيدىڭ ءرۋبلى. مۇنايدىڭ باعاسى تومەندەگەن سايىن ءبىزدىڭ ۇلتتىق قورداعى اقشا ازايادى. بىزدەگى تەڭگەنىڭ شىعۋى ۇلتتىق قورداعى دوللاردىڭ كولەمىنە بايلانىستى. مىسالى، 1 دوللارعا كەزىندە 180 تەڭگە شىقتى. ال قازىر مۇنايدىڭ ساتىلىمىنا بايلانىستى بىزدە 0,5 دوللار عانا قالدى. وسىنىڭ كولەمىنە بايلانىستى نارىقتا سايكەسىنشە، 180 تەڭگە بار. وسى باعانى تەڭەستىرۋ ءۇشىن تەڭگەنى السىرەتتىك. تەڭگەنى ەكى ەسە السىرەتىپ، 360 تەڭگە قىلدىق. مۇنايدىڭ باعاسى ارزانداعان سايىن سايكەسىنشە تەڭگەنىڭ ماسساسى دا تەڭەستىرىلەدى. ءبىزدىڭ بيۋدجەتتىڭ 90 پايىزى مۇناي سەكتورى ارقىلى تولىقتىرىلىپ وتىر. سوندىقتان تەڭگە دە مۇناي باعامىنا تىكەلەي بايلانىستى. ەگەر مۇناي باعاسى 30 دوللاردان تومەندەيتىن بولسا، وندا ۇلتتىق ۆاليۋتامىز قاتتى قۇلدىرايدى. اقپان- ناۋرىز ايلارىندا 400 دەن اسىپ 500 گە دەيىن بارۋى مۇمكىن. بۇلاي كەتە بەرسە، مەملەكەتتەر اراسىندا ورتاق ۆاليۋتا قۇرۋ جونىندە ۇسىنىس بولۋى مۇمكىن.

-  قالاي ويلايسىز، بۇل دۇرىس يدەيا ما؟

-  ورتاق ۆاليۋتا يدەياسى دۇرىس، ءبىراق مەحانيزمى مەن جۇيەسى دۇرىس ەمەس. ورتاق ۆاليۋتا بەلگىلى ءبىر تەڭ دارەجەدەگى نەمەسە لوكوموتيۆ بولاتىن مەملەكەتتەر اراسىندا قۇرىلادى. ەۋروپا ەلدەرى سونداي. ولار ورتاق يەۆرونى قۇرىپ الىپ، دوللارعا قارسى باسەكەلەس بولىپ وتىر. گەرمانيا، فرانتسيا سەكىلدى ەلدەر وزدەرىن تولىقتاي قامتاماسىز ەتۋدە. ال ءبىزدىڭ وداقتاستارىمىزدا قالاي؟ «مەنمىن» دەگەن رەسەيدىڭ ءوزى ىشكى نارىعىنىڭ 20 پايىزىن عانا قامتاماسىز ەتەدى، 80 پايىزى بوس. رەسەيدە يننوۆاتسيالىق جوبالار اتىمەن جوق، نوۋ-حوۋ شىعىپ جاتقان جوق. ماشينا جاساۋ كورسەتكىشى تومەن. ول مەملەكەت ءبىزدى الىپ جۇرە المايدى. كەرىسىنشە، بۇل مەملەكەتپەن قۇردىمعا كەتەمىز. باسقا مەملەكەتتەرمەن ورتاق ۆاليۋتا قۇرۋ كۇردەلى ماسەلە. ونى داعدارىستان شىعۋدىڭ كوزى رەتىندە قاراستىرۋ دۇرىس ەمەس.

-  سىزدىڭشە، داعدارىستان شىعۋدىڭ دۇرىس جولى قانداي؟

-  ىشكى نارىقتى ءوزىمىز تولتىرىپ، مەملەكەتتەندىرۋ پروتسەستەرىن جۇرگىزۋ كەرەك. مۇنى مۇناي قورى ورىندارىنان باستاعان دۇرىس. سەبەبى مۇناي بيۋدجەتكە تۇسەتىن پايدانىڭ باسىم بولىگىن قۇرايدى. بىزدەگى مۇناي سالاسىندا ينۆەستورلار نەگە كوپ؟ سەبەبى مۇنايدان تۇسكەن پايدانىڭ 90 پايىزى سولاردىڭ قالتاسىندا كەتەدى. تەك 10 پايىزى عانا بيۋدجەتكە تۇسەدى. بۇل وتە ءتيىمسىز. ەگەر ءبىز مۇناي قورلارىنىڭ كەم دەگەندە 50 پايىزىن مەملەكەتتەندىرەتىن بولساق، بيۋدجەتكە كەلەتىن تابىس كوبەيەر ەدى.

-  ال ىشكى نارىقتى تولتىرۋدىڭ جولى قانداي؟

-  سىرتتان كەلەتىن تاۋارلارعا شەكتەۋ، كۆوتا قويۋ كەرەك. نەگىزگى كۆوتا قويىلمايىنشا، ىشكى نارىقتا نە جاساساڭ دا ەش ناتيجە بەرمەيدى. بىزگە ەت، ءسۇت ونىمدەرىنە كۆوتا ەنگىزىپ، سىرتتان كەلۋگە تىيىم سالۋ قاجەت. سوندا ءوزىمىزدىڭ ءوندىرىس داميدى. باسقا سەكتورلارعا جول اشىلادى. سۇتتەن ءارى قاراي يوگۋرت شىعارىلا باستايدى. يوگۋرتتان كەيىن قايماق، ىرىمشىك شىعارۋدى قولعا الادى. مۇندايدا وتاندىق وندىرۋشىلەر ءبىر رەت قانا شىعىندالادى، شەتەلدەن قاجەتتى تەحنيكانى عانا اكەلەدى. بۇعان قاراجات جەتكىلىكتى، سەبەبى ونىڭ ىشكى نارىقتا ساتىلىمى بار. ەگەر شەتەلدىڭ ءسۇت ونىمدەرىن كىرگىزبەسەك، حالىق وزىمىزدەن شىققان ونىمدەردى الادى. اۋىل شارۋاشىلىعىنا كۆوتا ەنگىزىپ، ءۇش جىل ۋاقىت بەرسىنشى. ءۇش جىلدىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى كەرەمەت دامىپ الادى. مال بار، ءجۇن بار، ءسويتىپ، توقىما ونەركاسىبى ءوزى- اق داميدى. وسىلايشا، جەڭىل ونەركاسىپكە جول اشىلادى.

-  دەمەك، ءبىزدىڭ ىشكى نارىقتى يمپورتتىق تاۋارلاردان ارىلتۋ كەرەك دەيسىز عوي.

 -  ىشكى نارىقتىڭ 85 پايىزى شەتتەن كەلەتىن يمپورتتىق تاۋارلار بولىپ وتىر. يمپورتتىق تاۋارلاردىڭ سانى كوبەيگەن سايىن، ۇلتتىق ۆاليۋتامىز السىرەيدى.

 مىسالى، ءازىربايجاندى الايىق. ول ەل دەۆالۆاتسياعا ۇشىراماعان. ويتكەنى بىرىنشىدەن، مۇناي جوق، ەكىنشىدەن، ىشكى ەكسپورتتىڭ كولەمى اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىنا سايكەس. ياعني ول مەملەكەت ءوزىن- ءوزى قامتاماسىز ەتىپ وتىر.

 -  ءبىز بىلتىرعى جىل سوڭىنداعى رەيتينگتە ءبىرىنشى ورىن الدىق. ال وزبەكستان بىزدەن ەداۋىر الدا.

 -  ويتكەنى وزبەكستان اۋىل شارۋاشىلىعىن، جەڭىل ونەركاسىپ، ماشينا جاساۋدى وزدەرى قامتاماسىز ەتىپ وتىر. ولاردا يمپورتتىق تاۋارلارعا زاڭنامالار بار. ياعني شەتەلدەن كەلەتىن تاۋارلاردى كىرگىزبەيدى. مىسالى، بورجومي سۋىن الايىق. ول سۋ وزبەكستاندا ساتىلمايدى. ويتكەنى ولاردىڭ وزدەرىنىڭ سۋى بار. ال بىزدە بارلىق يمپورتتىق تاۋار ەركىن اينالىمدا ءجۇر. ونىڭ ۇستىنە، شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلەرىمىز ولارعا توتەپ بەرە المايدى. سوندىقتان زاردابىن تارتىپ وتىرمىز.

-  ولاردا زاڭنامالار بار دەپ قالدىڭىز، دەمەك، بىزگە دە زاڭدى جەتىلدىرۋ كەرەك بولعا- نى ما؟

 -  ەكونوميكانى قارجىلىق ەمەس، زاڭنامالىق فاكتورلار قۇتقارادى. زاڭناما دەگەنىمىز -  ىشكى ەكونوميكانى، وتاندىق كاسىپكەرلەردى قولداۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك كەدەندەرگە كۆوتا ەنگىزۋ. كۆوتا بىزدە وندىرىلەتىن تاۋارلارعا باسەكەلەس زاتتارعا سايكەس جاسالۋى قاجەت. مىسالى، بىزدە «سارىاعاش» سۋى بار. مەملەكەت «سارىاعاش» زاۋىتىنا تالاپ قويىپ: «ەگەر سەن وندىرىستىك قۋاتىڭدى 10 پايىزعا كوبەيتسەڭ، ءبىز 10 پايىزعا ءبورجوميدىڭ يمپورتىن قىسقارتامىز» دەۋ كەرەك. سوندا سارىاعاش زاۋىتى مول پايدا تابادى. ەكىنشى جاعىنان، ءونىمنىڭ ساپاسى جوعارىلايدى. سوڭىندا الەۋمەتتىك جاعداي جاقسارادى. جۇمىسپەن قامتۋ، جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە قارجى ءتۇسىرۋ سەكىلدى كوپتەگەن پايدالى فاكتورلار وزدىگىنەن شەشىلەدى.

- وكىنىشكە قاراي، باسقا مەملەكەتتەر- مەن وداقتاس ەل رەتىندە مۇنداي مۇمكىندىكتەن ايىرىلىپ قالىپ وتىرمىز- اۋ!

-  ءبىزدىڭ وداقتارعا مۇشە بولىپ، ءبىراز مۇمكىندىگىمىزدەن ايىرىلعانىمىز راس. ءبىراق ءدال وسىنداي جاعدايدا وداقتان شىعۋعا بولادى. زاڭنامادا «ەگەر دە وداق ۇلتتىق ۆاليۋتاعا اسەرىن تيگىزسە، شىعۋعا بولادى» دەلىنگەن. سوندىقتان قازىرگى تاڭدا بىزدە وداقتان شىعۋعا سەبەپ بار. رەسەيدىڭ، قىرعىزستاننىڭ بىزگە زيانى ءتيىپ جاتىر. سول سەبەپتى، ولاردان باس تارتىپ، ءوزىمىزدىڭ ەكونوميكامىزعا جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك.

-  ەكونوميكانى ساقتاۋدىڭ ءتيىمدى ءادىسى رەتىندە مەملەكەت ونىمدەردىڭ باعاسىن ەركىن اينالىمعا جىبەردى، بۇدان وڭ ناتيجە شىقتى ما؟

-  وتاندىق كاسىپكەرلەر شيكىزاتتى يمپورتتان الادى. سوندىقتان باعانى ەركىن اينالىمعا جىبەرۋگە ءماجبۇر بولدىق. كوپتەگەن كومپانيالار بانكروتقا ۇشىرادى، نە ءۇشىن؟ سەبەبى بۇكىل قۇرال- جابدىقتاردى شەتەلدەن قىمبات باعاعا الىپ كەلدى. مىسالى، «مەركۋريي» كومپانياسى نانعا قوساتىن قوسپالاردىڭ ءبارىن شەتەلدىڭ ۆاليۋتاسىنا الدى. سوڭىندا نە بولعانىن بىلەسىزدەر. بىزدە ءوزىن ءجۇز پايىز قامتاماسىز ەتىپ جاتقان ءوندىرىس ورىندارى ساناۋلى عانا. جەڭىل ونەركاسىپ، توقىما، نان ءوندىرىسى، اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى زاتتاردىڭ ءبارى شەتەلدىڭ ۆاليۋتاسىنا الىنادى. باعانى ەركىن اينالىمعا جىبەرمەسە، ءوندىرۋشى تابىس تاپپايدى. سوڭىندا ءوندىرىس ورنى بانكروتقا ۇشىرايدى. ياعني بۇل جەردە مەملەكەت ەكونوميكالىق احۋالدى جاقسارتۋ ءۇشىن وسىلاي جاساپ وتىر.

- وسى جاعدايدى كەيبىر وندىرۋشىلەردىڭ ءوز پايداسىنا قولدانىپ جاتقانىن دا بىلەمىز.

 -  مەملەكەت تاراپىنان مۇنى قاداعالاۋ كەرەك. ءوندىرىس ورنى ءوز ونىمىنە دەگەن باعانى قىمباتتاتاتىن بولسا، باعانى نە ءۇشىن كوتەرگەنى جايلى ەكونوميكالىق تۇرعىدان نەگىزدەمەسى بولۋى قاجەت. الايدا بىزدە سۋبەكت كوپ بولعاندىقتان، ونى قاداعالاۋ قيىنىراق. سوندا دا شەتەلدەن تاسىمالدايتىن نەگىزگى ديللەرلەرگە باعانى نەگە كوتەرگەنى جايلى سۇراۋ سالعان دۇرىس. ال وتاندىق وندىرۋشىلەردى قولداۋىمىز كەرەك. سەبەبى ولار نارىققا بايلانىستى ءوز باعاسىن بەلگىلەپ وتىر. كاسىپكەردىڭ نەگىزگى كوزدەگەن ماقساتى -  پايدا تابۋ. نارىق جوعارى باعا بەكىتسە، سوعان ۇمتىلادى. ءبىر عانا مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋى بىزدەگى بۇكىل ەكونوميكاعا اسەرىن تيگىزدى.

- ەكونوميكانى ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا مەملەكەت ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ بارلىعىن ساتىلىمعا شىعارىپ وتىر. بۇل داعدارىس داۋىلىنىڭ بەتىن قايتارا الا ما؟ ۇلتتىق كومپانيالاردى ساتۋدىڭ قاۋپى بار ما؟

 -  بۇل كومپانيالاردى ساتۋعا قويۋدىڭ نەگىزگى سەبەبى ولاردىڭ ءتيىمدى مەنەدجمەنت جۇيەسى جاسالعان جوق. جۇكتەلگەن مىندەتتى اقتامادى. «بايتەرەك» حولدينگى ارقىلى قىرۋار قاراجات ءبولىندى. الايدا بۇدان ج ءى ءو كوبەيگەن جوق. كەرىسىنشە، وتاۋ ىشىنەن وتاۋ تىگىلىپ، اقشانى اينالدىرۋدىڭ مەحانيزمى كوبەيىپ كەتتى. سوندىقتان بۇلاردى ساتۋ ارقىلى بيۋدجەتكە پايدا ءتۇسىرۋدى ويلاستىرىپ وتىر. الايدا مۇنىڭ دا قاۋپى بار. كومپانيالاردى كىم ساتىپ الادى؟ ەگەر شەتەلدىك كاسىپكەرلەردىڭ قولىنا تۇسسە، تەڭگە تاعى دا سىرتقا شىعىپ كەتەدى. سوندىقتان مەملەكەت ول كومپانيالاردى قازاقستاننىڭ ازاماتتارى عانا ساتىپ الاتىنداي شارت قويۋ كەرەك. ەكىنشىدەن، بۇل شارانى كەزەڭ- كەزەڭمەن جۇرگىزۋ كەرەك. مىسالى، «ەير استانا» كومپانياسى پاكەتتەرى ۇلەسىنىڭ 10 پايىزىن عانا ساتۋ كەرەك. ونى ساتىپ العان كاسىپكەر كومپانيانىڭ تابىسىن كوبەيتتى مە، سونى قاداعالاساق. ەگەر جاقسى ناتيجە بەرسە، كەلەر جولى كومپانيانىڭ 20, 30, ءتىپتى

 50 پايىزىن ساتۋعا قويۋعا بولادى. ال قازىر بىردەن كومپانيانىڭ 100 پايىزىن ساتىپ جىبەرسەك، ونى ساتىپ العان كاسىپكەر ءارى قاراي الىپ جۇرە الا ما؟ ءبىر جىلدان كەيىن كومپانيانىڭ بانكروتقا ۇشىراماسىنا كىم كەپىل؟ سوندىقتان بۇل جەردە مەملەكەت وتە مۇقيات بولۋى ءتيىس.

 -  بىزدەگى وتاندىق وندىرۋشىلەردى قولداۋعا باعىتتالعان ءتۇرلى يندۋستريالدى باعدارلامالار شە؟

 -  ولاردىڭ ناتيجە بەرمەي وتىرعان سەبەبى، بىرىنشىدەن، ءوندىرىس ورىندارى شيكىزاتتى شەتەلدەن اكەلەدى جانە ءونىمدى تۇپكى تۇتىنۋشىعا جەتكىزۋ مەحانيزمى قالىپتاسپاعان. ەكىنشىدەن، ءبىزدىڭ ەلدە حالىق سانى از بولعاندىقتان، تاۋار ءوندىرۋ ءتيىمسىز. ال لوگيستيكا قىمبات. سوندىقتان ءبىز ءار اۋىل، ءار قالانى جەكە- جەكە دامىتۋىمىز كەرەك. ءبىر اۋىلدان كونديتەرلىك سەح اشىلدى دەيىك. ونىڭ كەرەمەت ۇلكەن بولىپ قۇرىلۋىنىڭ قاجەتى جوق. ول سەح الدىمەن ءبىر اۋىلدى، سوسىن كورشىلەس اۋىلداردى قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى بىرتە- بىرتە ءوسۋى كەرەك. ءبىز يننوۆاتسيالىق جوبالاردى قولداۋىمىز كەرەك دەپ ءىرى كولەمدەگى تسەحتارعا ءمان بەرىپ ءجۇرمىز. سونىڭ كوبى كەيىننەن بانكروت بولىپ جاتادى. ويتكەنى ونىڭ وزىنە سالىنعان ميللياردتاعان دوللاردى قايتارىپ الۋدىڭ ىقتيمالدىلىعى وتە تومەن. بىزدە ينفراقۇرىلىم دامىماعان. تاسىمالداۋ قىمباتقا تۇسەدى. قازاقستاندى سينگاپۋرمەن سالىستىرۋعا بولمايدى. سينگاپۋردىڭ قاتتى دامىپ كەتكەن سەبەبى ولاردا تاسىمالداۋدىڭ كوبىسى پورت ارقىلى جۇرەدى. ال ءبىز تەڭىزگە شىعا المايمىز. كاسپيي تەڭىزى ارقىلى شەكتەسەتىن ەلدەرگە بىزدە پورت ارقىلى تاسىمالداۋعا مۇمكىندىك بار. ءبىراق ول ءۇشىن ءوندىرىستى سول تەڭىزگە جاقىن جەردەن اشۋ كەرەك.

-  سوڭعى سۇراق، قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ قازاقستانعا زيانى بار ما؟

- قىتايدا ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسى ەندىگى تولىقتاي دامىدى. ءقازىر ولاردا اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا جەر قالمادى. ءىرى زاۋىتتاردى سالۋعا ەكولوگيا ناشار. سول سەبەپتى ەندى تەحنولوگيا سالاسىن دامىتىپ جاتىر. ماشينا يندۋسترياسىنا كوڭىل بولۋدە. وسىلايشا، ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ جاڭا مەحانيزمدەرىن ويلاستىرۋدا.

يۋان تومەندەگەن سايىن، ولاردىڭ تاۋارلارىنىڭ باعاسى تومەندەۋدە. مۇنىڭ بىزدەگى وتاندىق وندىرۋشىلەرگە زاردابى تيەدى. دەۆالۆاتسياعا ۇشىراعان سايىن، قىتايدىڭ تاۋارى باسەكەلەستىككە قابىلەتتى بولىپ تۇر. ودان بولەك، ءبىزدىڭ ۇلتتىق بانك رەزەرۆتىك ۆاليۋتا رەتىندە قىتاي يۋانىن قوسقانى بەلگىلى. يۋان تومەندەگەن سايىن ۇلتتىق قورداعى اقشا تومەندەيدى. مىنە، وسىنداي زارداپتارى بار. ءبىراق مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى لايىقتى ىسكە اسىرساق، بۇعان توتەپ بەرۋگە بولادى. سەبەبى ەكونوميكانى كوتەرەتىن نەگىزگى فاكتور - ۇلتتىق ءونىمدى تۇتىنۋ.

aikyn.kz

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى