اقيىقتار ارتىنا قايىرىلمايدى
بالا - عاشىق
اتتى جولاۋشىلار تالدى اۋىلىنان قوزى كوش جەرگە ۇزادى. تالدى وزەننىنىڭ بۇرىلىستارى كوپ ەكەن، جەتكىزەر ەمەس. كەيدە تۋلاپ، كەيدە يىرىمدەرى ۇرشىقشا ءۇيىرىلىپ، قوي تاستاردى سيپالاي جىلجىپ اعادى.
الدا - قىل جيرەن مىنگەن ايبار.
ارتتا اتتارىن سيپاي قامشىلاعان مۇقاعالي مەن باتاي.
مۇقاعالي باتايمەن كەشە عانا تانىستى. اقكوڭىل، اشىق جان ەكەن. ەسكى تانىسىنداي ارسالاڭداپ كەلىپ، امانداسىپ:
- اعا، مەن باتايمىن عوي. - دەدى دە، شۇبىرتا جونەلدى. - «اعاڭدى جايلاۋعا اپاراسىڭ» دەگەندە، قۋانىپ كەتتىم. سىزدەي ارداقتى اعامىزعا قىزمەت ەتۋ ۇلكەن ابىروي عوي! مەن وسى تالدى اۋىلىنىڭ بەلدى ەڭبەككەرى ءاليدىڭ ۇلكەن ۇلىمىن. باشان، نۇرمان دەگەن ەكى ءىنىم، اعانىش، قوڭىر دەگەن قارىنداستارىم بار. اقجولتاي اپام مەن ەركەجان اجەمنىڭ تاربيەسىن كوردىك. ەستۋىڭىز بار ما، جوق پا، اجەم ون ساۋساعىنان ونەر تامعان ىسمەر ەدى. كيىم تىگۋ، پيما باسۋدان اۋىلعا اتى شىققان. اۋىل ادامدارى سول پيمانىڭ تالايىن توزدىرعان. وي، اعا، كەلگەندەرىڭىز جاقسى بولدى!..
ايباردى «وزىڭىزدەن اۋمايدى ەكەن» دەپ قۇشاقتاپ، بىردەن ءۇيىرىپ الدى. ەرتەڭگىسىن جولعا شىعاتىن بوپ كەلىستى.
ايتۋداي- اق، باتاي تاڭ اتپاستان اتتاردى سايلاپ قويدى. جولعا اس- سۋىن ازىرلەدى. ەرتە شىعامىز دەپ ويلاعان. ايباردىڭ ۇيقىسى قانعانشا ەداۋىر كۇتۋگە تۋرا كەلدى.
ەندى، مىنە، اعاسىمەن اڭگىمە- دۇكەن قۇرىپ، ارقا- جارقا بولىپ، ارعى- بەرگى توڭىرەكتى تانىستىرىپ كەلەدى.
ايبارعا ءبارى تاڭ. اينالاسىنا كوز توقتاتىپ، قىزىعا قارايدى.
قىل جيرەن جول جيەگىندەگى كوك شالعىندى موينىن بۇرا ورىپ، اۋىزدىعىمەن قوسا، قارش- قارش شاينايدى. قىل جيرەننىڭ ءجۇرىسى شيراق. تاقىمىڭدى اشساڭ، اتىلىپ تۇر. العاشىندا شوشاڭداپ، ءجۇرىسى دە جايسىز ەدى. ەندى، مىنە، باستىعىپ، ايباردىڭ ەركىنە كونگەن. ايبار دا ونىڭ جالىنان سيپاپ، قولى توسىنە جەتپەسە دە، «جارايسىڭ، جانۋارىم» دەگەندەي، ايالى الاقانىمەن تەر باسقان مويىن ءتۇبىن شاپالاقتايدى. سەزىمتال جانۋار ەڭىسكە قاراي جەلەمىن دەي مە، وقىرانىپ قويادى.
شارتاباق كۇن شاقىرايىپ، ىزىڭداعان سونالار مازانى الا باستادى.
باتاي: «اعا، اناۋ قولتىقتا ومارتاشى وتىرادى. كۇن ساسكە بولماي قايناپ كەتتى عوي، جەلىڭكىرەپ جۇرەيىك. ايباردى ارا شاعىپ الا ما، اناۋ قايقاڭعا دەيىن توقتامالىق»، - دەدى دە، ارتىنشا ايبارعا ەستىرتە داۋىستادى:
- قىلجيرەننىڭ باسىن جىبەر! تاقىمىڭدى اش. بىزگە قاراما.
جولسەرىكتىڭ رۇقساتىن العان ايبار «شۋ، جانۋارعا» باستى. اۋىزدىعىمەن الىسىپ كەلە جاتقان قىلجيرەن دە ايباردىڭ ويىن تۇسىنگەندەي الا قاشتى. «بالا، مەنىڭ شابىسىمدى ءبىر بايقا، الماتىعا بارعاندا قۇرداستارىڭا ايتىپ جۇرەسىڭ» دەگەندەي، كوسىلە شاپتى. كوك شالعىندى سۋسىلداتىپ، ارەگىدىك كەزىككەن ماي توپىراقتىڭ شاڭىن شىعارىپ، قارا جەردى تاسىرلاتىپ، جايداق سۋدى شاشىراتىپ، ارىنداي شاپتى. قىلجيرەن شيىرشىق اتقان سايىن ايباردىڭ دا كوڭىلى الىپ- ۇشىپ، بۇرىن- سوڭدى سەزىنبەگەن بەلگىسىز سەزىم ىرعاعىندا اتتىڭ باسىن جىبەرە بەردى. قىلجيرەن دە «ساعان كەرەگى وسى ما؟» دەگەندەي، ەڭىستە ەكپىندەپ، وردە ءورشىپ، تۇلپارداي تالماي زىمىرايدى. ايبارعا «بۇل قالاي؟» دەگەندەي، وقىرانىپ قويادى.
- باتاي- اۋ، ايبار شابىسىن ۇدەتتى عوي. تىزگىنىن تارتسىن دا. ءسۇرىنىپ كەتپەسە يگى ەدى، - دەدى مۇقاعالي، قامشىسىن بۇكتەي ۇستاپ، قالپاعىن تۇرتكىلەپ، قاباعىنان كوتەرە بەرىپ.
- قام جەمەڭىز، سۇرىنبەيدى. قىلجيرەننىڭ الدىنداعى قاسقا جيرەن كوزگە تۇرتسەڭ كورىنبەيتىن قاراڭعىدا اياعىن تاسقا تيگىزبەي، مىسىقشا باساتىن جانۋار ەدى. ابايسىزدا الدىنان بىرەۋ- مىرەۋ كورىنە قالسا، نە تاستى، نە بۇتانى ساعالاپ جاتا قالادى. يەسىنىڭ اتىن ايتپاي- اق قويايىن. ۇرىنى جولعا تاستاماعان. تەكتى جىلقى.
قىلجيرەنگە ريزا بولعان ايبار اتىنىڭ باسىن تەجەپ، «ارتىمداعىلار كورسىن» دەگەندەي، تەكشەگە كوتەرىلدى. اتى شالسىن دەپ اۋىزدىعىن الدى. ءوزى دە ەنتىگىپ قالىپتى. كەڭ يىعىن كوتەرىپ، كەۋدەسىن كەرە دەمىن الدى. جايلاۋدىڭ ساف اۋاسى ساۋمالداي سەزىلدى. قاتتى شابىستىڭ اسەرى مە، كەۋدەسىنە قۇيىلعان تۇنىق اۋانىڭ اسەرى مە، جۇمباق سەزىمگە بەرىلدى.
كوك مايسا. حوش ءيىستى گۇلدىڭ ءبارىن وسى تەكشەگە توگە سالعان ءتارىزدى. اتىن جەتەلەپ، ءار گۇلدى ساباعىنان ءۇزىپ، ايالاي يىسكەيدى.
«اتتەڭ، شىركىن، پارتالاسىم ايگۇل بولسا عوي، قۇشاعىن گۇلگە تولتىرار ەدىم!» ايگۇلگە سىيلايتىنداي- اق ءارقايسىسىنان بىرەۋدەن ءۇزىپ الىپ، ءبىر قۇشاق گۇل جينادى. نە دەگەن حوش ءيىس! «مىنانى تەك ايگۇل عانا ەمەس، كلاستاس قىزداردىڭ ءبارى، تىپتەن، بۇكىل مەكتەپتىڭ قىزدارى يىسكەسە عوي، ناعىز گۇلدىڭ سەزىم قۇپياسىن بىلەر ەدى». ايبار «گۇل» دەگەن ءسوزدىڭ ءمانىن ءتۇسىنىپ، گۇل سىيلاۋدىڭ نازىك جۇرەك تۇبىندە جاتاتىن ماحاببات قۇپياسىن وياتاتىن جان سەزىمى ەكەنىن تۇيسىنگەندەي بولدى.
كورشى كلاستاعى اقساۋلە عايىپتان پايدا بولىپ، ءدال الدىندا تۇرعانداي، قۇشاعىنداعى گۇلدى ۇسىنا بەردى. جۇرەگى اتشا تۋلادى. بالعىن سەزىمنەن باسى اينالدى. ىشكى دۇنيەسى - استاڭ- كەستەڭ. بۇرىن ءوزى ايتىپ كورمەگەن «ماحاببات» دەگەن ءسوز ساناسىنا، بۇرىن ءوزى سەزىنىپ كورمەگەن عاشىقتىق سەزىمى كەۋدەسىنە قۇيىلا بەردى. قانداي عاجاپ بۇل دەگەن!.. جان شۋاعى توگىلگەن ايباردىڭ ءوزى شىعارعان ماحاببات اۋەنى كەڭ جايلاۋدى كەرنەدى. سول اسىل سەزىمدى ءباز قالپىندا الماتىعا جەتكىزۋگە اسىقتى.. .
- ايبار! ا، ايبار! - دەگەن داۋىس كوز الدىنداعى عاجاپ كورىنىستى بۇزىپ جىبەرگەندەي بولدى. ءوڭى مە، ءتۇسى مە؟ جۇمباق سەزىمنىڭ جەتەگىندە ءجۇرىپ، اتىنىڭ تىزگىنىن تارتتى. قىلجيرەننىڭ اۋىزدىعىن سالىپ، بۋما گۇلدى قۇشاعىنا قىسا، اتقا قونعاندا، اقساۋلە ەكەۋى قاتار باس ءتۇيىستىرىپ وتىرعانداي سەزىمگە بولەندى. قايران بوزبالا ءومىر!..
- ايبارجان، تىك جولعا سال. كوكتوبەگە شىعىپ، ات شالدىرىپ، ءوزىمىز دە سۋسىندايىق. جايلاۋ جاقىن. جايلاۋ دەگەن مىنە، وسى! ەكىاشاداعى بىزدى كۇتەتىن ءۇيدى ايتام سوسىن، - دەدى باتاي.
ايبار اتىن تەبىنىپ، الگىدەگى اسىل سەزىمدەردەن ءالى دە ارىلا الماي، اياڭداي باسىپ كوكتوبەگە ورلەدى...
اتامەكەن - اق مەكەن
كوكتوبە - بيىك شىڭ بولماسا دا، ءتورت قۇبىلا تۇگەل كورىنەتىن وسى ايماقتىڭ شوقتىعى.
كوك مايسا. وتقا قويعان ءۇش ات جەمگە تۇمسىق سالعانداي، ءبىر ورىننان تاپجىلماي، كوك بالاۋسانى قۇمارلانا، بىرت- بىرت ۇزەدى. «مىنالار وتىرا تۇرسا ەكەن» دەگەندەي، باس كوتەرەر ەمەس.
- ال، اعا، جول دامىمەن جۇرەك جالعايىق، سۋسىن ىشەلىك.. . - باتاي اس- سۋدى ىڭعايلاي بەرە، ءبىر قاپتالدان شىعا كەلگەن جۇرگىنشىگە قولىمەن كوزىن كولەگەيلەي قارادى. - مىنا ءبىر اتتى بىزگە قاراپ ءجۇردى عوي. كەرقاسقاسى تانىس. جارقىن دەيىن دەسەم، ول الماتىدا وقۋدا. ءبىراق سوعان ۇقسايدى. نە دە بولسا، كەلسىن. جولدا جولىققاننىڭ ءبارى قىزىر.
- اسسالاۋماعالەيكۇم! - دەپ، اتتان تۇسكەن جىگىتتى باتاي بىردەن سۇراقتىڭ استىنا الدى.
- ەي، سەنى انادايدان تانىدىم. قالادان قاشان كەلدىڭ؟
- باتىكە، قويا تۇر. اۋەلى اعاعا سالەم بەرەلىك، - دەپ، جارقىن قوس قولىن سوزىپ، الدىمەن مۇقاعاليمەن امانداستى. - ات- كولىكتەرىڭىز امان با؟ جايلاۋ، ەل ارالاپ كەلىپ قالعان ەكەنسىزدەر عوي. كورگەنىمە قۋانىشتىمىن، اعا. الماتىدا سالەمدەسكەنىمىز بولماسا، سىر اقتارىپ سويلەسە العانىمىز جوق. قۇدايدىڭ مۇنىسىنا دا ءتاۋبا!
ايبارعا قاراپ، يەگىن قاقتى:
- ۇلىڭىز اۋزىڭىزدان تۇسكەندەي! كەل، باتىر، سەنىڭ دە قولىڭدى الايىق... جاڭىلماسام، ايبار بولار. مەن وندا قايناردا مۇعالىم ەدىم. ءسىزدىڭ ولەڭدەرىڭىز شىققاندا، «نە جازدى ەكەن» دەپ ەلەڭدەپ قالامىز. اسىرەسە، ماحاببات جايلى جىرلارىڭىز ءبىزدى اسەرگە بولەيتىن. ءتىپتى ونى ءبىر وڭدەپ، وزگەرتىپ، بوزبالا كەزىمىزدە ءوز اتىمىزدان تالاي قىزعا جولدادىق قوي. وللاحي- بيللاحي، بار شىنىم. «بالدىرعانعا» شىققان مىنا ولەڭدە ايباردىڭ اتىن اتاپ ءوتىپسىز:
مىنەزى بار سەكىلدى قۇيماق- ولەڭ،
انام ماعان: «ۇلكەندى سىيلا!» - دەگەن،
ۇلكەندەردەن اۋىسقان كىشىلىكتى،
ۇلكەندەردىڭ وزىنە سىيعا بەرەم.
اتامنان قالعان مۇرا - ىزەتتىلىك،
ارىمدى سوعان قويعان كۇزەتتىرىپ.
ادالدىق - مەنىڭ ءسابي ايبارىم عوي،
ماڭدايىنان جۇرگەنى ءجۇز ءوپتىرىپ.
مۇقاعالي رازىلىعىن ءبىلدىرىپ، جارقىننىڭ قولىن قايتا الدى:
- ە، ءوزىڭ قاي بالاسىڭ؟
- قالادا قول الىسىپ، امان- ساۋلىق سۇراعاننان باسقاعا بارا العانىمىز جوق ەدىك، اعا. مەن مىنا تومەندە جاتقان كەڭسۋ اۋىلىنانمىن. كەشەگى ءىلياس اقىن:
ورتا مەركى، شەت مەركى
مەركى، مەركى،
جالاڭاش، توعىزبۇلاق -
جەردىڭ كوركى، - دەپ جىرلاعان ءبىر مەركىسى - كەڭسۋ. اياداي اۋىل. قاپەزدىڭ كەڭسۋى عوي، اعا.
- ە، دۇرىس ەكەن، ءىنىم.. .
- اعا، اناۋ قىزەمشەك شىڭىن كورىپ تۇرسىز عوي. ءدال سونىڭ ەتەگىندە شارىن وزەنى مي دەپ اتالاتىن بىلقىلداق سازدان باستاۋ الادى. ارقىراعان وزەننىڭ ەكى بەتىن باياعىدا ءۋاليباي دەگەن اتاقتى باي مەكەندەگەن. جىلقىسى ءجۇز مىڭداپ مىڭعىرعان دەسەم، وتىرىك شىعار. ءبىراق قىتايعا ۇلكەن ساۋدا جاساعان. ودان بەرى قۇدىرعى، تالدى، كولساي، قايىڭدى - جەر جانناتى دەسە دە بولادى. سۋ جاعالاي قونىستاعان ساتى اۋىلى وتىر. سول اۋىلدىڭ بالاڭ اقىنى ەرلان ۇزاق ۇلى دەگەن ىنىڭىزدە مىنانداي جىر جولدارى بار:
ساتىدا جازىلعان العاشقى ولەڭىم،
ساتىدا ىزدەگەن جاس جۇرەك كەرەگىن.
.. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .
ەرتەرەك اق كىرگەن شاشىمدى كۋا ەتىپ،
ساتىما ءتاۋ ەتىپ، باسىمدى يەمىن!
- بارەكەلدى. بولايىن دەپ تۇرعان ازامات ەكەن. تۋعان جەرىن جىرلاماعان اقىن جوق. الايدا، ەرلان ءىنىم پوەزيانى ارداقتاۋعا پەيىلدى ەكەن.
- ەندى مىنا جاققا كوز سالىڭىز. اناۋ قاراتاۋدى كوردىڭىز بە، اعا؟ اكەلەرىمىزدىڭ ايتۋىنشا، استى تولعان بايلىق. التىنى بار. مىناۋ كورىنگەن تورايعىر تاۋىن بىلەسىز. قىستا ءجۇز مىڭ قويدى باۋىرىنا باسادى. قۇت مەكەن. ودان كەيىن بارجىق تاۋى. تاۋدىڭ توبەسىندە باستاۋ، كولى بار. قىرعىز اساتىن جەردە - «ءبىلىستى مارال» ۇڭگىرى. ول جەردە جۇرگىنشى ماحاببات داستانىنا باس ءيىپ وتەدى. شىعىسقا بۇرىلساڭىز، «ءسۇتى اعىپ سورعالاعان» ءۇشقارقارا، مىڭجىلقى مۇنارتىپ كورىنەدى.
- ايبار، ءدۇربى سالىپ وتىرشى. قارقارادا اتالارىڭ جان بەرىسىپ، جان الىسقان. شەجىرە، حيكاياسى كوپ. ەسىڭنەن شىعارما. ولار بولاشاق ءۇشىن جانىن قيعان باھادۇرلەر، - دەدى مۇقاعالي ەرەكشە تولقىپ.
- اعا، قۇلاگەر اقىن «قارقارا قالىڭ قازاق كوبەسىندەي، الباننىڭ البىرت - ەركە ەنەسىندەي» دەمەدى مە. كەرىلىپ جاتقان قۋلىق تاۋىنان سان اسىپ ءجۇرسىز. اناۋ كەگەن بويى، كەگەن وزەنى دەپ اتالىپ كەلەتىن كەڭسۋ وزەنىمەن ايقاساتىن جەردەن ءسال جوعارى تەزەك كوپىرى بار. سول كوپىردىڭ ارعى بەتىن مويناق اتتى بابامىز مەكەندەگەن ەكەن. ءدال سول قىسپادان ستاحان بەلقوجايەۆ دەگەن ءىنىڭىز ەلەكتر ستانساسىن سالۋ كەرەك دەپ ديپلوم جازىپتى. قىسقاشا ايتسام، كوكتوبەدەن كوز سالعاندا ءبارى وسىلاي اسەر بەرەدى.
جارقىندى ءۇنسىز تىڭداعان مۇقاعالي ورنىنان تۇرىپ، ەكى قولىن كەرە، جان- جاعىنا بۇرىلىپ، قۇرىسقان بەلىن جازدى. قالتاسىنان قاعاز، قالامىن شىعارىپ، قالىڭ ويعا شومعان كۇيى ەڭكەيىستەگى قالىڭ شوپكە بەت الدى.
- باتاي، باعانادان بەرى سامبىرلاپ اڭگىمە سوعا بەرىپپىن عوي. «قۇرعاق قاسىق اۋىز جىرتادى» دەگەن، مەندە جايلاۋدان العان قىمىز بار. شولدەگەن شىعارسىزدار، اعانى داستارقان باسىنا شاقىرايىق، - دەپ، جارقىن قىزىل قورجىننىڭ ءبىر باسىنداعى مەستى شىعاردى.
- وي، بارەكەلدى! مىناۋىڭ دۇرىس بولدى عوي. ءبىز دە قۇرالاقان ەمەسپىز. قۇرت- ماي، تۇندە اسقان قوزىنىڭ ءبىر جىلىگى، تاعىسىن- تاعى. اشىمال كوجەنى قىمىز تۇرعاندا اۋلاققا قويالىق، - دەپ، باتاي داستارقاننىڭ قامىنا كىرىستى. وسى ساتتە قارا جولدى شاڭداتقان ماشينە كورىنىپ، كوك مايسا شالعىندى جاپىرىپ، بەرى قاراي تىكە تارتتى.
جىر - جايلاۋ
داستارقان جايعان جىگىتتەردىڭ جانىنا جەتە بەرە، ماشينە لىپ ەتىپ توقتاي قالدى. الدىڭعى ورىندىقتا وتىرعان وسى شارۋاشىلىقتىڭ باسشىسى مەلىس ەدى. ونىڭ ارتىنشا ستاحان، مەلىستىڭ بالاسى نۇرلان ءتۇستى. باتاي مەن جارقىن ورە تۇرەگەلىپ، اعالارىمەن امانداستى. العاشقىدا سوستيىپ تۇرىپ قالعان ايبار دا قول بەرىستى.
- ءيا، بۇل بوزبالانى تانىمادىق قوي؟ - دەپ سۇرادى مەلىس، قولىن ۇزاعىراق قىسىپ، باۋىرىنا تارتىپ تۇرىپ.
- مۇقاعالي اعانىڭ ايبار دەگەن ۇلى عوي، - دەدى باتاي، ءداپ ءبىر ءوزىنىڭ تۋعان اعاسىنىڭ بالاسىن تانىستىرعانداي.
- وي، قالقام، باقىتتى بول. اعا قايدا؟
- اناۋ ەڭكەيىستە وتىر. كوردىڭىز بە، قالىڭ شوپتەن قالپاعىنىڭ توبەسى ازەر كورىنەدى. قاعاز، قالام قولىندا، - دەدى جارقىن. - ماشينەنىڭ دىبىسىن ەستىسە دە، ورنىنان تۇرا بەرە، قايتا وتىردى. سوعان قاراعاندا، ولەڭ جولدارىنىڭ ۇيقاسىنان اجىراماي وتىر- اۋ...
- ەندەشە، مازالامايىق.. . داستارقاندارىڭدا نە بار، جىگىتتەر؟ جەڭىس، ماشينەدەگى سالەمدەمەنىڭ ءبارىن شىعار. مۇقاعالي اعادان اۋليە ەمەس و نەمەڭ. جاۋابىن ءوزىم بەرەم. ساكە، جولىمىز بولدى. بارىمىزدى بىرگە بازارلايىق. بۇگىن ءبىر ءساتتى كۇن بولدى، - دەدى شارۋاشىلىق باسشىسى مەلىس سماعۇلوۆ.
انە- مىنە دەگەنشە، قالىڭ شالعىننان بەلۋارىن كورسەتە، مۇقاعالي ورنىنان تۇردى. ەكى ءىنىسى جارىسا قالبالاقتاپ، مۇقاڭا قاراي اسىقتى. كوك شالعىندى قاق جارىپ بارادى. كەزەكتەسىپ قۇشاقتاپ، ەكەۋى ەكى جاعىنا شىعىپ، قولتىعىنان قىسا ۇستاپ، داستارقانعا قاراي بەتتەدى.
- مۇقا اعا، ءتورىمىز وسى بولار، مىندا وتىرىڭىز.. . كوكتوبەگە شىققانىڭىز قانداي جاقسى بولعان. باياعىدا شوقان دا وسىندا شاتىرىن تىككەن. پەتربورعا بارعاندا «مىڭ سان گۇل كوردىم» دەگەن سوزىنەن كەيىن ومارتا ورناتقىزىپ، بالىن، سارى مايىن العىزعان پاتشا. تومەندەگى ەكى اشانىڭ بەركى اشاسىن قىرعىز اعايىندار جايلايتىن. سول قىرعىزداردىڭ ىشىندە ماناس جىرىن العاش ەستىپ، قىرعىزدا شىن ماناسشىنى ىزدەۋ ءدال وسى جەردەن باستالعان. ءبىز ماناسشى بولماساق تا، مۇقاعالي جىرى جۇرەگىمىزگە جاقىن. جاتتاعانىڭدى ايت دەسەڭىز، مۇدىرمەيمىن. مەكتەپتى كىلەڭ بەسكە وقىعان ءىنىڭىزبىن، - دەدى مەلىس اعىنان جارىلىپ.
- ساكەنجاندى جاقسى تانيمىن. ستاحان اينالايىن، سولاي عوي؟ - مۇقاعالي ستاحاننىڭ بەتىنە قاراپ، كۇرەكتەي قولىنىڭ سىرتىنان قىسىپ قويدى دا، مەلىسكە بۇرىلدى. - مەلىس قاراعىم، اۋزىڭدى اشساڭ، كومەيىڭ كورىنەتىن جان ەكەنسىڭ. ەل ارالاپ، جەر كورىپ، جانىم راحاتقا بولەندى. مۇندايدا جىر تۋماي قالۋى مۇمكىن ەمەس. قاپەز اعام، ءىلياس كوكەم دە تاپ وسى جەردە وتىرىپ، مىناۋ بايتاق ەلى تۋرالى تالاي قالام تارتقان شىعار. مەن دە جاڭا عانا جارىق دۇنيەگە كەلگەن ولەڭىمدى وقىپ بەرەيىن:
تانىس ولكە،
تانىس ايماق،
تانىس ماڭ:
اناۋ جەردە - قۇربىلارمەن الىسقام.
اناۋ جەردە - قۇربىلارمەن تابىسقام،
البا- جۇلبا اقشا بۇلتتار جارىسقان،
تاۋلار انە - ۇيىقتاپ كەتكەن دانىشپان.
جولدار اناۋ - شۇباتىلىپ، شاڭى ۇشقان.
تانىس ولكە، تانىس ايماق، تانىس ماڭ.
شابىندىقتار،
ەگىستىكتەر،
توعايلار.
توبەلەردىڭ توبەسىندە - كوك ايدار.
اقشا بۇلتپەن ارالاسىپ، اۋلاققا
ساعىم بولىپ بارا جاتىر كوپ ويلار.
ءبىر تىنبايدى شەگىرتكەنىڭ شىرىلى،
جەل قوزعاعان اق شيلەردىڭ سىبىرى،
ءبارى تانىس - كىسىنەگەن قۇلىنى،
ءىن اۋزىندا شاڭقىلداعان سۋىرى.
.. .اينالايىن!
اتامەكەن، اق مەكەن!
قانداي قازاق ىزدەپ سەنى تاپتى ەكەن؟ !
تۋعان ولكە ءتاتتى ەكەن عوي،
ءتاتتى ەكەن!
ءماز بولعان مەلىس پەن ستاحان مالداسىن قۇرىپ، قىمىزعا قولىن سوزعان مۇقاعاليدى ەكى جاعىنان ۇستاپ، جەردەن تىك كوتەرىپ الدى. ۇشەۋى دە دەنە جاعىنان تۇيەدەي بولماسا دا، سوعان جەتەقابىل، بارشىلىق. قۋانىشتى سەزىمگە بوي الدىرعان ەكەۋ مۇقاڭدى قاڭباق قۇرلى كورمەي، اياعىن جەرگە تيگىزبەستەن قايتا- قايتا قۇشىرلانا كوتەرەدى. اعالارىنىڭ بۇل قىلىعىن قىزىق كورىپ، بالالار سىقىلىقتاي كۇلدى.
- ەي، بولدى، قاراقتارىم...
مەلىستىڭ بالاسى ايبارمەن قۇرالىپتاس ەكەن. توسىرقاماي، تەز تابىسىپ كەتكەن- دى. نۇرلان دا ءوزىنىڭ جىرعا جاقىندىعىن بايقاتقىسى كەلدى مە:
جەر تاپپان جەرگە جەتە جەتىسۋىم
كۇركىلدەك، كوكسۋ، لەپسى، ىلە، شۋىم،
اسقاردىڭ اسپان سۇيگەن سىلەكەيىن،
جان بار ما تاتپايتۇعىن، ايتپايتۇعىن، - دەپ، ءىلياس ولەڭىنىڭ ءبىر شۋماعىن ەنتىگە جاتقا سوعىپ جىبەردى. سول- اق ەكەن، ايبار دا سۋىرىپ سالعانداي، جالعاستىرا جونەلدى.
اسى - استاۋ، وتىرعان ەل - ورەلى قۇرت،
قۇرت جايىپ قودىرايعان باقاي بيىك.
البىر بەت الماتىدا الما ادەمى،
العانداي اق تاماقتى اۋىزعا ءۇرىپ.
قارقارا قالىڭ قازاق كوبەسىندەي،
الباننىڭ البىرت - ەركە ەنەسىندەي.
نۇرلان دا قالىسپادى. العا ۇمسىنىپ، مانەرلەپ وقۋعا تىرىسىپ- اق جاتىر. العاشقىدا اسا ءمان بەرمەي، ءوزارا اڭگىمەلەسىپ وتىرعان اكەلەر مەن اعالار تىنا قالىپ، جىر جارىسىن تاماشالاۋعا كوشكەن.
تەكەستىڭ كوككە ورلەگەن تىك قياسى،
سىمپيىپ سول ماڭايدىڭ تورەسىندەي.
مىڭ جىلقى مىجىرايا جانتايىسقان،
وزگەسى جۇگىنىسكەن تورەشىدەي.
بىلشىقاي، بەسجىرعالاڭ، ءتۇپتىڭ ءتۇرى
قاتىقتىڭ جالانباعان تەگەشىندەي.
قاراساڭ كوكبۇلاقتان كۇمىس قارعا،
ورنەگى شەربەنىستىڭ بيلەتىندەي.
وسقىرىپ تەرىس اينالعان ءتۇپتىڭ سۋى،
سىرت بەرىپ قوس اياقتاپ تەبەتىندەي.
جىلانداي يرەڭ قاققان يىرسۋدا
بىلدىرمەي تاۋ ىرگەسىن سوگەتىندەي.
لاباسى توردە جاتىر ءتوس تابانداپ،
شوڭقيىپ مالدى اۋىلدىڭ توبەتىندەي.
بوتا ءجۇن، بوزعىلت كۇرەڭ شالعىن بىتكەن،
جايلاۋ جوق كوكتوبەنىڭ توبەسىندەي.
جاربيىپ وسى ورەڭگە ىقتىرمالاپ،
قوڭىرقاي قۋلىق سۋدىڭ بوگەتىندەي.
ەشكىدەي ۇركىپ شىققان ءشولادىر تۇر،
قاسقىردان بىر تىقىردى كورەتىندەي.
تەلمىرتىپ تەكەس اسا اي تۋادى،
تايىنشانىڭ تارعىل الا زەرەسىندەي.
كەزەكتى ايبار ءىلىپ العاندا، ەرەسەكتەر نۇرلان ەكەۋىنىڭ كەلىسىپ العانداي جىر وقىعانىنا تاڭعالدى. «قاي ۋاقىتتا؟ تانىسقانى تاپ وسى قازىر ەمەس پە؟»
جايلاۋدىڭ ورتاسىندا تۇزكول جاتىر،
جارقىراپ توبەل تازدىڭ توبەسىندەي.
تۇمسىعى تورايعىردىڭ تۇگەل ورمان،
سول تاۋدىڭ تىنىس تارتار وڭەشىندەي.
تاپپايسىڭ ۇشمەركىدەن ۇشى- قيىر،
قاراعاي قارا شاشتى ورەتىندەي.
ماقتايتىن ەرتەدەگى يران باعىن،
سول جاققا بارعان كىسى كورەتىندەي.
بالالاردىڭ ساڭقىلداعان داۋىسى كوكتوبە جايلاۋى عانا ەمەس، كۇللى جەتىسۋ بويىندا جاڭعىرىپ تۇرعانداي كورىندى. عاجاپ.
قىلقيىپ قىرى كەتكەن قىزىلاۋىز،
كەتپەن مەن كەڭسۋ كەربەز جاتىر الشاڭ،
تومپيىپ توماعاداي سارىتاۋ تۇر،
قاراساي - ەر قاپتالى اتقا سالساڭ.
ەلبىرەپ ەلشەنبۇيرەك ەل اۋلاقتا،
ويناماق جاسىرىنباق ناۋشا، نارشاڭ.
شالكودە شۇيگىن ءشوپتى قۇتتى جايلاۋ،
سوندا دەيد سۇزبە تۇزدى بارا قالساڭ.
ءبىر ءمۇدىرۋ جوق قوي، شىركىن! بۇل نە سوندا؟ جىر سيقىرى ما؟ بالالاردىڭ ەلدەن ەرەك ەلگەزەكتىگى مە؟ قۇيماقۇلاق جىرشىلارداي كوسىلۋىن قاراسايشى!
قۇزدارى قۇدىرعىنىڭ قۇلدىر شۇناق،
ورىكتى - ول بوز بيەدەي جەلىندەگەن.
اقساقال، بايساۋىرىن، تايساۋىرىن،
جالماۋىز شىعار كوكتىڭ كوگىن جەگەن.
اسقاردىڭ ارعى اتاسى ءحانتاڭىرى،
الباننىڭ ءورىسىنىڭ تورىندە ەكەن، -
دەي كەلىپ، جىر سوڭىن:
وسىعان ۇقساماسا سوكشى مەنى،
باسىنان كىندىكتاستىڭ قاراپ تۇرىپ، - دەپ، ەكپىندەتە اياقتاعان نۇرلان ساحنادا تۇرعانداي باسىن بارىنشا ءيىپ، قازديىپ تۇرا قالدى. «بارەكەلدى!» دەسكەن جۇرت جاپىرلاي الاقان سوقتى. مۇقاعالي الپامساداي دەنەسىنە قاراماي، جەڭىل كوتەرىلىپ، شاشى سۋسىپ، «ءوي، اينالايىندار!» دەپ كەلىپ، ەكى بالانىڭ ماڭدايىنان الما- كەزەك ءسۇيدى.
قوشتاسار ءسات تە كەلدى.
- اعا، ەرتەڭگىسىن وبلىس باسشىسىندا بولامىن. باتاي، سەيىتتىڭ ۇيىنە تۇسىرمەي- اق، باقتىبەكتىكىنە بارىڭدار. شوپىرىمدى جىبەرىپ، تابىستاپ قويدىم. اناۋ قوشقار باققاندا سەمىز ىسەك قوي بار، اعا سونى لاشىن جەڭگەمە اپارسىن. ال ايبارجانعا ات مىنگىزەمىن. جايلاۋ وسى. بايگەگە قوسىپ جۇرگەن قىلجيرەن سەنىكى، - دەدى مەلىس، باتايعا تاپسىرما بەرىپ جاتىپ.
ايبارعا اتتىڭ ۇناعانى سونداي، «قىلجيرەن سەنىكى» دەگەندە ورنىنان اتىپ تۇرىپ، اتتىڭ تارتپاسىن تارتىپ تۇرىپ، جالىنان سيپالاي بەردى.
«قىراندار، قوش بولىڭدار!»
بۇلتتىڭ «قاباعى» قالىڭ. ىزالانىپ، ىندىنى تولىپ، كوز جاسىن توگىپ جىبەرەر جايسىز كۇيدەگى سىلقىم سۇلۋدىڭ ەركەلىگىندەي...
مۇقاعالي دا تۇنىمەن دوڭبەكشىپ، اۋىسىپ- اۋناقشىپ، ەكى قىرىن كوكجەم ەتتى. كوكتە جاتسا دا، كوڭىلى كونشىمەدى. تاڭەرتەڭ دەنەسىن اۋىر سەزىنىپ، اۋىرىڭقىراپ تۇردى.
سيىرشى جۇمابەكتىڭ ءۇيى جيناقى، اۋانى جىلى. ەرتەڭگى استان كەيىنگى كوڭىلسىزدىككە شىدامى جەتپەي، الدەنە ىزدەگەن كوڭىلى قۇلازىعان مۇقاعالي گۇل كەشىپ، سەندەلىپ ءجۇرىپ كەتتى...
قىر سوڭىنان قالماعان - كوڭىلسىزدىك.. . جۇرەكتىڭ جىلۋى، كوڭىلدىڭ قوشى جوق. بەلگىسىز ءبىر نارسەگە اڭسارى اۋادى دا تۇرادى. قولى جەتپەگەن قيانداعى (نەمەسە قيالداعى) دۇنيە، ءبىراق ءۇمىتىن ءۇزىپ، كۇدەرىن دە كومە المايدى. تىم الىستان، جاراتىلىس- جالعاننىڭ ەڭ شالعايىنان بولماشى شىراق كورىنەتىندەي... ءومىر بويى وكپەسى ءوشىپ، سول ميزام- شىراققا ۇمتىلۋمەن كەلەدى... سوسىن شىعار، تابان استىندا ءبىر بولماشى نارسەگە بۇلك ەتە قالىپ، ۇيدەن شىعىپ ءجۇرىپ كەتتى دە، ءبىر وڭتايلاۋ، قۇرعاقتاۋ قىرعا پلاشىن توسەپ، ارنەنى ويلاپ وتىرا كەتتى...
قور بولعان جىلدارىم- اي، كۇندەرىم- اي!
اساۋعا اۋىزدىقسىز مىنگەنىم- اي!
مىنا قاسقا ءبارىن دە بىلە تۇرىپ،
مىنا قاسقا ءبىرىن دە بىلمەۋىن- اي!
شىنىمەن تۇسىنبەي مە مىنا قاسقا،
مىنا - كوز، مىنا - جۇرەك، مىنا - باسقا،
مىنا قاسقا شىنىمەن تۇسىنبەي مە،
بۇلبۇلدىڭ قونبايتىنىن قۋ اعاشقا؟!
مىنا - جۇرەك، مىنا - كوز، مىنا باستا،
نەنىڭ بارىن بىلەدى مىنا قاسقاڭ.. .
سەزگىشتىگىن ءبىلدىرىپ الام با دەپ،
تاس جۇرەگىن جاسىرار قىنا باسقان.
الامىن دەپ قاسقانىڭ تاس قامالىن،
تاس جۇرەكپەن قاشانعى تاس بولامىن.
تاس جۇرەككە تابىنتىپ، تاستاماعىن،
جۇرەگىن بەر، ءتاڭىرىم، جاس بالانىڭ!
ساعىندىم سەنى، ءسابي كەزدەرىم- اي،
ساندالتىپ، مەنى تاستاپ بەزگەنىڭ- اي.
.. مىنا قاسقا ءبارىن دە سەزىپ تۇرىپ،
مىنا قاسقا ءبىرىن دە سەزبەۋىن- اي!
ايتسا دا، ەرتەڭگىسىن كوك اسپانعا قارا بۇلت ءۇيىرىلدى دە، سيىرشى جۇمابەكتىڭ وشاعىنداعى ءبىر ءدۇيىم جۇرت تۇگەلىمەن جاڭبىر بولادى دەپ قورىقتى. تەك، مۇقاعاليدىڭ ۇلى ايبار: «مەن بىلسەم، جاڭبىر جاۋمايدى»، - دەپ كەسىپ ايتتى.. .
ايتكەندە، ايباردىڭ دەگەنى كەلدى. مىنە، ءتۇس الەتى بولدى، الماتى جاقتان تولاسسىز اعىلعان بۇلتتار، ءسىرا، قىتايعا جەر اۋىپ بارادى. قۇدايدىڭ قۇدىرەتىمەن پايدا بولعان بۇلتتاردىڭ ەش زيانى جوق، قايتا ۇزدىكسىز سامال ەسىپ، جان سارايىڭا كۇش- قۋات قۇيادى. تامشى تامبادى.
انە، ايبار قالبالاقتاپ جۇگىرىپ كەلەدى: «مەن ايتتىم عوي، جاۋىن بولمايدى»، - دەپ، قولدارىن انتەك سەرمەپ، ماقتانىپ قويادى. «ە، اينالايىن، اقجۇرەك بالاپانىم، اڭقىلداق ايبارىم، امان بولشى!.. »
الىستاعى ارمان، قاپاستاعى قيالعا الدانىپ وتىرىپ، ەرتەدەن بەرى ءوزىنىڭ توبەسىندە اينالا ۇشقان قۇستارعا زەر سالماپتى. ءتىپتى، تاياقپەن تۇرتەر بيىكتىكتە ءتورت قۇس ۇشىپ ءجۇر. ايبار «بۇل قانداي قۇس» دەپ سۇراعاسىن، اكەسى «كەزقۇيرىق» دەپ قالدى. كەزقۇيرىقتىڭ قاسيەتىنىڭ كەمشىندىگىن تىزبەلەي بەرگەندە، بيىكتەن تاعى ءبىر- ەكى قۇس كورىندى. تاۋ بۇركىتى ەكەن. اكەسى: «بۇل - بۇركىت»، - دەپ ەدى، ايبار: «مەنىڭشە، بۇل بۇركىت ەمەس!»، - دەپ تاق ەتە قالدى. ءسوزىنىڭ جانى بار ەكەن: كوزىنە قاناتتارى جارقىلداعان ءبىر- ەكى قىران ىلىكتى. بىرەۋى اقيىق. زەيىن سالىپ، زەردە قويىپ قاراعان مۇقاعالي ومىرىندە تۇڭعىش رەت اقباۋىر اقيىق قىراندى كوردى... ءزاۋلىم كوكتىڭ ۇشار باسىنان جانارعا ىلىنگەن ۇلى دالانىڭ قايسار قىرانى تومەنگە ىلديلاپ كەلەدى. الدە، ءتۇز تاعىسىن كوزى شالدى ما ەكەن. مۇقاعالي ەندى بايقادى: مىناۋ ناعىز اقيىقتىڭ ءوزى. جالعىز دا ەمەس، ءتورت قىراندى توپتاستىرىپ، مۇقاعاليدىڭ ءدال توبەسىنەن (شىندىعىندا، ءوز كوزىمەن كوردى، اقيىقتى.. .) قالىقتاپ وتە شىقتى دا، قايتادان كوككە تۋرا كوش تۇزەدى...
بۇل نەنىڭ بەلگىسى؟ كەڭ اسپاندا سامعاپ ۇشار كەڭىستىك از با؟ نەگە اقيىق مۇقاعاليعا ءۇيىر بولدى؟ ..
ايبار اكەسىنىڭ قاسىنا كەلىپ تىزەسىن باسا وتىردى. ەكەۋى ءبىراز سىرلاستى. بالاسى اتقا تىم قۇمار- اق. ءبىر تانىس قويشى ايبارعا اتاعان قىلجيرەندى جەتەكتەپ كەلدى. اكەسى مەن بالاسى اتتى ايداپ كەلگەندە- اق جالىنا جارماسىپ، ايباردىڭ الدىنا تاق تۇرا قالعان. بۇگىن «قىلجيرەندى كوڭىلى قيىپ، اتتى بەرە مە، بەرمەي مە، بەلگىسىز» - دەپ ويلاپ تۇرعان ويى وڭىنا باستى.
كەشە ءبىر جاققا كەتىپ، وشاققا تۇنەمەگەن ءۇي يەسى الىستان كوز ۇشىنا شالىنىپ ەدى، ايبار الاوكپە بولىپ الدىنان جۇگىرىپ شىققان، ءبىراق ايبار جەتكەنشە قوجايىن ءوز بالاسىن اتىنىڭ الدىنا مىنگەستىرىپ الىپ، مالىنا كەتىپ قالدى. ايبار اكەسىنىڭ قاسىنا قايتىپ كەلدى. وڭىندە وكپە- نازدىڭ دا، رەنىشتىڭ دە ءىزى جوق. قايران، اقجۇرەك قۇلىنىم- اي! رەنجۋ دەگەندى دە بىلمەيدى... ايباردىڭ استىندا كەشەگى مەلىس اعاسى سىيلاعان قىلجيرەن. تاقىمىن باسسا الا قاشادى.
ساباعى ءالسىز سارى گۇل،
جارتاستا جالعىز تۇر ءوسىپ.
جاۋىن با، جەل مە - ءبارىبىر،
وزىنشە ول دا كۇرەسىپ،
جارتاستا جالعىز تۇر ءوسىپ.
دانەڭە دە اتپاي جەلىگىپ،
ولجاسىز قالعان ءبىر مەرگەن،
وتىرعان ساتتە ەرىگىپ،
جارتاستان جالعىز گۇل كورگەن.
پانالاپ ءتوسىن كونەنىڭ،
جىل سايىن وسى گۇل وسەر.
كورسەتپەك بولىپ ونەرىن،
كوزدەدى ونى ءبىر ەسەر.
ءبىر ەسەر وتىر ءسۇيىنىپ،
ەسەردى قوستاپ جاڭاعى.
ۇكىلى قىزداي ءيىلىپ،
قيىلدى گۇلدىڭ ساباعى.
تامىرى تەرەڭ كومىلگەن،
جارتاسقا جاڭا گۇل وسەر.
وتكىنشى مىناۋ ومىرمەن،
وزىنشە ول دا كۇرەسەر.
.. .تالدى جايلاۋى تاڭعاجايىپ. سۇلۋلىعىن سۋرەتتەۋگە ءتىل دە، بوياۋ دا جەتپەس.. .
انە، الگى بالا ايبارعا بەرگەن اتقا ءمىنىپ، ويقاستاپ ءجۇر.
اكە مەن بالا سەرتىنەن تايماعان قويشىعا رازى كوڭىلمەن ۇيگە كەلدى. مالشىنىڭ قۋاقى بالاسى ايبارعا بەرگەن قىلجيرەندى «تىم اساۋ» دەپ، ءوزى مىنگىسى كەلدى. ايبار بالانىڭ قۋلىعىن تۇسىنسە دە، پىسىقتاۋ اتتى تۇرتكىلەپ كورىپ، باسقانىڭ تاقىمىنا قيماسا دا، اكەسى زەكىپ تاستاعاسىن، الگى جۇگەرمەككە شابانىنا مىنگەسىپ، باتىس جاقتاعى قارسى جوتاعا ەكەۋى راۋعاش تەرۋگە كەتتى.
مۇقاعالي قاراپ وتىرىپ، ۋايىمعا قۇلادى. وسى ايبارى اڭقىلداق، اۋزىن اشسا، جۇرەگى كورىنەتىن اقكوڭىل. ادامعا سەنگىش. ءتىپتى، كوزى الاقتاعان، ءتىلى سالاقتاعان الاياقتان دا اياعىن تارتىپ، قاۋىپ كۇتپەيدى. تۇبىندە، سول كامىل سەنگىشتىگى ورعا شىقپاسا قايتەر دەيسىڭ.. . قۋلىقتىڭ جۇرناعى، سۇمدىقتىڭ تىرناعى دا جوق.
استە، جۇرەكتىڭ تازالىعى، پەيىلدىڭ ادالدىعى - اللانىڭ پەندەسىنە قيعان شەكسىز سىيى عوي. تاعدىردىڭ تابارىگى دەسە دە بولار. ءبىراق اقنيەت اداسىپ، الاياق العا وزعان ءداۋىردىڭ ىزعارى سەزىلەدى، الدەن... كىم بىلەدى، قاسيەتتى قۇرانداعى ەرتەلى-كەش كەلەرى حاق اقىرزاماننىڭ الدى ما، بۇل.. .
مۇقاعالي دوڭگە شىعىپ، جوتاعا ورمەلەگەن ەكى بالاعا ءدۇربى سالدى. ايبار - الدىندا، الگى بالا - ارتىندا.. .
ىلديدا ىسقىرىپ ولەڭ ايتىپ، قارا اتقا مىنگەن جىلقىلى اۋىلدىڭ قىزى كەلە جاتىر. جاسى 15-16-لار شاماسىندا. مۇقاعالي قىز بالانىڭ قىلىعىنا قىزىعىپ، شاقىرىپ الدى.
- قاراعىم، وقيسىڭ با؟
- ەكى- ءۇش كلاستان كەيىن وقي المادىم، ەڭبەككە ارالاستىم.. .
اتقا ءمىنىسى، مال قايىرىسى، داۋسى دا - ەركەكشورا. ەكى ءسوزدى ەجىكتەپ، قىسىلىپ- قىزارعاننان با، ازەر ايتىپ، ۇيىنە قاراي شاۋىپ الا جونەلدى.
ەكى بالا كەرى قايتتى. بەتتەن ءتۇسىپ كەلەدى. ايبار تاعى العا شىعىپ الىپتى. ەرىككەن مۇقاعالي اۋلاقتا ۇشىپ جۇرگەن قۇسقا ءدۇربى سالدى. بۇركىت ەكەن. ماناعى اقيىق ەسىنە ءتۇسىپ، كوكتى ءتىنتىپ، تاۋىپ الدى. كوز جەتپەس كوگىلدىر بيىكتە راحاتتانا قالىقتاپ ءجۇر. قاباتىندا جانە ءبىر قوڭىرلاۋ الىپ قىران بار.
مۇقاعالي اقيىقتان كوز المادى. كەرەمەت كورىنىس! كوك جۇزىندەگى ەركىن قۇس، ەرەن قىران! بوستاندىقتىڭ بوز اسپانىنىڭ قۇدىرەت- قۋاتى! كەنەت، قاي- قايداعىنى ويلاپ، ەسىنە عابيتتىڭ قىرانى ءتۇستى...
كوپ كۇندەردى وتكىزدىم، كوپ تۇندەردى،
كەتكىم كەلدى، بىلمەيمىن، كەتكىم كەلدى.
قىراندارىم، قايداسىڭ، جەتكىن بەرى،
عارىشقا ءىلىپ الىپ كەتكىن مەنى...
ايبارلار كەلدى، راۋعاشتارى جوق. ايبار ءدۇربىنى الىپ، اقيىقتى تاني كەتتى. ءماز بولىپ: «ويپىرم- اي، بۇلاردىڭ ۇياسى قاي ماڭدا بولدى ەكەن؟» - دەپ سۇرادى.
- ءيا، ءبىزدىڭ اينالاداعى تاۋدىڭ ءبارى قاراعاي ءارى الاسا، قىراننىڭ قياسى - كوگال قۇزدار كورىنبەيدى.
الگى دۇلەي بالا تۇلەن ءتۇرتىپ: «قىراننىڭ ۇياسى قالىڭ قاراعايدا» دەگەنى. ايبار جۇلىپ العانداي:
- قايداعى؟ قىران ۇياسىن قاراعايعا سالمايدى، بيىك قۇلاما- قۇزعا سالادى، - دەدى. ءسال ۇنسىزدىكتەن كەيىن اكەسى اڭگىمەنىڭ ءجىبىن تارقاتىپ:
- جارىقتىق جايساڭدار قايدان كەلدى ەكەن، ا؟ - دەپ قالدى.
ايبار تاعى دا اسىعا سويلەپ:
- قىراندار الاتاۋدىڭ اسقارىنان كەلگەن، - دەپ، وڭتۇستىكتە قۇدىرەتتەنىپ جاتقان تيان- شاننىڭ سىلەمى - قىرعىز الاتاۋىن نۇسقادى.. .
سەنبەسكە شارا جوق. بالا جۇرەك، ءسابي كوڭىل بوياماسىز بولمىسىن ايتادى. تۇنەۋگۇنى ءبىر سوزىندە: «شىمىرمىن عوي، شىمىرمىن!» - دەگەن ايبار ايرىقشا قۋانىپ، قاناتتانىپ ەدى. تۇسىنىكسىز تىلسىم مىناۋ: اقيىقپەن ۇقساستىعىن قارا!..
مۇقاعالي اساۋ سەزىمگە الدانىپ وتىرىپ، قىرانداردان اداسىپ قالدى. اسپان مۇنتازداي تاپ- تازا. قىراندار كورىنبەيدى. قىراندار قايدا كەتتى؟ ..
مۇقاعالي قالتاسىنداعى داپتەردى الىپ: «ايبارىم! ايبارىم! ايتساڭدارشى، قۇدىرەت دەگەن نە؟!. ءارى قاراي جازا المايمىن. ۇيگە تەز جەتۋىم كەرەك»، - دەپ جازدى.. .
مۇمكىن، مۇقاعالي ولاردى ەندى كورمەس تە.. .
قوش قىراندار! قوش، اقيىق!
اقيىق باستاعان توپ قىران كوزدەن عايىپ بولدى. قايدا كەتكەنى بەلگىسىز.. .
«اقيىق ارتىنا قايىرىلمايدى»، - دەۋشى ەدى بۇرىنعىلار. راس بولعانى دا.. .
ايتىلماي قالعان جوقتاۋ
قارالى كۇن.
بۇل كۇندە مۇقاعالي جوق. وزەگىن ورتەر كۇيىك جىرى جازىلماي قالعان...
بورالدايدىڭ جونىندا قارا جامىلعان جاندار جىلاپ- سىقتاپ تۇر. كۇيىك شىركىننەن ءبارى قالتىراي كۇرسىنەدى.
بالا كەزىندە- اق مۇقاعاليدىڭ ايبارى ەدى. امال قانشا، تاعدىردىڭ سەبەبىنەن قىرشىن جاس جالاۋلاعان جاستىعىن ءمۇساپىر مۇگەدەكتىككە اينالدىردى. اۋرۋحانا توسەگىنە قىرىق جىل تاڭىلدى. سوڭعى دەمى بىتەردە «لاشىن شەشە، مۇقاتايىم» دەپ ءتىلى كۇرمەلىپ، سونى ايتىپ، اناۋ- مىناۋعا كوڭىلدەرى بوسامايتىن دارىگەرلەر دە كوزىنە جاس العان.. .
مۇقاعالي جوق قابىر باسىندا. مۇقاعاليدىڭ ورنىندا ءبىر بوزبالا بوزداپ تۇر.
«اتام مايگۇلگە ارناعان جىرىن ساعان جازا الماي كەتتى، ايبار. ءبىراق ونىڭ جۇرەگى دە:
اياۋلىم!
جاتىر مولاڭ جوتاسىنداي قوياننىڭ
قۇلپىتاستىڭ قۇنى ماعان بەس تيىن،
ءبىراق تاسپەن قالاي جانشىپ قويارمىن؟! - دەپ ەزىلەر ەدى.
جۇرەگى تىلگىلەنىپ، باۋىرىنان قان اعىپ:
قويمان، بوتام.
كەرەگى نە كوك تاستىڭ.
قىستا اق قار، جازدا شالعىن ءشوپ باسسىن.
ءوزىڭ كەلگەن ماي ايىندا اق نوسەر،
اعىل- تەگىل بىزبەن بىرگە جوقتاسسىن، - دەگەن تىلەگىن ەندى مەن قايتالاپ تۇرمىن» دەگەن بوزبالانىڭ كوزىنەن جاس بۇلاقتاپ اقتى.. . سول كۇنى اكە مەن ۇل ماڭگىلىك دۇنيەدە قايتادان قاۋىشتى!
جاقىپجان نۇرقوجا
«جاس الاش» گازەتى
