مۇسىلمان مۇڭى - اڭگىمە
ءومىر وتكىنشى دەگەن وسى. سىرداريانىڭ بويىنا كەلگەن ون كۇن كوزدى اشىپ- جۇمعانشا وتە شىقتى. بارىنەن بۇرىن مىناۋ تارام- تارام ارنالار قالادان دالاعا كەلگەن جىگىتتىڭ جانىن شىمىرلاتىپ، كورمەگەن اعىستى كوز الدىنا تارتىپ، كونە توپىراق كوڭىلىنە قاتتى اسەر ەتتى. سۋى تارتىلعان سوڭ قۇرعاپ قالعان ارىقتار الپىس ەكى تامىرلى ادام ومىرىنەن ەش اينىمايدى. اۋمالى- توكپەلى كەزەڭدە بۇل دا ءبىر جۇرتقا جايىپ سالار سىن بولدى.
جازعى دەمالىستا مۇستافانىڭ اۋىلىنا كەلگەنىنە ەش وكىنبەيدى. ول دا ۋنيۆەرسيتەتتە بىرگە وقيتىن كۋرستاسى الەكساندردى ەرتىپ كەلىپ، ەل كورسەتەم دەگەن ويىن ورىنداعان سياقتى. اۋەلدە ورىس دوسى مەملەكەتتىك سىناقتى «تورتكە» تاپسىرعاندا ءوزىن ءبىرتۇرلى كىنالى ساناپ جۇرگەن جايى بار ەدى. سونى سەزدىرىپ، ءون بويىنان دوستىققا ءتان ءبىر ىزگىلىكتىڭ ءيسى اڭقىپ تۇراتىن. سونان «سەن اۋىلعا قىدىرسايشى»، - دەدى تىك شانشىلىپ، سۇزىلە قاراپ. «ءيا، ورتا ازياعا ما؟» دەپ تاڭعالدى. «ءيا، ورتا ازياعا. نە، قورقىپ تۇرسىڭ با؟» دەپ قارسى ساۋال قويدى. الەكساندر ءۇنسىز قالدى. سول كۇيى ەكەۋى وتارباعا وتىردى.
ەكەۋى ءتورت جىل بىرگە وقىدى. ەشكىمنەن كەم قالعان جوق. ەلدەگى داعدارىسقا دا ونشا تۇسىنە قويمادى. تەك جۇرە كەلە بارىنە قانىقتى. پاتشانىڭ ماقامىنا دا، حالىقتىڭ ۇنىنە دە وزدەرىنشە قۇلاق اسىپ، كەرەك جەرىندە ءۇن قوستى. الەكساندردىڭ جان دۇنيەسى سەرگەك. اكەسى سيمبيرسكىنى ءبىرجولا الىستا قالدىرىپ، تۇركىستان استاناسى - تاشكەنتكە قونىس اۋدارىپ، سونداعى سەميناريانىڭ ديرەكتورى بولدى. جاس جاعىنان شامالاس مۇستافا ءبىلىم جاعىنان وزىنەن ءبىر دە كەم ەمەس، ازيات دەگەن اتى بولماسا، باسقا جاعىنان بارىنەن الدا. اسىرەسە، تىلگە كەلگەندە جۇيرىك، ءبارىن باسىپ وزعانىنا جۇرت تاڭعالىپ، باس شايقايدى.
اكەسى شوقاي دا پەداگوگ، ەلگە تانىمال تۇلعا. بۇنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى - بۇراتانا دەپ جۇرگەندەردىڭ الدىندا دا، ەۋروپالىقپىن دەپ ەمەكسىگەندەردىڭ الدىندا دا قاسقايىپ قارسى تۇرا بىلەتىندىگى. ەكەۋى سانك- پەتەربوردان تاشكەنتكە كەلدى. بۇل - بۇعان دەيىن كورگەن كوش- كەرۋەنى. «وزبەك - ءوز اعامنىڭ» ءمان- جايى مەن ماتەلىن ءبىر ادامنان كەم بىلمەيدى. قازاق قاي جاعىنان بولسا دا شيراق، تىلگە دە، قيمىلعا دا سۇرانىپ تۇرعان سياقتى. ەكەۋى تۇركىستانعا دەيىن ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي ەتەنە بوپ باردى. ونان ءارى الىس ەمەس. بۇنىڭ ەلى سۇلۋتوبە دەگەن سۇلۋ جەر. ەگىن ءوسىرىپ، قاۋىنى مەن قاربىزى جايقالعان ايماق. اڭگەلەك دەگەن ەرتە پىسەتىن قاۋىنمەن تەتەلەس داقىلى بار ەكەن. ونى جەگەندە اۋزىڭنان ءتاتتى ءدام كەتپەيدى. سارى اڭگەلەك پەن قىزىل اڭگەلەك جەپ وسكەن بالا اقىلدى بولادى دەيدى ەكەن. ءسىرا، مۇستافا دا جاستايىنان سونان ءدام تاتقان تاكاپپاردىڭ ءوزى بولسا كەرەك.
اۋىلعا بارعان بەتتە سارى اڭگەلەكتى تىلىكتەپ جەدى دە، ۇيقىعا بەت الماي قاۋىندىقتى ارالاپ كوپ ءجۇردى. «وسى جەردە جۇرە تۇرايىقشى» دەدى دوسىنا قيىلا قاراپ. سيمبيرسكىدەن كەلگەن جىگىتكە بۇل جەردىڭ تابيعاتى جات ەمەس، تەك تۇركىستان ىستىقتاۋ. سىر بويى باتىسقا بەت بۇرعان قىتىمىرلىعىمەن ىزبارلانىپ تۇرادى. ۇيقىسى كەلمەدى. تاعى دا قاۋىن جەگىسى كەلدى. بۇل جولى قىزىل اڭگەلەكتى سول اۋىلدىڭ بالاسىنداي قولىنا وتكىر پىشاق الىپ، ءوزى تىلىكتەپ، ءوزى كەسپەلەدى. دوسىنىڭ قاۋىندىعىن ەركىن ارالاپ، ءدال ءبىر ءوز ءۇيى - ولەڭ توسەگىندە جۇرگەندەي سەزىندى.
مۇستافا قاۋىندىقتىڭ ورتاسىنا ءتورت جاعىن تۇگەندەپ، اپپاق ماساحانا اكەپ قۇردى. «ماسادان ادا جەرگە، ءتۇن اۋا ەكەۋمىز كوز شىرىمىن الامىز» دەدى دوسىنا. وسى جىگىتتىڭ وزگە دەسە وزەگىن سۋىرىپ بەرەتىن ادەتى بار. ءوزى بولسا ونداي ەمەس. بىرەۋ دەسە، بىلەگىن سىبانىپ، كىرىسىپ كەتە قويمايدى. ورىسشىلدىعى جەتىپ ارتىلادى. بۇلاردا بىرەۋ دەسە، ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن جومارتتىق جاراتىلىستىڭ جىبەرگەن سىيىنداي، ءبىر باسىنا جەتەرلىك ۇلتتىق نامىسى دا بار.
قاۋىندىقتىڭ ىشىندەگى ارىقتاردىڭ سۋى قويمالجىڭ تارتىپ، قۇرعاۋعا بەت الىپتى. بۇل - ارنالاردىڭ داريادان سوڭعى سۋ الۋى ەكەن. وسىدان كەيىن قاۋىندىقتىڭ سۋى تارتىلىپ، ارىقتار ارنادان الىستاپ، سۋدان باسىن الىپ قاشا باستايدى. بۇل - بيىلعى سۋدىڭ توپىراقپەن قوشتاسۋى، ارىقتىڭ ارنادان الىستاۋى. بۇنى قاۋىن ەككەندەر بىلەدى. وسىنىڭ ءبارىن كانىگى ديقانشىداي سارالاپ، رەسەيلىك ورىس دوسىنا ارىدەن قوزعاپ، ايتىپ بەردى. ەكەۋى ديقانگەرشىلىكپەن قوسا ساياساتقا دا ويىستى. الەكساندر ءمانى كەتە باستاعان پاتشا ۇكىمەتىنىڭ ساياساتىن اڭگىمەلەسە، مۇستافا ونى قوستاپ، قايتسە دە ادام دەگەن پەندەنىڭ تەڭدىككە جەتىپ، قالتاسى كەڭىپ، قولىندا قارۋى بولۋىن قالادى. قارۋ جاعىن ايتقاندا، ساشا سەسكەنىپ قالدى، ءبىراق جۇرەك تۇكپىرىندە ءبىر ۇرەيلى ءۇمىت ورىن الىپ، ءتۇبى ادام مەن تاريحتىڭ ايقاسى ءبىر نارسەگە ۇشىراتپاي قويمايدى دەگەندەي، دوسىنىڭ يىعىنا سارت ەتكىزىپ قولىن سالدى.
- سەن ۇرتتايسىڭ با؟ - دەدى ميىعى تارتىپ. «سۇراپ بەرگەنشە، ۇرىپ بەر» دەگەن مۇسىلماننىڭ ماتەلى بار. ءوزىڭ تاشكەنتتە تۇردىڭ، قازاقتىڭ اۋىلى مەن وزبەكتىڭ ماحاللاسىنىڭ اراسىندا ايىرما بار ەكەنىن ءبىلىپ تۇرسىڭ عوي.
- مۇستافا، مەن ومىرىمدە شاراپتان عانا ءدام تاتىپپىن. اكەمدى بىلەسىڭ، تاكاپپار پەداگوگ، مۇندايعا ءبىزدى ۇيرەتپەگەن. مىناداي الا قاۋىن، سارى اڭگەلەك تۇرعاندا، قالايشا اۋىزدى ارام اسپەن بىلعايمىز، - دەپ شىن نيەتىمەن اعىنان جارىلدى.
مۇستافا كوپ نارسە ايتتى. ءتۇن جامىلىپ وتىرىپ، كوك پالەكتىڭ اراسىندا ەكى دوس ءبىر- بىرىمەن سىرلاسىپ، ادامزاتتى - ونىڭ تۋ ۇستاۋشىلارى ساياساتكەرلەردى ەشتەڭەدەن قۇر قالدىرمادى. جاقسىعا دا، جامانعا دا تەڭەدى. كەۋىپ بارا جاتقان ارنالار تامىلجىعان ءتۇن قۇشاعىندا وسىنىڭ بارىنە كۋا بوپ قاراپ تۇردى. قۇرق- قۇرق ەتىپ قاۋىندىقتى كۇزەتكەن قۇرباقالار بۇعان قاتتى ۇنادى. بۇلاردىڭ ءبىر- بىرىمەن ەمىرەنىپ، ەتەنە ارالاسقان ساتتەرى دە وسى شىعار. «الىپ كەتسەم قالاي بولار ەكەن؟». ادامعا سەرىك بولعان الاقانداي توپ- تومپاق تابيعات سىيلاعان سۇلۋلىققا سىرتتاي كوز سالىپ، قوناق بوپ كەلگەن جىگىت ارنانى جاعالاپ، ءتۇن قۇشاعىندا ۇزاق ءجۇردى. سانكت- پەتەربور كوشەلەرى مەن قالانىڭ ەسكى عيماراتتارىندا، تارس- تۇرس ەتكەن ترامۆايدا وتىرىپ تا ولار بۇلايشا سىر بولىسە الماعان ەدى.
قازاق دوسى اباي تۋرالى كوپ ايتتى. ءبىر ۇلتتىڭ پۋشكين سەكىلدى اقىنىنا ءتانتى بوپ، «شىركىن، اۋدارماسى بولسا وقىر ەدىم» دەپ تامساندى. بايقاپ وتىرسا، ەكەۋىن ادەبيەت پەن تاريحقا ءتانتى ەتكەن ءبىر ورتاق قۇشتارلىق بار. تەڭدىك دەگەن ادىلەت تۇبىندە ورنايتىنىنا شاكىرت جىگىت قازاقى كوڭىلمەن ءوزىن سەندىرىپ، وزەگىن سۋىرىپ بەرۋگە دايىن تۇر. سول تەڭدىك پەن تاۋەلسىزدىك ەكەۋىن ءبىر جەردەن شىعارىپ، ادىلەتتىڭ سويىلىن دا قورىقپاي قولدارىنا تەڭ ۇستاتقانداي. ونىڭ از ۇلتتان شىققان شاكىرت دوسىنىڭ ايتقان ءسوزى ءسوز- اق.
كەشەگى قالالىق باسىلىمدا جاريالانعان ماقالا «ءبىر ايتارى بار ادامنىڭ ءسوزى وسىنداي- اق بولار» دەگەن ويعا قالدىردى. جۇرتتىڭ ءبارى جاپىرلاپ وقىپ، جاستار ازيات- قازاققا ءتانتى بولدى. «مىناۋ تەگىن ەمەس» دەپ، سىرتتاي تون پىشكەندەر دە بار. ىشكى ىستەر قىزمەتكەرلەرى بولسا، استارىن جاتقىزىپ، اتى- ءجونىن قارا ارىپپەن قورشاپ، وزدەرىن ءتانتى ەتكەن تاعى بىرەۋدى استىن سىزىپ، ايرىقشا تىزىمگە ىلىكتىردى.
«ءبىز، - دەيدى مۇستافا، - تۇركىستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاقتاۋشىلار، ەلىمىزدىڭ ەركى ءۇشىن جانە جۇرتىمىز تۇركىستاننىڭ بوداندىقتان قۇتىلۋى ءۇشىن كۇرەسۋدەمىز. تۇركىستاندىقتاردا بۇدان باسقا جول بولماعان. قازىر دە جوق جانە بۇدان سوڭ دا بولمايدى. ءبىزدىڭ مۇراتىمىز - تۇركىستاندا ءتۇرى جاعىنان دا، مازمۇنى جاعىنان دا ۇلتتىق بولاتىن مەملەكەتتىك قۇرىلىمعا قول جەتكىزۋ بولماق. سوندا عانا حالقىمىز ءوز جەرىنىڭ ناعىز قوجاسى بولا الادى» .
«ايتسا نەسى بار، ەل مەن جەرىنىڭ بولاشاعىن بارىنە سەنگەن كوڭىلمەن بەكەم بەل بايلاپ ايتىپ وتىر» . ەكى دوس قاراڭعى تۇندە ءتىل تابىسقانداي، ەندى كوز شىرىمىن الماققا اق ماساحاناعا قاراي ءجۇردى. قۇرباقالار بولسا شوشاڭداپ، قويۋ تۇنگە قوجالىق ەتۋگە ەركىن كىرىسكەندەي، كوك پالەكتىڭ كوركى بوپ كولبەڭدەي باستادى.
اق ماساحانا - اپپاق دۇنيە. قانداي كەرەمەت. «وسى جەردەن سانكت- پەتەربورعا بارىپ وقىعان ءبىز نەتكەن سۇڭعىلامىز» دەپ، اپپاق اق توسەكتە جاتقان الەكساندر قويۋ تۇندە ۇيقىعا بوككەن دوسىنا تاڭعالا قارادى. - مەن ەندى دوسىمدى تاشكەنتكە قوناققا شاقىرا الار ما ەكەنمىن. قايدام، قوناقجايلىلىق بىزگە جات نارسە عوي.
ومىرىمدە مۇنداي مەيىربان، مۇنداي قوناقجاي حالىقتى كورمەپپىن. وزگەلەردە جوق ءبىر ەرەكشە كوڭىل- كۇي ادامدى اتويلاپ العا تارتىپ تۇرادى. تىلگە دە جۇيرىك. مىنا مۇستافا ءوز ءتىلى دەسە وزەگىن سۋىرىپ بەرۋگە دايىن جىگىت. بارلىق ۇلتتاردى كورىپ ءجۇرمىز عوي. بۇلار ەرەكشە. مۇستافانىڭ مەملەكەتتىك سىناقتان «بەس» الىپ، بارىنەن العا شىعۋى - ەرەكشە سۇڭعىلالىعى. ونى سەمينارلاردا دالەلدەپ تە ءجۇر. قاراشى، «بارىنەن بۇرىن ءوز قاتارىمىزدى، تۇركىستاندىق بىرلىگىمىزدى كۇشەيتەيىك. تۇركىستاننىڭ جۇدىرىقتاي جۇمىلعان ۇلتتىق بىرلىگىن رەسەيدەن ايىرىلۋ ءۇشىن كۇرەسىپ جاتقان باسقا حالىقتاردىڭ ۇلتتىق مايداندارىمەن تىعىز ۇيلەستىرە وتىرىپ، ورىس يمپەرياليزمىنە قارسى قۋاتتى كۇش ۇيىمداستىرىپ، بىرگە قيمىلدايىق. ورىس يمپەرياليزمىنە قارسى كۇرەس مايدانداعىلاردىڭ ۇلتىن، ءدىنىن، ءناسىلىن، پارتياسىن تەرگەپ- تەكتەمەيىك، الالامايىق. تەك وسىنداي جول عانا ءبىزدى ۇلتتىق ازاتتىققا جەتكىزە الادى. بۇدان باسقا جولداردىڭ بارلىعى الدامشى، تۇيىق. ءوزىنىڭ ىشكى بىرلىگىن نىعايتا العان حالىقتار عانا تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزە الادى. جانە ونى قورعاپ قالا الادى» دەگەندە، قارا فراك كيگەن ۇستازدار ازيات جىگىتكە الا كوزىمەن شۇقشيا قارادى. الەكساندر دا اق ماساحاناعا تونگەن اي استىندا وسىنىڭ بارىنە كەشىرىممەن قاراپ، ءومىر وتكەلىنەن سۇرىنگەن ساتتەگى قىزعانىش سەزىمى جان دۇنيەسىنەن سىتىلىپ كەتىپ بارا جاتقانداي كورىندى.
رەسەيدە تۋىپ، سول جاقتىڭ ءتالىمىن الىپ، زيالى اكەنىڭ ونەگەسىن سىرتقا شىعارۋعا تالپىنعان ءوزى دە سىر ەلىنە كەلگەندە، ءبىر جاعىنان، ورتا ازيانىڭ بارى مەن جوعىن جىپكە تىزە كەتۋدى كوكىرەگىنە ءتۇيدى. ءتورت جىل بىرگە ءجۇرىپ، كىلەڭ ورىستىڭ ورتاسىندا كورگەنى جالعىز ازيات بولسا دا، بارعان جەرىنە شۇقشيا كەتۋدى ار جاعى تەرەڭ جىگىت ارىگە جىبەرمەدى. شاڭى مەن توپىراعى - تابيعات جاراتقان بۇ دۇنيەنىڭ بەرەسەگى بولسا، كوك پالەك پەن تارام- تارام تارتىلعان وق ارىق - جاقسى ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن و دا ءبىر ادامزاتتىڭ ويلاپ تاپقان جەتىستىگى بولار دەگەن بايلامعا كەلدى. «مىنا قاۋىندى جەپ وسكەن ادام قالاي اقىل- ويدان كەندە بولسىن» دەگەن بايلامدى تاعى قوسىپ قويدى. ونىڭ ار جاعىندا ادەبيەت دەگەن الەمنەن دە كەندە ەمەس. بىرىنە- ءبىرى ءدوپ تيگەن جىگىتتىك يۋمور دا جەتىپ- ارتىلىپ جاتىر. بۇ جاعىنان مۇستافادان ۇيرەنەرى از ەمەس.
ءيا، ءبارى دە ارتتا قالعانداي. ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك سىناقتان «4» الىپ قالعانى ادىلدىكتىڭ ۋاقىتقا شابىلعان وتكىر بالتاسى ەكەندىگىنە كوزى جەتتى. «ول - ازيات، سەن - ەۋروپالىقسىڭ» دەپ، ەشكىم دە بۇرا تارتپادى. بۇنىڭ مارتەبەسى بارىنەن بيىك تۇردى، ساياسي الەۋەتى دە الدا ەدى. ەكەۋىن دە كەلەشەككە قول بۇلعاپ شاقىرعان بيىك تۇعىر «كەل- كەل» دەپ ەمەكسىپ، قۇشاعىن جايىپ تۇرعانداي.
- مۇستافا، ساعان ايتار ءبىر بازىنام بار...
اتجاقتى كەلگەن حريستيان دوسى جاتار ورىنعا باسىنا تاقيا كيىپ العان توپ- تومپاق كيىكتىڭ اسىعىنداي شىمىر جىگىتكە شۇيىلە قارادى.
- وسى مەن ەكى- ءۇش قۇرباقا الا كەتسەم قايتەدى...
- ونى قايتەسىڭ؟ !- دەدى شارت ەتە قالاتىن شالتتىعىمەن. ءازىلى مەن ادەبى دە زيالى جىگىتكە سۇراۋ سالىپ تۇرعانداي.
- ءبىلىپ ەدىم وسىلاي سۇرايتىنىڭىزدى. قاتىرىپ، ءمۇسىن جاساپ قويام.
- ءبىر قابىن الا كەتەمىز. قايتار جول وڭاي عوي قاشاندا.
دوسى ءومىردىڭ ءبىر وتكەلىنەن «تورتتىك» الىپ قالعان سەرىگىنىڭ كوڭىلىندە ءبارى دە جولدا قالعان بەكەتتەي قول بۇلعاپ بارا جاتقانىن ءبىلدى. ءوزى مەملەكەتتىك سىناقتان «5» العانمەن جولداعى بەكەتتەر ءالى دە بۇعان سۇراۋ سالارى ءسوزسىز. ويتكەنى ادام تاعدىرى ءوزىنىڭ ەمەس، وزگەلەردىڭ قولىندا ەدى. بۇعان ەندى عانا كوڭىل توعايىپ، كوزدەرى جەتىپ كەلە جاتىر. ءتورت مۇشەل جاس بەرەرى مەن الارىن دا ايتىپ قالعانداي. اسىرەسە، وتكەن كۇن مەن كەلەر كۇن اياقتارىن اپتىعا باسقان ەكەۋى ءۇشىن ەشكىمگە ەسەسىن جىبەرمەيتىن ەلەس سياقتى. كەش جاتىپ، ەرتە تۇرادى. ءومىر دە وسىنىسىمەن قۇندى. كوڭىل شىركىننىڭ اتويلاپ تۇرعان ءبىر ءقاۋپى بار. ادام الاسى ىشىندە ەكەنى ايداي اقيقات.
ءوزىن ومىرگە اكەلگەن سۇلۋتوبە بەكەتى ەكەۋىن جولعا شىعارىپ سالىپ تۇر. ءبىر- ەكى سىنىپتاسى مەن ەتتەن ارىلىپ، قۇر سۇيەگى قالعان اكەسىنىڭ بۇعان ايتارى كوپ. ساۋاتتى شوقاي ءبيدىڭ ءبىر ايتارى ىشىندە بۇعىپ جاتىر. اتاسى تورعاي داتقانىڭ اماناتىن ماڭدايى جارقىراعان پەرزەنتىنە جەتكىزۋ و دۇنيە مەن بۇ دۇنيەنىڭ پارىزى سياقتى. ونى ورىنداۋ دا ءبىر عانيبەت.
- كەلىپ تۇر. سەندەردىڭ ومىرلەرىڭ الدا، - دەدى اكەسى تازا ورىس تىلىندە.
دوسى ەركىن ءتۇسىنىپ، ەستىسىن دەگەن ەمەۋرىن تانىتتى.
- ءسوزسىز سولاي، - دەدى الەكساندر زيالى اكەنىڭ ار جاعىنا تامسانا قاراپ.
مۇستافا دوسىنىڭ كوڭىلىن اۋلاپ، بولاشاقتىڭ شاڭداق جولىنا بىرگە تابان تيگىزەر كوكىرەك قيماستىعىن ءبىلدىردى. سارى قاپتاعى ەكى قۇرباقا بۇلك- بۇلك ەتىپ، قيمىلداپ قويادى. ولارعا ارەدىك تازا سۋ كەرەك. مۇستافا وعان دا ءازىر. تىرشىلىك ءۇشىن ءبارى دە تابىلاتىنىن ايتتى. دوستىق ءۇشىن جانىن سۋىرىپ بەرۋگە بار. بۇل دا سىردىڭ قيىرشىق قۇمىنان جۇققان قاسيەت بولسا كەرەك.
- سەن ۋاقىتشا ۇكىمەتتى ۇستاسايشى، - دەدى الەكساندر مۇستافانىڭ بەتىنە تۋرا قاراپ. بۇل ءسوزدى دە پەتەربورعا بارعان سوڭ ابدەن سەكەمى جوق سەنگەن كوڭىلمەن ايتتى. كىرشەڭ تارتقان قىزىل تۋ تومەن ءيىلىپ، كىمنىڭ قولىنا تۇسەرىن بىلمەي جەلپ- جەلپ ەتىپ تۇرعاندا ەكەۋى اشىق سويلەستى.
- ۇستاماي- اق قويايىن. سەنىڭ ۋاقىتشا دەگەن اتىڭ بار عوي، - دەدى دوسى اعىنان جارىلىپ.
ول سول كۇنى اق كەمەگە وتىرىپ، پاريجگە اتتانىپ كەتتى.
اقىرىندا، مۇستافا شوقايعا بەرليندە نەمىس توپىراعى بۇيىردى. ونىڭ قۇلاعىندا مۇسىلمان مەن كاپىردىڭ ىمىراسى ماڭگى قالدى. قىزشا كيىنىپ، جولداعىلاردىڭ جولىن كەسىپ، ەلىنەن پاريجگە ات ءىزىن سۋىتقان كاپىر الەكساندر كەرەنسكي بولسا، مۇسىلمان دوسى جەتە الماعان پايعامبار جاسىنان اسىپ جىعىلىپ، ءوز ەلى - ولەڭ توسەگىنە كەلىپ، مامىراجاي كۇيدە ماڭگى قونىستاندى.
الەكساندر قوس قۇرباقانى اۋىلدان قالاعا الىپ كەلگەندە مۇستافا پاريجدە كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ قىلمىسىن اشكەرلەگەن «كەڭەستەر بيلىگىندەگى تۇركىستان» اتتى اتىشۋلى ەڭبەگىن باستاپ كەتكەن ەدى. تۇركى الەمىنىڭ بارى مەن جوعىنا كەيىنگىلەر ەندى- ەندى عانا كوز جەتكىزىپ، كوڭىل توعايتقانداي.
مۇراعا يە بولۋ - مۇراجايدىڭ مىندەتى.
دوستىق پەن شەجىرەدەن سىر شەرتكەن قوس قۇرباقا دا وسىندا ساقتاۋلى. جىلتىر اينەكتىڭ استىنداعى تابيعات سىيىنا كەلۋشىلەر تاڭعالا قاراپ، باستارىن شايقاپ، بىلمەگەنىن سۇرايدى. سول تۇسقا كەلگەندە ەكسكۋرسيا جەتەكشىسى شالتتىققا سالىپ، كوپ ايالداماي كولبەڭدەپ وتە شىعادى.
قۇرباقانىڭ كوزىندەگى مۇڭدى كورىپ، ساۋال قويعان اۋىل بالاسىنا دا ۇلتارالىق تىلدە نەمكەتتى جاۋاپ بەرەدى. ول «تۇركىستان» گازەتىنە حات جازىپ، شاعىم ايتپاقشى.
شەتەلدىكتەر كەلگەندە اينالىپ ءوتىپ ءجۇر.
جابىلماي قالعان جانار بارىنە باقىرايىپ قاراپ تۇر...
قۋاندىق تۇمەنباي
