قازاق باتىرلارىنىڭ قارۋ-جاراعى

ەل مەن جەردىڭ قامى ءۇشىن ات ۇستىندە كۇن كەشىپ، قولىنداعى بەس قارۋىنا سەنىپ جاۋىنىڭ قۇتىن قاشىرىپ، مىسىن باسقانى اۋىزدان-اۋىزعا تارالىپ بۇگىنگە جەتتى.

الايدا قازىرگى جاس ۇرپاق اتا-بابالارىنىڭ وسىناۋ كوپتەگەن اسكەري قارۋ-جاراعىنىڭ اتاۋىن دا ۇمىتىپ بارا جاتقانداي. سوندىقتان دا ءبىز بۇگىن قازاقتىڭ جاۋگەرشىلىك زامانداعى كيىم-كەشەكتەرى، قارۋ-جاراقتارى تۋرالى قولجازبالاردان ىقشامداپ بەرىپ وتىرمىز.

ادىرنا - وگىزدىڭ جون تەرىسىنەن جاسالىپ، ساداق اعاشىنىڭ ەكى باسىن ءيىپ ۇستاپ تۇراتىن كەرمە قايىستىڭ اتاۋى. ءيى قانعان تەرىدەن جاسالعاندىقتان، ساداق سەرىپپەلى بولىپ، جەبەسى الىسقا ۇشادى. ەتنوگرافتار ادىرنا تۇركى، موڭعول تىلدەرىندەگى «ادار»، «ادىر» سوزدەرىمەن توركىندەس ەكەنىن ايتادى.

ايبالتا - ەجەلگى ەگيپەت زامانىنان بەرى بەلگىلى سوعىس قارۋى، وتكىر دە ايباتتى. ايبالتا ورتا ازيا مەن قازاقستانعا 14-15- عاسىردا كەڭىنەن تاراعان. ونىڭ العاشقى ۇلگىلەرى باتىس پەن شىعىس ەلدەرىنىڭ قارۋ-جاراعىندا ۇشىراسادى. قازاق ۇستالارى ايبالتا سابىنىڭ ۇڭعىدان وتەر ەكى جاعىن تەمىر قۇرساۋمەن شەگەلەپ، ونى ۇلتتىق قوشقار ءمۇيىز ءتارىزدى ويۋ-ورنەكپەن بەزەندىرەدى. قولعا ۇستاۋ ءۇشىن ساپتىڭ تومەنگى جاعىنا قايىستان بۇلدىرگە بايلايدى.

الداسپان - سەمسەردىڭ ءبىر ءتۇرى. جەكپە-جەك شايقاستا قولدانىلاتىن قارۋ بولعاندىقتان ءارى سالماعىنىڭ اۋىرلىعىنا بايلانىستى ونىڭ قىنى بولمايدى، باتىرلار شايقاسقا قولعا ۇستاپ شىعادى. سول سەبەپتى الداسپاندى كۇشتى، قارۋلى باتىرلار عانا پايدالانعان. الداسپاندى بەلگە بايلايدى نەمەسە يىققا اسىپ الادى. ول سەمسەر، قىلىشتىڭ ىشىندەگى ەڭ اسىلى. باتىرلار جىرىندا ءبىر سىلتەگەندە قارا تاستى دا قاق ءبولىپ، قيىپ تۇسەتىن الداسپاندار كوپ سۋرەتتەلگەن.

الماس قىلىش - سوعىس قارۋى. بولاتتىڭ ەڭ اسىلىنان سوعىلادى. قازاق باتىرلارى اسىنعان بەس قارۋدىڭ ءبىرى - وسى الماس قىلىش. ناركەسكەن الماس قىلىشتىڭ اڭىزعا اينالعان ءتۇرى. 1861-جىلى زلوتوۋستا ورىس ينجەنەرى انوسوۆ قازاقتاردىڭ ەرتەدە پايدالانعان الماس قىلىشتارىنىڭ وتە وتكىر بولۋ سىرى سۋارۋ تاسىلىندە، بولاتتى سالقىن كۇيىندە سوعۋىندا ەكەنىن انىقتاپ، سونداي الماس قىلىشتاردى ورىس جاۋىنگەرلەرىنە جاساتقان.

اقبەرەن- بولاتتان قۇيىپ جاسالعان ۇزىن ۇڭعىلى ءشيتى مىلتىقتىڭ دا اتاۋى - اق- بەرگەن. مۇنداي مىلتىقتىڭ وعى الىسقا ۇشادى، ءدال تيەدى. ءارى مىلتىقتىڭ سالماعى اۋىر بولادى. ونى «سيراقتى مىلتىق» دەپ اتاۋىنىڭ سىرى: ۇڭعىسىنىڭ ۇش جاعىندا اشالى تايانىشى بار.

اتپا نايزا - ول ءارى اڭشىلىق قۇرالى، ءارى سوعىس قارۋى. ونىڭ ۇزىندىعى مەن سالماعى كادىمگى نايزادان قىسقاراق، جەڭىل. قازاقتار مۇنداي نايزانى جاققا سالىپ اتقان (لاقتىرعان). اتپا نايزا جوعارى پالەوليت داۋىرىندە قولدانىلعان. ونىڭ سول كەزدەگى ۇشى تاستان، سۇيەكتەن جاسالعانى بەلگىلى. اتپا نايزانى ەرتەدەگى مەكسيكاندىقتار دا، برازيالىقتار دا، پاپۋاستار دا پايدالانعانى جونىندە دەرەكتەر بار. ول ساداقتىڭ شىعۋىنا نەگىز قالاعان ءتارىزدى. تاريحتا ريمدىكتەردىڭ دە جاياۋ اسكەرلەرىن اتپا نايزامەن قارۋلاندىرعانى جونىندە دەرەك كوپ. اتپا نايزانى بۇلدىرگىسىز لاقتىرعاندا 30 مەترگە، بۇلدىرگىمەن لاقتىرعاندا 70 مەترگە جەتەدى. ورتا عاسىرلاردا اتپا نايزانى ەۋروپا مەن رەسەي دە قولدانعان. اتپا نايزا - قىپشاقتاردىڭ اسكەري قارۋ-جاراقتارىنىڭ ەڭ كونە تۇرلەرىنىڭ ءبىرى.

اشا - بۇل نايزانىڭ ەجەلگى ءتۇرى. بولاتتان ەكى ايىر ەتىپ سوعىلادى. ەكى ايىر تارماعىنىڭ اراسى 10-15 سانتيمەتر، ۇزىندىعى 30-40 سانتيمەتر بولادى. سابىن قايىڭنان جاسايدى. اشانى قارسى شىققان جاۋدى شانشىپ، اتتان قۇلاتۋ ءۇشىن قولدانادى. 1916-جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستە اسكەري قارۋ-جاراقتىڭ ءبىر ءتۇرى رەتىندە ساربازدار قولىنا ۇستاپ، جازالاۋشى وتريادتارمەن شايقاستا ولارعا قارسى الىپ شىققان.

بەسقارۋ - ەرتەدە باتىرلار بويىنا اسىنعان قارۋلاردىڭ جالپىلاما اتاۋى. قازاقتاردىڭ بەسقارۋى: قامشى (دويىر)، سويىل، شوقپار، نايزا، جاق (ساداق). «ەر قارۋى - بەس قارۋ». سويىلدىڭ ورنىنا قىلىش نەمەسە ايبالتا دا اسىنعان.

بۇيدا پىشاق - بۇل دا قارۋ سانالادى. سابى سۇيەكتەن، مۇيىزدەن، ىرعايدان جاسالاتىن جەتەلى ۇزىن پىشاق. سابىنىڭ موينىن جەز، مىس، كۇمىسپەن اشەكەيلەيدى. وسىلاي جاسالعان پىشاقتى قازاقتار «سارىمويناق پىشاق» دەپ تە اتايدى.

بىلتە (پىلتە) مىلتىق - قازاقتاردىڭ وزدەرى جاساعان، ماقتا بىلتەمەن وت الاتىن، سەرىپپەسىز مىلتىعى. ونىڭ ءبىر ءتۇرى ماسكەۋدىڭ تاريحي مۇراجايىندا كورنەكى جادىگەر رەتىندە ساقتاۋلى تۇر. XVI- XVIII عاسىرلاردا جوڭعار باسقىنشىلارىنا قارسى شايقاستا كوپ قولدانىلدى، كوپ جاساپ شىعارىلدى. بىلتەلى مىلتىقتىڭ ەڭ ۇزىنى، ءارى اۋىرى - «شامقال»، ەڭ الىسقا تيەتىنى - «كۇلدىر ماماي» دەپ اتالادى.

گۇرزى - تەمىر شوقپار. ەرتەدە ول ءارى اڭ اۋلاۋ، ءارى سوعىس قۇرالى بولعان. بۇل اتاۋ پارسى سوزىنەن شىققان. پالەوليت داۋىرىندەگى العاشقى ادامداردىڭ نەگىزگى قۇرالى بولعان سويىلدىڭ كۇردەلى ءتۇرى. ول سالماعى اۋىر، مىقتى اعاشتان جاسالىپ، جۋان باسى قولامەن، كەيىن تەمىرمەن قاپتالىپ قولدانىلدى. گۇرزى بەرتىندە بيلىك ەتۋدىڭ قۇرالىنا اينالدى.

جاق - سىرت ءتۇرى مالدىڭ جاق سۇيەگىنە ۇقساس، وعى الىسقا ۇشاتىن، كولەمى ساداقتان ۇلكەن جانە سەرپەر اعاشى جۋان، ساداقشا يىلگەن تۇسى ءسىرى تاسپامەن وراپ قاپتالعان سوعىس قارۋى. وعىن ۋىعى دەپ اتايدى. ونى «جاي» (نايزاعاي) دەپ اتاپ، ەرەكشە قاستەرلەيدى.

جەبە - ساداق وعىنىڭ ماساعى. العاشقىدا ونى وتە بەرىك كرەمني تاسىنان، كەيىن قولادان، تەمىردەن جاساپ وقتىڭ ۇشىنا قاداعان. تەمىر جەبەلەر XIX عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنا دەيىن قولدانىلدى. جاۋدىڭ جولىنا قۇرىلاتىن تىكەنەكتى تەمىردىڭ دە اتاۋى - جەبە.

جەكە اۋىز - ءبىر عانا وقپەن اتىلاتىن مىلتىق. ونى ءبىر اۋىز، قاندى اۋىز، جەزدى اۋىز، بەرەن دەپ تە اتاي بەرەدى. جەكە اۋىزدىڭ بولشەكتەرىنىڭ اتاۋى: قۇنداق، وقپان، ءشۇرپى، شاپپا، سيراق. وعان وقتى اۋزىنان سالىپ اتادى. جەكە اۋىزدى ەرتەرەكتە قازاق ۇستالارى قولدان سوعىپ جاساعان.

زۇلپىقار - شىعىستا اڭىزعا اينالعان، كيەلى، قاسيەتتى سانالعان قىلىش. ءار حالىقتا ول جونىندە ءارتۇرلى قىزىق اڭگىمەلەر، اڭىزدار بار.

قالقان - شايقاسقاندا نايزا، قىلىش سوققىسىنان، ساداق وعىنان قورعانۋ ءۇشىن قولعا ۇستايتىن قۇرال. مەتال قالقاندى العاش رەت ب. ز. ب. ەكى مىڭىنشى جىلداردا ەجەلگى اسسيريالىقتار پايدالانعانى جونىندە دەرەكتەر بار. بۇرىندارى ءتورت بۇرىشتى، دوڭگەلەك، جارتى سيليندر ءتارىزدى، جۇرەكشە، استاۋشا ۇلگىدەگى دە قالقاندار بولعان. شىعىستا كوننەن، قولادان، اعاشتان، تەمىردەن جاسالعان دوڭگەلەك قالقاندار كەڭ تاراعان. قازاقتاردىڭ ەرتەدەگى قارۋ-جاراعىندا وسىنداي دوڭگەلەك قالقاندار قولدانىلعان.

قالجۋىر - ساداق وعىنىڭ ءبىر ءتۇرى.

قانجار - ەكى ءجۇزدى، ۇشى وتكىر، قىسقا ساپتى قارۋ. ونى بولاتتان سوعىپ جاسايتىندىقتان وتكىر، مىقتى بولادى. VI- XII عاسىرلاردا قانجار جاساۋ تۇرىك قاعاندىعىنىڭ قاشقار، بالاساعۇن، شاش، وتىرار تاعى دا باسقا قالالارىندا كەڭىنەن ورىستەگەنى جونىندە دەرەكتەر بار. قازاق حاندىعىندا جاساقتار قانجاردى ىقشام قارۋ رەتىندە پايدالانعان. قانجارعا كۇمىس، التىن جالاتىپ، سابىن اسەمدەپ تە بەلگە تاققان.

قوزى جاۋىرىن - ساۋىت بۇزۋعا ارنالىپ جاسالعان ساداق وعىنىڭ ۇشى (ماساعى). ورتاسى قىرلانىپ، ەكى ءجۇزدى ەتىپ جاسالادى. بولات جەبە ماساعى ابدەن كەپكەن ەمەننەن، سامىرسىننان، قامىستان جونعان وقتىڭ ۇشىنا بەكىتىلىپ اتىلادى. قوزى جاۋىرىن جەبەنى اتاتىن قۇرال- قوس جاۋىرىن ساداق. مۇنداي ساداقپەن قوزى جاۋىرىن وقتى ابدەن جاتتىققان، قارۋلى باتىرلار، جاساقتار اتقان.

قورامساق - ساداق وعىنىڭ ساۋىتى. ونى بەلگە بايلاپ نەمەسە يىققا اسىپ الادى. قالىڭ كوننەن جاساپ ورنەكتەيدى. قورامسا ىشىنەن ەكى قاتار كولدەنەڭ تاسپا تارتادى، وعان جەبەلەردى قاتارلاي تىزەدى. وقتى الۋ وڭاي بولۋى ءۇشىن جەبەنىڭ كىرىسى تومەن قاراتىلادى.

قىلىش - يمەك كەلگەن، وتكىر ءجۇزدى، ۇشكىر، شابۋعا، شانشۋعا لايىقتى قارۋ. ول نەگىزىنەن، اتتى اسكەر قارۋى بولىپ سانالادى. ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى ەكى مىڭ جىلدىقتا قىلىشتى ءار ەلدىڭ اسكەرى قولدانعان. بولات قورىتۋ ءىسى يگەرىلگەن سوڭ ورتا ازيانىڭ كوشپەلى ەلدەرىندە، شىعىس ەۋروپادا VIІІ عاسىردا بولاتتان جاسالعان قىلىشتار پايدا بولدى.

مىلتىق - اڭ اۋلاۋدا، سوعىستا قولدانىلاتىن قارۋ. العاشقى مىلتىق ءدارىسىنىڭ قۇپياسىن ارابتار قىتايدان ءبىلىپ، ХІІ عاسىردا ونى ءوندىرىپ، وق-ءدارى جاساعان. قازاقتار اراسىندا مىلتىقتىڭ العاشقى تۇرلەرى ХV-ХVIІ عاسىردا پايدا بولعان. مىلتىقتىڭ ءشيتى، بىتىرالى، بىلتەلى، شۇرىپپەلى، وپىرمالى، قوس اۋىز، جەكە اۋىز، كوكبەرەن، بەساتار ءتارىزدى تۇرلەرى بار.

نايزا - بۇكىل الەم حالىقتارى اڭ اۋلاعاندا، سوعىستا قولدانادى. قادالعىش، لاقتىرمالى قارۋ. ول پالەوليت داۋىرىندە پايدا بولىپ، 1916-جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە دەيىن قولدانىلدى. نايزنىڭ اسكەري قارۋ رەتىندە كەڭ تاراعان كەزى - تەمىر عاسىرى. قازاق باتىرلارى مەن جاۋىنگەرلەرىنىڭ دە قارۋى شاشاقتى، تەمىردەن ۇشكىر ۇشى بار، ۇزىن نايزا بولدى.

ناركەسكەن - وتكىر قىلىشتىڭ ايرىقشا ءتۇرى. ونىڭ باسقا قىلىشتاردان وزىندىك ايىرماشىلىعى بار. ول: ناركەسكەننىڭ اسىل بولاتتان ەكى ءجۇزدى ەتىپ جاسالۋى، سابىنىڭ سۇيەك نەمەسە مۇيىزدەن قوندىرىلىپ، التىن، كۇمىستەن بەدەرلەندىرىلۋى. ەرتەدە ناركەسكەندى حاندار، جوعارى بيلىكتەگىلەر، حاس باتىرلار ۇستاعان. حاندار ايرىقشا سىيلىق رەتىندە ناركەسكەندى ءباھادۇر باتىرلارى مەن قولباسشىلارىنا سىيعا تارتىپ، ولاردى ۇلىقتاپ وتىرعان.

وقشانتاي - وق-ءدارى سالاتىن ارنايى قالتا. وقشانتايدى قازاق زەرگەرلەرى ساپيان بىلعارىدان جاساپ، اينالاسىن شاشاقتاعان. ول بەلبەۋدەگى شىعىرشىققا ىلىنەدى.

ساداق - جەبەمەن اتاتىن قارۋ. ساداقتى مەزوليت داۋىرىنەن ХІІ عاسىرعا دەيىن، كەيبىر حالىقتار ⅩⅩ عاسىرعا دەيىن پايدالانىپ كەلدى. قاراپايىم ساداقتى توبىلعى، ۇيەڭكى، تاعى دا باسقا قاتتى اعاش شىبىقتارىن ءيىپ، ەكى ۇشىن قايىسپەن كەرىپ جاسايدى. كۇردەلى ساداقتى سىرتقى بەتىنە ءسىڭىر تارتىلىپ، ىشكى جاعى مۇيىزبەن قاپتالىپ، كەيدە ورتاسى مەن ەكى شەتىنە سۇيەك باستىرما قاعىپ ازىرلەيدى. كۇردەلى ساداقتى كەڭ قولدانىلعان ايماعى - ەجەلگى شىعىس ەلدەرى. قازىر ساداق تارتىپ، مەرگەندىك سىناسۋ - سپورتتىڭ ءبىر ءتۇرى.

سويىل - قول قارۋى. الىپ جۇرۋگە ىڭعايلى، جەڭىل. ۇزىندىعى 2-2,5 مەتر، ديامەترى 6-7 سانتيمەتر قاتتى اعاشتان جاسالادى. ابدەن كەۋىپ، كوپ ۇستالعانىن «قاق سويىل» دەپ اتايدى.

شوقپار - قول قارۋى. ونى تۇركى حالىقتارى كونە زاماننان بەرى قولدانىپ كەلەدى. ول سويىلدان قىسقا، باس جاعى جۇمىر بولادى. شوقپاردىڭ باس جاعىن تەمىرمەن دە قاپتايدى. باس جاعىنا قورعاسىن قۇيىپ جاسالاتىن دا شوقپار تۇرلەرى بار.

ءزانجىر - جىڭىشكە شىنجىر. ودان بۇرىن بۇعاۋ جاسالعان. «موينىنداعى ءزانجىرىن قىلىمەن بۇراپ سىندىردى. (الپامىس باتىر)»

كازينەك - پىشاقتىڭ، قىلىشتىڭ ادەمىلىگى ءۇشىن جازىلىنىڭ نە سابىنىڭ دۇمىنە كوبىنە كۇمىستەن قاقتالعان مەتال.

تولعاۋ - وراۋ ماعىناسىندا تولعامالى نايزا، تولعامالى مىلتىق، تولعامالى بالتا. «تولعامالى اق بالتا، تولعامالى الا بالتا قولعا الىپ. (دوسپامبەت)»

ۇيكەك - وتتان تۇسىرىلگەن قازاندى ورنىقتىرۋ ءۇشىن استىنا قويۋعا دوڭگەلەتىپ جاسالاتىن تۇعىر.

namys.kz

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى