زامانىمىزدىڭ زاڭعار تۇلعاسى

 ول زامانىنىڭ زاڭعار تۇلعاسى بولاتىن. تۋعان ەلىنە ازاماتتىق قابىلەت- قارىمىمەن دە، قۋاتتى قالامىمەن دە ايانباي قىزمەت ەتتى. سوڭىندا وشپەيتىن ونەگەلى، ايشىقتى ءىز قالدى. قازاق حالقى بار كەزدە ءابىش ەسىمى دە جاساي بەرەدى. بۇعان قالامگەر قاۋىمىنىڭ تومەندەگى وي- تولعانىستارى دالەل.

ۇلىلىقتىڭ ءۇش ءساتى

كۇنى كەشە باقيعا وزعان (ەڭ الدىمەن) جازۋشى ءابىش كەكىلبايەۆتىڭ قازاسىن الاش جۇرتى ازا تۇتىپ، و دۇنيەلىگىن بەرسىن دەپ جۇباتۋدا وزدەرىن. ارتىندا قالعان ولمەس تۋىندىلارى مەن حالقىنا سىڭىرگەن ەڭبەگىن داتكە قۋات ەتىپ. مارقۇمدى جەرلەگەن كۇنى ءبىر بەلگىلى قايراتكەر «بۇگىنگىدەي جاعدايعا مۇحتار اۋەزوۆتى سوڭعى ساپارعا شىعارىپ سالعاننان كەيىن ەكىنشى رەت كۋا بوپ تۇرمىز» دەپ قۇدايلىعىن ايتتى. بۇل اقيقاتتىڭ اتاسى، شىندىقتىڭ كوكەسىندەي اق جارىلۋ ەدى. بۇل ءابىش مۇحتار اۋەزوۆكە جەتەقابىل ءىزباسار دەگەن لەبىز- كۋالىك ەدى. وسىنداي ساتتەردە قايران گەرولد بەلگەردىڭ «پاراسات» جۋرنالىندا جيىرما ءبىر جىلدان بەرى جاريالانىپ كەلە جاتقان كۇندەلىكتەرىندە ءابىشتى ەكى ءسوزىنىڭ بىرىندە «كلاسسيك» دەپ قاداپ ايتاتىنى ەسكە تۇسپەي تۇرسىن با؟ ءابىش جانە مۇحتار ماعاۋين - ەكەۋىن. پروزادان. پوەزيادان - يرانعايىپ، تەمىرحان. تورتەۋىن (ءۇستى- ۇستىنە) بولە- جارا اتاپ، كلاسسيك دەۋدەن شارشامايتىن ەدى- اۋ، جارىقتىق. وسىنى رەتتى جەردە مەنىڭ اماناتىم رەتىندە ايت دەيتىن. 

 ەكى- ءۇش جىل بۇرىن «اقيقات» پەن «اقشامدا» تۇتقاباي يمانبەكوۆ جايلى جاريالانعان ەستەلىكتە «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى كامال سمايىلوۆ قاراۋىنداعى ەكى ادەبي قىزمەتكەر - قاليحان ىسقاقوۆ پەن وسى جولدار اۆتورىنا بولىمگە كۇن سايىن ءۇيىپ- توگىلىپ كەلەتىن ءتىلشى حاتتارىن تەڭدەي ءبولىپ بەرەتىن دە، ستۋدەنت ءابىش كەكىلبايەۆتان كەلەتىن حاتتاردى بىزگە بيلەتپەي، ءوزى قاراپ، باسشىلارعا ءوزى ۇسىناتىنى ايتىلا كەتكەن- ءدى. ول كەزدەردە ءابىشتى كامەكەڭ دە، ءبىز دە كورمەگەنبىز. ەندى ويلاساق، سول شاقتاردا كامەكەڭنىڭ نازارى جاسوسپىرىم ءابىشتىڭ جازبالارىنا تەكتەن- تەك تۇسپەگەن ەكەن- اۋ دەيسىڭ. 

 1964 -جىلى مەن ەرتە كوكتەمدە الماتىعا قونىس اۋدارعان سوڭ، سارى اعاشتاعى تولەگەن ايبەرگەنوۆ ءجيى- ءجيى كەلىپ تۇردى. ءبىر كەلگەندە پانفيلوۆشىلار پاركىندە ءابىش كەزدەستى دە، تولەگەندى بۇرىننان بىلەتىن ادامشا پوەزيا حاقىندا ءبىراز كوسىلە سويلەدى. سويلەۋ مانەرىنەن تاياۋدا ءبيتتىڭ قابىعىنداي ءبىر جيناعى شىعىپ، ءالى كوپشىلىككە ءجوندى تانىلا قويماعان تولەگەندى بەلگىلى اقىنداردان كەم سانامايتىنى، باعالايتىنى اڭعارىلىپ، سەزىلىپ تۇردى. ونىمەن قوشتاسىپ، بىلاي شىققان سوڭ «ءابىش سەنى بىلەدى ەكەن عوي» دەگەنىمە، تولەگەن «ولەڭدەرىم ارقىلى شىعار، ايتپەسە، بۇعان دەيىن كورگەن ەمەسپىن» دەدى. بالكىم، بۇل دا «تالانتتى تالانت تانيدىنىڭ» جورالعىسى شىعار. ال ءابىشتىڭ تولەگەن قايتىس بولعان سوڭعى ايتقاندارى مەن جازعاندارى ءبىزسىز دە بەلگىلى. 

 وسى از- كەم جايلاردى وزىمىزشە ءابىش ۇلىلىعىنىڭ ءبىر ساتىنە بالاپ وتىرمىز. 

 ...گۋريەۆتەن كوشىپ كەلگەن سوڭ اۋەلى «قازاقستان» باسپاسى، ونان سوڭ «مادەنيەت جانە تۇرمىس» جۋرنالىندا ءبىر جىلدان ءسال استام قىزمەت ەتكەن تالانتتى اقىن مەڭدەكەش ساتىبالديەۆ 1973 - جىلى جازدا كۇتپەگەن جەردەن قايعىلى قازاعا ۇشىرادى. 1965 - جىلى گۋريەۆكە جول تۇسكەندە سول كەزدەردە اتى- ءجونى سىرتتاي تانىس، وبلىستىق گازەتتە ىستەيتىن مەڭدەكەشكە ادەيى بارىپ تانىسقان ەم. اق جارىلا قارسىلاعان اققۇباشا، اشاڭ، بۇيرا شاشتى ءوزىم قاتارلى جىگىت الاقانىمەن اۋزىن باسىپ، تىق- تىق جوتەلىپ وتىردى. ءبىراز جىلدان سوڭ الماتىدا جولىعىپ، وسىندا ءبىرجولا كوشىپ كەلدىم دەدى. ەندى، مىنە... 

 جاسىمىز قاتارلاس بولعاندىقتان، مەڭدەكەش ەكەۋمىزدىڭ ءسىز- ءبىزىمىز ارتىپ، ءسوزىمىز جاراسىپ كەلە جاتقانىن اينالاداعىلار اڭعارىپ، كوكەيلەرىنە ءتۇيىپ جۇرەدى ەكەن. ءبىرى - فاريزا وڭعارسىنوۆا. مەڭدەكەشپەن اقتىق جۇزدەسكەنىمىز ەستە. يۋل ايىنىڭ سوڭى. شىقىلداعان شىلدە. اپتا سوڭى - جۇما كۇنى جۇمىستان كەيىن ىرگەدەگى كوك بازاردان قىمىز ىشتىك تە، دۇيسەنبىگە دەيىن ءبىر- بىرىمىزگە اماندىق تىلەپ، ءۇيدى- ۇيىمىزگە تارادىق. وندا مەن 10-ميكرورايوندا تۇرامىن. 

 دۇيسەنبى كۇنى ساعات 10-عا تامان جۇمىسقا كەلسەم، ەكىنشى قاباتتاعى ليفت الدىندا جولىققان فاريزا: «ەستىدىڭىز بە، مەڭدەكەش دوسىڭىز قيىن جاعدايعا ۇشىرادى عوي. مەدينستيتۋتقا قاراما- قارسى اۋرۋحانادا جاتىر. جاعدايى جاقسى ەمەس» دەدى ارەڭ سويلەپ. ءوڭى بوپ- بوز. 

 جوعارى كوتەرىلسەم، كابينەتتە بىرگە وتىراتىن وتەكەڭ مەنەن بۇرىن كەلىپ قالعان ەكەن. فاريزادان ەستىگەنىمدى ايتتىم. دەرەۋ مەڭدەكەشتىڭ ۇيىنە تەلەفون سوقتىق. رۋزيانىڭ ايتۋىنشا، مەڭدەكەش سەنبى كۇنى كەشكىسىن جازاتايىم جاراقاتتانىپ، اۋرۋحاناعا ءتۇسىپتى. وپەراتسيا جاساپتى. ساتسىزدەۋ بولعان سياقتى. پالاتاعا ەشكىمدى كىرگىزبەيدى دەيدى. ءتىپتى رۋزياعا دا رۇقسات ەتپەيدى ەكەن. سونى بىلىسىمەن وعان «قازىر كەل، مينزدراۆقا بارامىز» دەدىم دە، سوندا كوللەگيا مۇشەسى، باسقارما باستىعى بوپ ىستەيتىن (سارى اعاشتىق) كوپجان ارىنبايەۆقا تەلەفون سوقتىم.

 رۋزيامەن بىرگە مينيسترلىككە جيىرما مينۋت شاماسىندا جەتىپ بارعانىمىزشا، كوپجان اۋرۋحانامەن حابارلاسىپ، تومەندەگى مەنىڭ كولىگىممەن جەتىپ الىڭدار. ونداعىلارعا ايتىلدى، قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاسايدى دەدى. بارساق، ەتلينا دەگەن باس دارىگەر سىرتتا كۇتىپ تۇر ەكەن. ءوزى باستاپ ەكىنشى قاباتقا كوتەرىلدىك. مۇمكىندىكتى پايدالانىپ، رۋزيامەن بىرگە پالاتاعا مەن دە كىردىم. ءۇستى- باسى اق داكەمەن وراۋلى، ەسى كىرەسىلى- شىعاسىلى مەڭدەكەش كوزى جۇمۋلى كۇيدە الدەبىر ۇزاق ولەڭدى داۋىستاپ ايتىپ جاتىر ەكەن. جايلاپ اتىن اتاپ، سويلەسەيىن دەپ ەم، سەلت ەتپەدى. ونان سوڭ رۋزيانى قالدىرىپ، شىعىپ كەتۋدەن بولەك امال قالمادى. ارادان ەكى تاۋلىكتەي وتكەندە مەڭدەكەش قايتىس بولدى. ەستىگەن بويدا... 

 كەزەكتى دەمالىسقا شىققان باستىعىمىز مۇسا دىنىشيەۆ «الماتى» ساناتوريىندە ەدى، ونى وتەكەڭ ەكەۋمىز بارىپ الىپ كەلدىك تە، مەڭدەكەشتىڭ ۇيىنە كىرىپ كوڭىل ايتتىق. جۇرت جينالىپ قاپتى. جەرلەۋ ءراسىمى ءسوز بولدى. وعان قاتىستى شارۋا ماعان جۇكتەلىپ، ءۇش بولمەگە جايىلاتىن قارالى داستارقان جابدىعىن فاريزا مەن ءابىش مويىندارىنا الدى (بۇل ءتىپتى دە وڭاي ەمەس- ءتى). ديەتالىق اسحاناعا بارعاندا ۇنەمى كورىپ جۇرەتىن، بايلانىس مينيسترلىگىندە جاۋاپتى قىزمەت ىستەيتىن بوقاي دەگەن گۋريەۆتىك جىگىت بولۋشى ەدى (سودان كەيىن كورگەن جوق ەم، تاياۋدا حابارىن ءبىلدىم، زەينەتكەر ەكەن)، ءمايىتتى شىعاراتىن كۇنى سول ەكەۋمىز - سول شاقتاعى ءداستۇر بويىنشا - دۋحوۆوي وركەستر اكەلىپ، قاجەت جۇمىستار تولىقتاي اتقارىلدى. جۇرتشىلىق مەڭدەكەشپەن جازۋشىلار وداعىندا قوشتاستى. تالاي ازامات سويلەدى. 

 قابىر باسىندا دا لەبىز بىلدىرگەندەر كوپ بولدى. اسىرەسە، اعىل- تەگىل كوز جاسىنا ەرىك بەرگەن ءابىشتىڭ: «اعا تاۋىپ ەدىم، قايتەيىن، ماڭدايعا سىيمادى» دەپ ەگىلگەنى... انشەيىندە سالقىنداۋ مۇسەكەڭنىڭ وكسىگىن باسا الماي، شەتكە شىعىپ، ءۇن- ءتۇنسىز تۇرعانى... ءابۋ سارسەنبايەۆ، حاميت ەرعاليەۆتىڭ بۋىرقانا سويلەگەنى... ماڭعىستاۋدان جەتكەن سايىمجان ەركەبايەۆ... اي، ەڭسەنى ەزگەن اۋىر شاقتار ەدى- اۋ، امال نە!؟ 

 ...وسىناۋ سانادا ۇزاق جىلدار سارتاپ بوپ جاتقان جابىرقاۋ ساتتەر كۇنى كەشەگى ءابىشتىڭ قازاسى ۇستىندەگى گازەتتەردەن وقىپ، تەلەارنالاردان تىڭداعان ازالى لەبىزدەرگە وراي جاڭعىرىپ، ويعا ورالىپ وتىر. ءوز باسىم مەڭدەكەش ساتىبالديەۆتى قارا جەر قوينىنا تاپسىرعان كۇندەردەگى وزگەلەر شەككەن قايعى- قاسىرەت ءبىر باسقا دا، ءابىشتىڭ جان ازابى ءبىر باسقا بولعانىنا كۋالەردىڭ ءبىرىمىن دەسەم، سوكەت بولا قويماس. 

 قازاق ولگەننىڭ ارتىنان ولمەك جوق، ءتىرى ادام تىرشىلىگىن جاسايدى دەمەي مە؟ مەڭدەكەشتىڭ ەكى ۇلى ەرجەتىپ، وتاۋ قۇرعانىن ءبىلۋشى ەدىك. مەڭدەكەشتىڭ اياۋلى جارى رۋزياعا وڭاي سوقپاعانىن دا بىلەتىنبىز. العاشقى جىلداردا وتەكەڭ ەكەۋمىز ۇيلەرىنە بارىپ تۇردىق. ۇلدارىنىڭ اياققا تۇرۋىنا وتەكەڭ مەن ءابىشتىڭ شاما- شارىقتارىنشا سەپ جاساعاندارىنان دا ازداپ حابارىمىز بولاتىن. قىمباتشىلىق قۇرساپ، اپشى قۋىرىلماي تۇرعاندا مەڭدەكەش جۇمىستانعان جۋرنالدى («مادەنيەت جانە تۇرمىس» - «پاراسات» ) ۇزاق جىل رۋزياعا جازدىرىپ بەرىپ تۇردىق. كەيىن سۋالدى. حابارلاسۋ سيرەدى. يت تىرلىك سولاي. وزگە تۇگىل، ءوز- ءوزىڭدى ۇمىتقان شيرىعىس. بۇل مەن ءابىش كوزى تىرىسىندە كۋا بولعان ۇلىلىعىنىڭ ەكىنشىسى.

ءۇشىنشىسى...
 اتىشۋلى اسقار سۇلەيمەنوۆ ەكى جىلداي «پاراسات» جۋرنالىندا ىستەپ، سوندا جۇرگەندە اۋىرىپ قايتىس بولدى (1992) . ماي ايىندا. جەرلەۋگە قاتىسقان جازۋشى ءابىش، قايراتكەر ءابىش، ازامات ءابىشتىڭ سوندا تاعى دا ەرەكشە قىرىنان كورىنگەنىن اۋىزعا الماسقا ءاددى جوق. ايتپاعىمىز - ءابىشتىڭ قابىر باسىندا ءدۇيىم جۇرتتى اۋزىنا قاراتىپ، قوبالجي كۇيىنىپ، قاتتى تولقىپ سويلەگەن ءسوزى. ازا ءسوزى. ادال ءسوزى. سولارداعى - اسقاردىڭ كەيپى... ءبىتىم- بەينەسى..... جان دۇنيەسى... ۇلىلارعا تەڭەگەنى... بەرگەنى. بەرمەگەنى... ارمان. وكىنىش. مۇڭ. نالا. وركەۋدە. نارتۇلعا. وپتيميست بوپ وتكەنى. وپتيميست!.. 

 ءابىشتىڭ سوزىنە قابىر باسىندا- اق قۇدا تۇسۋشىلەر از بولمادى. «بىزگە! بىزگە!» . كەيبىرى وزدەرىنشە جاريالاسا جاريالاعان شىعار. ءبىراق سول جولى ەكى بەت ءماتىن «پاراساتقا» بۇيىرعان- دى. اسقار سۇلەيمەنوۆ قىزمەت ىستەگەن سوڭعى بەكەت - رەداكسياعا. سماعۇل ەلۋبايەۆ باسقاراتىن كوللەكتيۆ (جىلقى سويىپ) تايلى- تۇياعىنا دەيىن قىزمەت ەتتى. كەيىن ءابىش ول جايلى دا ايتتى. ۇلى تۇلعا اسقاردى ايرىقشا باعالادى. مىنە، ەندى ونىڭ سوڭىنان ءوزى دە اتتاندى. اراعا كوپ جىلدار سالىپ. ءتاۋبا! پەيىش تورىندە سىر ساندىقتارىن اقتارىپ تاۋىسا الماي جۇرگەن بولار. گەرولد بەلگەرمەن تابىسقان شىعار... 

 وسىناۋ ءبىر كەم وي- تولعامدار ەرىكسىز قولعا قالام العىزدى. ايتارعا سىيىمدى، تىڭدايتىن قۇلاق تابىلار دەپ. كوكەيدى سان قوزعاپ... كوڭىلدى سان قوبالجىتىپ دەگەندەي... دەگەندەي... 

 رۋحىڭ شات بولسىن، ءابىش! گەرولد بەلگەر بارشادان بۇرىن كلاسسيك دەپ جار سالعان ءابىش!.. ءوزىڭدى قاشاندا قۇرمەت تۇتقان، تۇتاتىن... ارداق سانايتىن وقىرماندارىڭنىڭ ءبىرى دەپ بىلگەيسىڭ. ءبىز ءۇشىن سول دا مەرەي، مارتەبە.

زاكىر اسابايەۆ،  جازۋشى

قازاقتىڭ باعىنا تۋعان...

ءبىر ساتكە ويلانىپ كورەلىكشى. تاريح اتتى تاڭعاجايىپ عالامدا دا، ادەبيەت، فيلوسوفيا الەمىندە دە تالاي- تالاي تەڭدەسى جوق عۇلامالار ءوتتى عوي. ءتاڭىرىم بەرەيىن دەسە ءۇيىپ- توگىپ بەرە سالادى، ال الايىن دەسە دە ءوز قۇقى قولىندا. ءبىراق اڭگىمە سول ىستىق ىقىلاس، قۇدىرەتتىڭ كۇشى- پارمەنىمەن بەرىلگەن تاعدىر سىيىن قاپى جىبەرمەي ۇستاي ءبىلۋ، بۇل بۇيىرعان جازمىشتى داڭعايىر دانالىققا، ۇلاعاتتى ۇلىلىققا، كورەگەن كوسەمدىككە، شالدىرماس شەشەندىككە، كەمەڭگەر كەمەلدىككە ۇلاستىرا ءبىلۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ پەشەنەسىنە جازىلا بەرمەسە كەرەك. جالپى، ۇلى تۇلعالار جاراتىلىسىندا قالاي دۇنيەگە كەلەدى، قالاي قۇداي بەرەدى دەگەن ساۋالدىڭ كۇرمەۋىن شەشۋ وڭاي بولماسى بەلگىلى. 

 ءبىزدىڭ ابەكەڭنىڭ - اسا قادىرمەندى ءابىش اعانىڭ ۇلت فەنومەنى، ياعني گرەك تىلىنەن اۋدارعاندا ەرەكشە، سيرەك قۇبىلىس ەكەندىگى جونىندە باسقانى ايتپاعاندا، ارىپتەس، ۇزەڭگىلەستەرى - اتىشۋلى جازۋشىلار مەن عالىمدار، ساياساتكەرلەر تالاي مارتە مىنبەرلى بيىكتەردەن ايتىپ تا، كوسىلتە جازىپ تا كەلەدى. ول تىم ەرتە مويىندالدى، جاستاي جارىپ شىقتى. سول ءوزى دۇنيەگە كەلگەن اتا- بابا مەكەنى - وندى اۋىلىنىڭ قاراتاۋ قولاتتارىن، تاۋ- شاتقالدارىن جارىپ وسكەن داراق سەكىلدى. ابەكەڭدى ماداقتاعاندا، ونى سۋرەتكەر، ابىز، عۇلاما، دانىشپان دەسەڭ دە، ەشكىم قارسى ءۋاج ايتا الماس تەگىندە. ول ءبىرىنشى كەزەكتە كلاسسيك جازۋشى ەكەنى داۋسىز. ونىڭ سوناۋ «ءبىر شوكىم بۇلت»، «ءبىر ۋىس توپىراق»، «دالا باللادالارى»، «قۇس قاناتى»، «شىڭىراۋ»، ودان كەيىنگى مەملەكەتتىك سىيلىقتى يەلەنگەن «ۇركەر»، «ەلەڭ- الاڭ» شىعارمالارى قارىمدى قالامگەردىڭ سۋرەتكەرلىك شەبەرلىگىن دە، فيلوسوفيالىق ويشىلدىعىن دا تانىتا تۇسەدى. ەڭ باستىسى، ول قاي تۋىندىسىندا دا ۇلتتىق رۋح، تاۋەلسىزدىك، قازاقى ءدىل مەن ءداستۇر جاڭاشىلدىعى ۇستانىمىن باستى نىسانا ەتەتىن، قارا باسىن ويلاۋ دەڭگەيىنەن مۇلدە اۋلاق پاسسيونار تۇلعا. 

 ارينە، ءبىز ءا. كەكىلبايەۆتىڭ رومان، پوۆەست، اڭگىمە، ت. ب. دۇنيەلەرىن ادەبي تالداۋدى كوزدەپ وتىرعان جوقپىز. بۇل ەندىگى جەردە قاجەت بولسا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قولعا الىنۋعا ءتيىس ءابىشتانۋ نەمەسە كەكىلبايەۆتانۋ عىلىمىنىڭ ەنشىسىندە بولسا كەرەك. الەمدىك ادەبيەتتىڭ 100 تومدىعىنا شىعارمالارى ەنگەن، نەشەبىر ءشاۋىمباستاردىڭ ەلى نەمىستەردىڭ «بىزدە مىقتىلار كوپ، ءبىراق، وكىنىشكە قاراي كەكىلبايەۆ جوق» دەپ وكىنىش تانىتۋىنىڭ ءوزى كەكىلبايەۆتىڭ تالانت پەن ويلاۋ كوكجيەگىنىڭ عارىشتىق اۋقىمعا شارىقتاعانىن ايعاقتاماي ما؟!

شىنىندا دا، شىرقاۋ شىڭدارعا ورلەۋ ءۇشىن ءبىر پايىز تالانت پەن 99 پايىز ەڭبەك كەرەك دەمەكشى، بۇل ەكەۋىنىڭ قاي- قايسىسىن دا اۋەلدەن بۇل كىسىگە مولىنان ەنشى ەتكەن. سوم پىشىلگەن تۇلابوي- تۇلعاسىنا اقىل- پاراساتتى اياماي قۇيىپ، قۇدايىنا تاۋبەلى، ەلدىك مۇرات- مۇددە دەگەندە ەشتەڭەدەن تايىنبايتىن تاۋەكەلدى، جانى جومارت جان ەتكەن. بالاڭ شاعىندا دالادا ۇيىقتاپ جاتقان ەلەڭ- الاڭ ساتتە قۇلاعىنا «قۇداي! قۇداي! قۇداي!» دەپ ءۇش مارتە سىبىرلاپ كەتىپتى. بۇل سىبىر ارعى ىشكى الەمى، جان- دۇنيەسىنە جەتىپتى. سىبىرلاۋشى كىم، توسىننان ءۇن قاتۋشى قانداي قۇدىرەتتى كۇش؟ ونى سول كوك ءتاڭىرى، ۇلى جاراتۋشىنىڭ عانا پاتشا كوڭىلى بىلەتىن بولار. «قۇمىرسقانىڭ دا تاسقا باسقانى تاڭىرگە ايان» دەيدى عوي. قۇلاعىنا سول قۇدىرەتى كۇشتى قۇدايدىڭ پارمەنىمەن سىبىرلاعان بالكىم پەرىشتەلەر، ماشايىقتار ما ەكەن؟ ايتەۋىر، بۇل ءبىر قاراعاندا شەشىلمەيتىن جۇمباق سەكىلدى. ادام بالاسى تابيعات- انانىڭ پەرزەنتى ەكەندىگىن ەسكەرسەك، وسىناۋ ۇلى تابيعاتتا نەشەبىر تاڭعاجايىپ وقيعالار، ادام سەنبەس عالاماتتار بارشىلىق. 

 «ادام بولاتىن بالا جاس بولمايدى» دەگەندەي، اكەسى سوعىستان ورالماعان ول ەرتە ەسەيدى. ماڭعىستاۋدىڭ تاۋ- تاسىن كەزگەن ەكسپەديتسيانىڭ قۇرامىندا بولدى. تۋعان جەرى، تۋعان ەلىنە دەگەن شەكسىز ماحابباتى ەرتە باستان وياندى. وسى ورايدا بالاسىن باياندى بولاشاققا باستاعان اناسىن دا ماداق ەتكەن ءلازىم. ول تۋرالى: «وسىنداي انانى، ءابىشتى ءابىش ەتكەن انانى ۇلى دەمەي گور، اۋليە دەمەي گور! ونىڭ بەرەكەلى داستارقانىنان قازاق زيالىلارى تەگىس دەرلىك ءدام تاتتى. سوعىس جىلدارىندا جەتىمدىك كورگەن جاداۋ ءيىن ۇرپاقتىڭ جۇقالتاڭداۋ، كوڭىلدەرى جارىم- جارتىلاۋ بالالارىنىڭ بارلىعىنا دا انا بولدى. ونىڭ شۇعىلا- شاراپاتىنان، جانارىنان توگىلگەن مەيىرىم- نۇرىنان نەبىر اتاقتى دا داڭقتى ازاماتتار ءنار الدى. ول تالايعا قانات ءبىتىرىپ، بويلارىنا قۋات قۇيدى، سارقىلماس شابىت ۇستەدى» دەگەن جولدار جازىپپىن. 

 ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تاۋەلسىزدىك ۋىسقا ىلىنگەننەن كەيىن كوپ ۇزاماي ءوز جانىنان ءابىش كەكىلبايەۆتى ىزدەدى. اقىلدى پاتشالاردىڭ دانالاردى ىزدەۋى ەلدى باقۋاتتى ومىرگە، باياندى بولاشاققا، زور ابىروي- بەدەل بيىگىنە جەتكىزەدى. الەمدىك كلاسسيكاعا قوماقتى ۇلەس قوسقان زەردەلى سۋرەتكەر، تالعامپاز قالامگەر ەندى قايراتكەرلىك، ساياساتكەرلىك الەمىنە ەركىن ءسىڭىستى. تاۋەلسىزدىكتەي قاسيەتتى دۇنيە ءۇشىن تاۋەكەلگە بىردەن بەت بۇرعان ءابىش كەكىلباي ۇلى سوناۋ اريستوتەل، ءال- فارابي، اناحارسيس، ءابۋ ءالي يبن سينا، سوكرات، پلاتون، سەنەكا، سوفوكل، گەرودوت، دەموكريت، ديوگەن، ەسحيل، اۋەزوۆ، ايتماتوۆ سىندى سۇڭعىلا ويشىلدارداي فيلوسوفيالىق پايىمدارى مەن تۇجىرىمدارى، تولعانىستارى نەشەبىر فرازەولوگيالىق قاناتتى تىركەستەرىمەن حالقىنىڭ مەرەيىن تاسىتىپ، ەلدىكتىڭ كىرپىشىن قالاسۋعا جانكەشتىلىكپەن اتسالىستى. ءبىز بۇل تۋرالى دا ءبىراز جازعان ەدىك.

سونداي پۋبليتسيستيكالىق دۇنيەلەرىمنىڭ بىرىندە: «ەلباسىمىز ن. نازاربايەۆ پەن توبە ءبيىمىز ءابىش كەكىلبايەۆتىڭ كوسەمدىك- كورەگەندىك قاسيەتتەرى قازاق ەلىن ساعىمدى بەلەستەردەن شۇعىلالى كوكجيەكتەرگە باستاپ بارا جاتقانىنا تانتىلىك قۇلاتامىز. شارپىسقاندا شالدىرمايتىن، شامالىعا الدىرمايتىن تەكتى بارىسقا تەل سەكىلدىمىز. كوككە قاراپ ۇلىپ، كوزدەگەنىنە جەتكەنشە كوڭىلى كونشىمەيتىن كوكبورى ءتارىزدى ەر سەكىلدىمىز. تاڭىرىدەن تىلەگەنى كەلىپ، اللا تاعالا، اتا- بابا ايان بەرىپ، ورتاسىنان وزىق تۋعان، قاتارلارىنان اسىپ تۋعان، ون جاستا بولسا دا ويشىل ءھام كەمەڭگەر، قۇداي قالاسا كوسەگەسى كوگەرەر ەل سەكىلدىمىز! ەندىگى جەردە اينالا- ماڭىنا مارعاۋلاۋ كوز تاستاپ، ماڭعاز قوزعالاتىن كەرەناۋ نارلىقتان گورى، جۋساي ءجۇرىپ كوز شىرىمىن الدىرىپ، كوسىلە شاۋىپ ايىزىن قاندىراتىن جىلقى مىنەزدى سەرگەكتىك كەرەك- اۋ قازاققا!» دەپ تۇيىندەگەن ەكەنبىز. مۇنداعى نەگىزگى ايتپاعىمىز، كەمەڭگەرلەر باسقارعان ەل كەمەل بولماق دەگەن ۇعىمنىڭ اياسىنا سايادى. شىنىندا دا، العاشقى ون جىلدا، ودان كەيىنگى، مىنە، جيىرما بەس جىلداي مەرزىم ىشىندە ەلىمىز كوش باستاپ كەلەدى ەمەس پە؟ ! 

 اقيقاتىندا ءابىش كەكىلباي ۇلى - ءبۇتىن قازاقتىڭ، بۇكىل قازاقستاننىڭ ماقتانىشى. ەلىمىزدىڭ بۇعان دەيىنگى دە، تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى دە اتا تاريحىنىڭ سان قىرىنان بەينەلەنۋىندە، ەگەمەندىگىمىزدىڭ مىزعىماس كىرپىشى قالانۋىندا ۇلتىمىزدىڭ ۇلاعاتتى ۇلى - دانا ءابىشتىڭ كەمەڭگەرلىك ىزدەرى سايراپ جاتىر. ەلى، جەرى، ءتىپتى كۇللى ادامزات ءۇشىن دە تىندىرعان ءىسى تىم مول، قوماقتى بولسا دا، تابيعاتىندا بىرەگەي، داڭعازا مەن داقپىرتقا، داندايسۋعا جانى قاس، قاي ىستە دە ار مەن ادالدىقتى، سابىر مەن سالماقتىلىقتى تارازى بيىگىنە قوياتىن، ەرەن ەڭبەگىن ەلگە جاريا ەتىپ، جاراپازان قىلۋدى كوڭىلى قالامايتىن، قانشاما قىرۋار دا ىرگەلى ەلدىك شارۋالاردىڭ جۇزەگە اسۋىنا ۇيىتقى، كوشباسشى بولىپ جاتسا دا، كەۋدە كەرىپ ماساتتانۋعا، ماقتانۋعا، ماردامسۋعا مۇلدە جۇلدىزى قارسى ابەكەڭ اسقارالى الپىس جىلدىق مەرەيتويىن تۋعان توپىراعى - ولەڭ بەسىگىندە ەل- جۇرتىمەن كورىسە، امان- تۇگەل الىسا وتىرىپ قانا اتاپ ءوتۋدى مىسە تۇتىپتى. ايتپەسە، قازىردە ۇلتتىق فەنومەن رەتىندە مويىندالعان ءبىرتۋار تۇلعانىڭ بۇدان گورى كەڭىرەك اۋقىمدا قۇلاش سەرمەۋگە دە مۇمكىندىگى جوق ەمەس ەدى عوي دەگەن وي كەلەدى» . 

 وسى جازعاندارىما بۇگىن دە ەش الىپ- قوسارىم جوق.
 بىردە كابينەتىنە توسىننان كىرىپ قالعانمىن. كۇڭىرەنە، سارناي تولعاتا جازىپ وتىر ەكەن. شاماسى، باياعى باتىر بابالاردى ۇيقىسىنان وياتىپ وتىرعان ءتارىزدى. ول ءوزى دە قازاقتىڭ ماڭدايىنا جازىلعان، باعىنا تۋعان ناعىز ءباھادۇر تۇلعا. ءابىش كەكىلبايەۆ - ادامزات پەن عالامزاتتىڭ دارا قۇبىلىسى، ناعىز فەنومەن قازاق!

عالىم ءارىپ،  اقىن

كەمەڭگەرلەر كەرۋەنىنىڭ  سوڭعى نارى...

ءيا، حالىققا قادىرلى ۇلكەن ءبىر ءومىر ءۇزىلدى. ءابىش اعامىز ماڭگى ويانبايتىن ۇيقىعا كەتتى. اسىرەسە، قازاق بالاسىنا جۇلدىزى ىستىق ەدى ونىڭ...
 اسان قايعى جەلماياسىنىڭ قومىنا سىيماعان قايران ماڭعىستاۋ- اي! وسى مامىرستان ولكەدە ءار داۋىردە تالاي ماڭعازدار دۇنيەگە كەلىپ- كەتىپتى. سولاردىڭ ىشىندە ماڭدايىنان كۇن سۇيگەن كەمەڭگەرلەردىڭ ءبىرى - ءابىش كەكىلباي ۇلى بولار- اۋ! ويتكەنى ول تۋعانىنا ەل قۋانعان، ولگەنىنە جەر قۋانعان قازاق ساحاراسىنىڭ ساناۋلى ءسارۋارلارىنىڭ ءبىرى ەدى. 

 كىمنىڭ كىم ەكەنىن حالىق بىلەدى عوي، بۇكىل تۇران دالاسى ارىسىن ءبىر ادامداي جوقتادى، ۋھىلەدى، جاس توكتى، قامىقتى.
 جانازا نامازىنا تۇرعان جاننىڭ قاراسىندا حيساپ بولعان جوق. ءباز بىرەۋلەر «تالاي اۋزىمەن قۇس تىستەگەن ساڭلاقتار كەتىپ جاتىر عوي، كەكىلباي ۇلىنىڭ ولاردان نەسى ارتىق؟» دەۋى دە مۇمكىن- اۋ! 

 ءبىر عاجابى، ول بالا كەزىنىڭ وزىندە بالا بولىپ ويناماق تۇگىلى، ماڭعىستاۋ قازىناسىن زەرتتەۋگە كەلگەن اكادەميك ي. ي. بوك، عالىم- گەولوگتار ا. كاريموۆ، د. حايرۋتدينوۆ، يۋ. مياچيندەرگە جولباسشى بولىپ، تۋعان جەرىن ارالاتىپ، ورىس ءتىلىن ۇيرەنىپ، الگىلەرمەن دوستاسىپ، ايلاپ- اپتالاپ سولاردىڭ قاسىندا جۇرەتىن. كەيىننەن ولار توعىز جاسار بالاعا الماتىدان، ۆوركۋتادان، تاشكەنتتەن، لەنينگرادتان حات جازىپ تۇرىپتى. 

 التىنشى سىنىپتا وقىپ جۇرگەن كەزىندە ابەكەڭ قايتىس بولعان دوسى ماكسيمنىڭ شەشەسى ءجامي ەلەۋوۆانى ورىنسىز بالاعاتتاپ، بيلەتى بولسا دا مىنگىزبەي كەتكەن ان-2 ۇشاعىنىڭ ۇشقىشىنىڭ ورەسكەل قىلىعىن اشكەرەلەپ، ماسكەۋدىڭ «كومسومولسكايا پراۆدا» گازەتىنە تۇڭعىش رەت ورىسشا ماقالا جازادى. وسى ماقالا جاريالانىسىمەن گازەت رەداكسياسىنان دا، باتىس قازاقستان اۋە توبىنىڭ باسشىلىعىنان دا حات كەلەدى. بۇزاقىلىق كورسەتكەن ۇشقىش ءبىر جىلعا دەيىن ۇشۋدان الاستاتىلىپ ءارى ءزابىر كورگەن انادان كەشىرىم سۇراپتى. الگى رەسمي ورىندار 6-سىنىپ وقۋشىسى ءابىش كەكىلبايەۆقا راقمەت ايتىپتى. 

 مىنە، بۇل تالاپتى ۇلاننىڭ ءبىز بىلەتىن ەلەۋسىزدەۋ ءبىر قىرى عانا. 
 مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىنگى ءومىرى كوپشىلىككە ءمالىم بولار. ادام تۇگىل قارا شىبىنعا قاستىق قىلمايتىن، «قاراعىمنان» باسقا ءسوزى جوق، تۋعان ەلى ءۇشىن ءپارۋانا بولعان ابەكەڭ كەلە- كەلە بۇكىل ادامزات بالاسىنا بولاشاقتا تونەر قاۋىپتى سانامالاي ميىمىزعا قۇيىپ، عارىشتىق كەڭىستىككە سامعادى.
 ءبىزدىڭ تۇستاستارىمىز م. اۋەزوۆ، ق. ساتبايەۆ، ءا. مارعۇلان ءتارىزدى عۇلامالاردى كورمەگەنىمەن، ابەكەڭمەن ديدارلاسىپ قالدى، ال ونى كورمەگەن كەلەر ۇرپاقتىڭ تاعى ءبىر كەمەڭگەر تۋعانشا كەمەل ويشىلعا دەگەن ساعىنىشى باسىلماسى انىق. 

 ەسكە السام ەلجىرەيدى جۇرەك- باۋىر،
 دۇنيەگە سيرەك كەلەر سەندەي ءتاۋىر، - دەپ اقىن ايتقانداي، ورنى ۇڭىرەيىپ قالعان وعىلاندى جوقتاپ، وپىنۋىمىزدىڭ ءبىر ءمانىسى وسى ەدى.
 قازاقتا نەبىر ونەر تارلاندارى، داۋسىز دارىندار، كلاسسيك قالامگەرلەر بارشىلىق. ءبىراق بارىندە بىردەي كەمەڭگەرلىك، كول- كوسىر ەنتسيكلوپەديالىق دانالىق، ەڭ باستىسى - اۋليەدەي مەيىربان مىنەز جەتىسە بەرمەيدى.
 مىنە، قانيزەسى كەڭ قۇداي تاعالا بولمەي- جارماي، الگى ايتقان تاڭىرلىك قاسيەتتەردى ابەكەڭ بويىنا تۇگەل دارىتىپ، ول - تابيعاتتا اسا سيرەك كەزدەسەتىن الىپ بريلليانت كوحينورداي تۇتاسىپ، قۇيىلىپ تۇسكەن ۇلت ماقتانىشىنا، وي الىبىنا اينالدى. 

 باعزىنىڭ، بۇگىن مەن بولاشاقتىڭ ءۋازيپاسىن جەمىرىلە ويلاپ، شاقشاداي باسى شاراداي بولعان ارۋاقتى ءباھادۇر دارەجەسىنە كوتەرىلدى.
 قاراپ وتىرساق، كوركەم شىعارمالارىنان بولەك، جاراتىلىستانۋ، ءتىل، ادەبيەت، تاريح، وركەنيەت، مەملەكەت ءىسى، ساياسات، دەموگرافيا، ەكونوميكا، الەۋمەت جانە رۋحانيات جازيرالارىندا ابەكەڭ ۇڭگىمەگەن بىردە- ءبىر قالتارىس قالماپتى- اۋ!
 ءوز ونەرپازدارىمىزدىڭ كوسەم تۋىندىلارىن، جەر جيھان جامپوزدارىنىڭ جاۋھار دۇنيەلەرىن كەيىنگىلەر ەندى ابەكەڭدەي باقايشاعىنا دەيىن بەكزاتتىقپەن تالداپ، بۇگە- شىگەسىنە دەيىن جىلىكتەپ، باعا بەرە الار ما ەكەن؟! 

 كەش بولسا دا ايتا كەتەيىك، ول ءوزىنىڭ ءتاڭىر سىيلاعان عالامات قابىلەتىن تولىق اشا الماي، كەمەسى سايلى بولسا دا الەمدىك مۇحيتقا شىعا الماي ءىشقۇسا بولعانىن قايتىپ جاسىرامىز؟ امال نە، كەكىلباي ۇلى ەن مۇحيتتاعى كيتتەردەي كۇڭىرەنۋمەن كەتتى...
 جارىقتىق، اشىنىپ، قامىرىققان كەزىندە: «حالقىم- اي، ساعان نە دەيىن، قايراي- قايراي ازۋىمنان دا تۇك قالمادى- اۋ!» دەپ كوپشىلىككە مۇڭ شاققانىن ەستىپ ەدىك.
 ونىڭ شورت سىنىپ، مورت كەتۋى دە تەگىننەن- تەگىن ەمەس... 

 ونىڭ جۇرەگىندەگى دەرت ەشبىر وتاعا كونبەيتىن دەرت ەدى. قايمانا ەلىن ويلاپ ءبىر تۇندە بىرنەشە شوشىپ وياناتىن دەگدارعا، ءسوز ونەرىن شەگىنەن اسىرعان شاندوزعا ءبىز نە راقات كورسەتتىك؟ ! 

 حاكىم ابايدىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىندا ءسوز العان زەينوللا قابدولوۆ: «قازاق ادەبيەتى دەگەن ارعىماقتىڭ مۇحتار اۋەزوۆ التىن جالى بولسا، ءابىش كەكىلبايەۆ كۇمىس كەكىلى عوي!» دەگەن ەدى. تايتۇياق التىنعا بەرگىسىز وسى باعا ەندى ەشقاشان قۇنىن جويماق ەمەس.
 نەبىر القالى جيىنداردا نەمەسە اۋەجايلاردا جاپىرلاي امانداسقانداردىڭ ءبارىن «اينالايىن» دەپ باۋىرىنا تارتاتىن، قولى جەتپەگەندەردى كوز قيىعىمەن ايالاي سيپاپ تۇراتىن، سودان سوڭ اقىرىن عانا باسىن يزەپ قوشتاسىپ، بالپاڭ- بالپاڭ باسىپ بارا جاتاتىن، قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن قىزىرعالايسالامى ەندى ماڭگى جوق...

جۇماباي قۇليەۆ،  اقىن

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى