ءازىمباي عالي، ساياساتتانۋشى: قازاق ساناتىنا كىرۋ - مارتەبەلى مىندەت

بۇل نە دەگەن ءسوز؟ - بىزگە ساياسي ۇلت قۇرۋ قاجەت. نەگە دەرسىز... مىنە، ەندى وسىنى ەپتەپ تۇسىندىرۋگە تىرىسايىن.

ماركسيزم - لەنينيزم ىلىمىندە ۇلت پەن ۇلىسقا سول زامانعا ساي سيپات بەرىلگەن. ماركسيستەر، اسىرەسە، ك س ر و ماركسيستەرى مەن لەنينيستەرى ۇلتتىڭ تەك كاپيتاليزمنىڭ تۋىندىسى ەكەنىن ايتىپ، ونىڭ كوممۋنيزم باستالىسىمەن ءوز-وزىنەن جوعالاتىنىن «عىلىمي» دەرەكتەر نەگىزىندە دالەلدەپ، يدەولوگيالىق پوستۋلاتقا اينالدىردى. ياعني، ۇلت - كاپيتاليزم تۋىندىسى. ۇلت بولىپ ۇيىسۋ ءۇشىن الدىمەن ەكونوميكالىق ءومىر بىرلەستىگى بولۋى كەرەك... دەيدى.

ۇلىس بولىپ قالىپتاسقان ەلدە تەرريتوريالىق ۇيىسۋ قالىپتاسادى. الدىمەن جەكە تايپالار، تايپالار وداقتارى دۇنيەگە كەلەدى، ال تايپالار وداعى ۇلىسقا، كەيىننەن سوڭعىلار ەكونوميكالىق تۇرعىلىقتىلىقتىققا جەتكىزدى. كەلە-كەلە ەكونوميكالىق جەرگىلىكشىلدىك ەكونوميكالىق توپتاسۋعا اكەلدى. سونىمەن، رۋلىق سانانىڭ ورنىنا تەرريتوريالىق جەرگىلىكشىلدىك نەگىزگە سۇيەنگەن بىرلەستىككە اپارادى. بۋىرقانعان كاپيتاليزمنىڭ اسەرى جەرگىلىكتى اۋىلدىق- ولكەلىك «مەڭىرەۋلىكتى» جويادى. اۋىلدىق-رۋلىق جانە كەنتتىك-ءماحاللالىق سانا قۇردىمعا كەتەدى. ءسويتىپ ەكونوميكالىق ءومىر رۋلىق- فەودالدىق قاتىناستاردان تۇك قالدىرمايدى. ەكونوميكالىق مۇددەلەر، نارىقتىق ۇردىستەر ەڭ پارمەندى، باسقا فاكتورلارمەن سالىستىرساق، ەڭ باسىمدىق كورسەتەتىن فەنومەن.

ءبىراق ۇلىستىڭ ۇلتقا اينالۋى تەك ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك اسەرلەردەن قالىپتاسپاق ەمەس. رۋحاني ءومىر مەن ءتىل، جەرگىلىكشىلدىككە نەگىزدەلگەن سانا اۋقىمدى مەملەكەت شەڭبەرىمەن الماسادى، بارا- بارا، بىرتە- بىرتە ساندىق، دەموگرافيالىق، ۋربانيزاتسيالىق فاكتورلار قوسىندىسى جانە دامۋشىلدىق ساپالىق سانالىق دەڭگەيگە اكەلەدى. رۋلىق جانە فەودالدىق كەزەڭدە ولكەلىك ديالەكتىلەر ۇلتتىق ادەبي تىلگە اينالادى.

ارينە، بۇل ءۇردىستىڭ ءپىسىپ جەتىلۋىنە ونداعان، ءتىپتى، جۇزدەگەن جىلدار كەرەك.

ۇلتتى شىڭدايتىن ءبىر فاكتور - سوعىس. ءبىراق سوعىس ءساتتى بولسا، تىم ۇزاققا سوزىلماسا جانە جەڭىسپەن اياقتالسا عانا پوزيتيۆتىك اسەر تۋعىزباقشى. باسقا جاعدايدا ءىس ناسىرعا شابۋى ىقتيمال.

قازاق كورشىلەرىمەن اسكەري قاقتىعىستاردا ۇلت بولىپ قالىپتاستى. ايتالىق، قازاق - جوڭعار (شىعىس موڭعولدار) سوعىستارى تىم ۇزاققا سوزىلدى. ونىڭ ۇستىنە جوڭعارلار ەكى مايدان باعىتىندا شايقاستى. سوندىقتان قاتتى كۇيزەلدى. اقىرى سوڭعى سوققىنى قىتايدان الدى دا، عايىپ بولدى.

ايتكەنمەن، بۇل سوعىستاردان قازاق تا قاتتى قالجىراعان ەدى. ءبىز وسىنداي، امبە وزگە دە ءبىرقاتار سەبەپتەردەن ۇلتتىق داعدارىسقا ۇشىرادىق. بۇل داعدارىستان تەك 1991 -جىلى تولىق شىققاندايمىز...

رەسەي - گرۋزين سوعىسىن ورىستار سالتاناتتى جەڭىسپەن اياقتادى. بۇل سوعىس بار بولعانى بەس- اق كۇنگە سوزىلىپتى (8-12 -تامىز، 2008 -جىل). رەسەي وڭتۇستىك وسەتيانى قورعاعان بولىپ، گرۋزياعا اسكەري سوققى بەرىپ، وڭتۇستىك وسەتيانى وزىنە قاراتىپ الدى. ءسويتىپ گرۋزين - رەسەي سوعىسى رەسەي باسشىلارىنىڭ ميليتاريستىك پيعىلىن قوزدىرا ءتۇستى. ال رەسەيدىڭ ۋكرايناعا شابۋىلى، كەرىسىنشە، رەسەيگە ءساتسىز اسكەري «ناۋقان» بولىپ تۇر.

ادامزات تاريحىنا ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جانە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستار بەلگىلى. ءار دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن ۇلى دەرجاۆالار حالىقارالىق ءتارتىپ ورناتادى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن ءبىرىنشى قىرعيقاباق سوعىس (1945-1991 ج ج. ) بولدى. ك س ر و ءبىرىنشى قىرعيقاباق سوعىسىندا جەڭىلىپ، ىدىرادى. قازاقستان سياقتى ك س ر و- نىڭ وداقتىق رەسپۋبليكالارى ءبولىنىپ، تاۋەلسىز ەلدەرگە اينالدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا، ادامزات بۇگىنگى تاڭدا باتىس ەلدەر اليانسى مەن رەسەي اراسىندا ەكىنشى قىرعيقاباق سوعىسىن كەشۋدە. باتىس ەلدەرى رەسەيگە ەكونوميكالىق كوپسالالى شەكتەۋ سانكتسيالارىن سالدى. باتىستىڭ ماقساتى رەسەيدى ەكونوميكالىق كوللاپس پەن الەۋمەتتىك داعدارىسقا ۇشىراتۋ. ال ءبىز، قۇدايعا شۇكىر، ەلباسىمىزدىڭ كورەگەن ساياساتىنىڭ ارقاسىندا سوعىس الاڭدارىنان تىس، امان-ساۋ وتىرمىز.

بۇگىنگى زاماندا مەملەكەتتەر ءبىر- بىرىنە قارسى ءتۇرلى ساياسي تەحنولوگيالار پايدالانادى. الەمدە بولىپ جاتقان ۆاليۋتالىق ، ساۋدا سوعىستارى جانە اقپاراتتىق سوعىستارىنانا تىس قالۋ مۇمكىن ەمەس جانە ولارعا ءمان بەرىپ وتىرۋ كەرەك. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ اقپارات كوزدەرى بۇل سيۋجەتتەردى سارالاپ، حالقىمىزدى ۇلتجاندىلىققا تاربيەلەۋگە ءتيىستى.

ەتنولوگتەر بۇگىنگى تاڭدا ساف تازا، بىرتەكتى ۇلتتار مەن ەتنوستار جوق ەكەنىن دالەلدەيدى. ءتىپتى، قازىرگى زامان قازاقتارىنىڭ بويىندا قىرعىزدىڭ دا، قالماقتىڭ دا قانى بار. ال، كەزىندە، وزبەكپەن ءبىر حالىق بولعانبىز. ساۋدا قاتىناستارىنىڭ ۇلىستاردى ءتىل بىرەگەيلىگىنە اكەلەتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. ساۋاتتى ادامداردىڭ كوبەيۋى، مولدا يشانداردىڭ رۋحاني تالاپتارى ءدىني ادەبيەتكە زارۋلىك تۋعىزادى. ءدىني ادەبيەت پەن حالىق اۋىز ادەبيەتى تۇتاسىپ، بارا كەلە جىراۋلاردى توكپە اقىندار، سوڭعىلاردى جازبا اقىندار الماستىرادى. قالا مادەنيەتى اككۋمۋلياتور جانە رەترانسلياتور ءرولىن ورىنداي باستايدى. جۇرتشىلىقتىڭ شارۋاشىلىق، ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك ماقساتتارىمەن ميگراتسيالىق كوشى- قونى تاعى بار. بەيبىت ءومىر ورتا عاسىرلاردا دۇركىن- دۇركىن سوعىستارمەن الماسىپ تۇردى. حالىقتىڭ ساپىرىلىپ بوسۋى، قايتادان ورنىعۋى - بىرەگەي ۇلت قالىپتاسۋىنىڭ قيسىندى جولى. ورتالىقتانعان مەملەكەتتە ۇلىس ۇلتقا اينالادى. سونىمەن، بىرەگەي تەرريتوريا، بىرەگەي ەكونوميكالىق ءومىر، ورتالىقتانعان مەملەكەت پسيحيكالىق، مەنتالدىق، تىلدىك، رۋحاني بىرىزدىلىك پايدا بولادى. ءداستۇر مەن سالت، نەكەلەر: ەندوگاميا مەن ەكزوگاميا ادەتى ۇلتتىڭ انتروپولوگيالىق جانە گەنەتيكالىق تيپاجىن قالىپتاستىرادى. انتروپولوگتەر قازاقتىڭ عاسىرلار بويى ءوز ەلىندە قالىپتاسقانىن دالەلدەدى. ونى «اۆتوحتون» دەپ اتايدى.

ۇلتتىق سانانىڭ قالىپتاسۋىنىڭ شارتىن جوعارىدا اتادىق. بۇل ورايدا قازاق پەن قىرعىز ينتسەست نەكەگە بارمايدى. قازاقتىڭ، ءتىپتى، جەتى اتاعا دەيىن قىز الىسپايتىنى ءمالىم. ورتالىقازيالىق باسقا اعايىندار - تاجىك پەن وزبەك، ۇيعىر مەن جەرگىلىكتى كىندىكازيالىق ارابتار تۋىسقاندىق نەكەلەردى ادەت قىلادى.

ەندى ماركسيزم- لەنينيزمدە اتالماعان فاكتورلاردى سارالاپ بايقايىق.

ۇلت بولۋ ءۇشىن كورەگەن ەليتا مەن يستەبليشمەنت بولۋعا ءتيىستى. بۇل - ءبىرىنشى. ەكىنشىسى، ءار ۇلتتىڭ عۇمىرى ءوزىن ءوزى قورعانۋ يممۋنيتەتىنە بايلانىستى. ءوزىن-ءوزى قورعاي المايتىن ۇلت تۇبىندە مەملەكەتتىك ەگەمەندىگىنەن، بارا كەلە انا ءتىلى مەن ۇلتتىق ساناسىنان ايىرىلادى. الەمنىڭ العاشقى دەرجاۆاسى - اسسيريا ەدى. وسى مەملەكەت قازىر قايدا؟!

اسا قۋاتتى الەم دەرجاۆاسىنا اينالعان ەل قوس وزەن - مەساپاتاميا ولكەسىندە پايدا بولدى. ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىن XIII- XII ع. ع. اسسيريالىقتار دامۋدىڭ ەڭ بيىك شىڭىنا جەتكەن. ءبىراق باسقا باسقىنشى - ارامەيلەر سول سۋپەردەرجاۆانى جوق قىلدى. ال بۇگىنگى تاڭدا اسسيريالىكتەر اۋىر حالدە، بىرنەشە مەملەكەتتە بوسىپ ءجۇر. ولاردىڭ شاعىن توپتارىن يراندا، يراكتا، سيريادا كەزدەستىرۋگە بولادى. ال مانجۋرلار قايدا ءجۇر؟ كەزىندە قىتايدى باسىپ الىپ، ديناستيا ورناتىپ، 1644-1683 ج. ج. قازاققا دا قاتەر ءتوندىردى ەمەس پە؟ سولار بۇگىن بار ما؟ جەڭىمپاز دەپ ەسەپتەلگەن مانجۋرلار باق تايىپ، 1911 -جىلدارى وزدەرى گەنوتسيدكە ۇشىرادى. و توبا، ولارعا قازاقتىڭ قارعىسى ءوتىپ كەتتى مە ەكەن؟! بۇگىنگى كۇندە قىتايدا «مانجۋرمىن» دەيتىندەردىڭ سانى قازاقتان از.

تاعى ماڭىزدى ۇلت قاسيەتى - ۇلتتىڭ موبيليزاتسيالىق مۇمكىندىگى. ەگەر ۇلت ەليتاسى مەن يستەبليشمەنتى ءوز حالقىن ماڭىزدى ماقساتتارعا كوتەرە جانە جەتەلەي الماسا ۇلتتىڭ قۇرىعانى. ال ەليتا مەن يستەبليشمەنت پروگرەسسيستىك سيپاتتا بولۋى كەرەك. ال وعان قاراستى حالىق ءوز ەليتاسىنىڭ دۇرىس باعىتىن قولداعانى ءجون. بولار ۇلتتىڭ ماڭىزدى قاسيەتى - توزىمدىلىك جانە سابىرلىلىق. 1990-جىلدارى قازاقستان جاعدايى وتە اۋىر بولعانى بەلگىلى. تۇرمىسىمىز قيىنداپ كەتتى. سوندا كسرو- داعى تىرشىلىگىمىز تاۋىرلەۋ ەدى دەپ، ەگەمەندىكتىڭ بىزگە كەرەگى شامالى دەپ، ءتول جاس مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارعا قارسى شىققاندا نە بولار ەدى؟ ! ول جاعدايدا، ءسوز جوق، قۇردىمعا كەتەر ەدىك. ءبىراق قازاق ءتوزدى، كۇيرەگەن سوۆحوزدار مەن كولحوزداردان قالاعا كوشىپ كەلدى، نارىقتىڭ قيىن شارتتارىن يگەردى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقتىڭ %60 قالادى تۇرادى، ورتاڭقول داۋلەتتىلەر %40 جوعارى. ورتا ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ اراسىندا تۇرمىسى ءتاۋىرى - قازاقتار. ءبىزدىڭ بيلىك نارىقتىق ءپرينتسيپتى قولدايدى، ءبىزدىڭ ەل باسقا ەلدەردىڭ اسكەرى ساياسي اۆانتيۋراسىنا قوسىلعىسى جوق. رەسەيدىڭ ۋكرايناعا، گرۋزياعا، باتىس ەلدەرگە قارسى قوقانلوققى ساياساتىن قولدامايدى. ءبىزدىڭ ەليتا مەن يستەبليشمەنتتىڭ حالىققا تالابى نارىققا تەرەڭىرەك ەنۋ، اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنۋ، بالالاردى شەت ەلدەردە وقىتۋ جانە ولاردى ءوز ەلىندە قىزمەتپەن قامتاماسىز ەتۋ. بۇل قيىن با؟ ءيا وڭاي ەمەس، ءبىراق ورىنداۋعا كەلەتىن تالاپتار.

بولار ۇلتىڭ تاعى ءبىر بەلگىسى - دەموگرافيالىق جانە اسسيميلياتسيالىق مۇمكىندىگى. وسپەيتىن ۇلتتىڭ كورىنىسى تومەندەي بەرەتىن دەموگرافيالىق پوتەنتسيال. دەپوپۋلياتسياعا (ۇلت سانىنىڭ تابيعي جولمەن ازايۋى) ۇشىراعان ۇلت تەك اسسيميلياتسيالار ارقىلى سانىن تولتىرا الادى. ءتول ۇلتىمىزدىڭ قارقىندى وسۋىنە يمميگراتسيانىڭ اسەرى ماڭىزدى. قازاقتىڭ قارقىندى ءوسۋ جولى - تابيعي ءوسىم، يمميگراتسياىق ءوسىم - قازاق رەپاترياتسياسى، ەڭ سوڭعى ماڭىزدى رەسۋرس - اسسيميلياتسيالىق ءوسىم.

1989 -جىلى قازاقتىڭ سانى 6 ميلليون 534 مىڭ، 1999 -جىلى 7 ميلليون 985 مىڭ، 2009 -جىلى 10 ميلليون 096 مىڭ، ال 2015 -جىلدىڭ 1-قاڭتارىنا ەسەپتەلگەن مەمستات اگەنتتىگىنىڭ بولجامى بويىنشا 11 ميلليون 497 مىڭعا جەتىپپىز. 1989-2015 -جىلدارى قازاقتىڭ جالپى ءوسىمى - 5 ميلليون (ناقتىراق ايتساق، 4 ميلليون 963 مىڭ) بولىپتى. وتكەن شيرەك عاسىر (26 -جىل) كەزەڭىندە %76 ءوسىپپىز. بۇل - اتالعان تابيعي، يمميگراتسيالىق جانە اسسيميلياتسيانىڭ ءوسىمنىڭ قوسىندىسى. بۇگىندە قازاقتىڭ جىلما- جىل تابيعي ءوسىمى مولشەرى - 200 مىڭداي، قالعانى، نەگىزىنەن، ورالمانداردىڭ ۇلەسى. سوڭعى ونجىلدىقتا قازاقتىڭ اسسيميلياتسيالىق ءوسىمى ەلەۋلى ستاتيستيكالىق كورسەتكىش بەرەتىن بولدى. ولار قازاقتىڭ سانىن قازاقستانعا كوشىپ كەلگەن قاراقالپاق پەن ۇيعىرلاردىڭ قازاقتىققا وتۋىنەن بولىپ وتىر. كەلەسى ونجىلدىقتار وزبەكتەردىڭ قازاقىلانۋىنا اكەلەدى. بۇل دا ءپوزيتيۆتى ۇدەرىس كورىنىسى.

باسقا ۇلتتاردى شەتتەتپەي، ولاردىڭ ۇلتتىق بولمىسىنىڭ، ۇلتتىق ساناسىنىڭ جانە يدەنتيفيكاتسياسىنىڭ وزگەرۋىنە شەك قويماي، ءىشتارلىق جاساماي، قازاقتانۋىنا جول اشۋ دەموكراتيالىق ۇدەرىس ەكەنىن ايتامىز. ال بارىنەن دە جامان نارسە - سەگرەگاتسيا. بۇل مەكتەپتەن باستالادى. ماسەلەنكي، وزبەك، ۇيعىر، تاجىك مەكتەبىن ءبىتىرىپ، ودان كەيىن نە ىسكە، نە وقۋ جالعاستىرۋعا جاراماي، مۇشكىل حالگە تۇسكەن زامانداستاردى قايتەمىز؟! سول سياقتى، ورىس مەكتەبىن بىتىرگەن ورىس بالالارى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ دە ورىس ءبولىمىن ءبىتىرىپ، قازاقشا بىلمەگەندىكتەن، كەڭسە قىزمەتىنە دە جارامايدى. ولاردىڭ قازاقشا وقىماۋداعى ويى - ءاۋ باستان رەسەيگە كەتۋدى دىتتەيتىنى جاسىرىن ەمەس. ال ۇيعىر، وزبەك، تاجىك مەكتەبىنىڭ تۇلەكتەرى شەتىنەن كەتپەنشى مەن دۇكەنشى، ەتىكشىلىكتەن اسا الماي ءجۇر. ورتا مەكتەپ پەن ۋنيۆەرسيتەت الەۋمەتتىك وسۋگە، قىزمەتتىك مانسابىن جوعارىلاتۋعا جول اشۋى كەرەك. سوندىقتان، از ۇلتتار مەكتەپتەرىن (سونىڭ ىشىندە، ورىس مەكتەبىن) جاپپاۋ دا كەرەك شىعار؛ ءبىراق ول مەكتەپتەردە %80 ساباق قازاق تىلىندە وتۋگە ءتيىستى، سوندا عانا ۇلتتىق ازشىلىق مەكتەبىن بىتىرگەندەر ءوز تالابى مەن تالانتىنا سايكەس ورىندى قازاق ەلىنەن تابادى، ءتىپتى، ءتاۋىر قىزمەتتىك مانساپقا يە بولادى.

ۇلت پەن مەملەكەت ساقتالادى: ەگەر ۇلتتىق يدەيا مەن سوعان سايكەس يدەولوگيا بولسا. قازاقتىڭ ۇلتتىق يدەياسى مەن يدەولوگياسىندا بىرنەشە ماڭىزدى تالاپ بار. ول ءۇشىن مەملەكەتتىك ءتىل ءىس جۇزىندە ءوز قۇزىرىندا بولماعى ءلازىم. جانە قازاقتىڭ ءداستۇرلى ءدىنى مىزعىماعانى ءجون. ءتول مەملەكەتىمىزدىڭ ماڭگىلىك ەكەنىن بايان ەتۋ دە ماڭىزدى ءرول اتقارادى.

ەكونوميكالىق داعدارىس كەزىندە جوعارى بيلىك ۇلتجاندىلىقتى ساياسي تەحنولوگيالىق رەسۋرس رەتىندە پايدالانا باستادى. بۇل، البەتتە، جاقسى. ەلىمىزدىڭ ەگەمەندى مەملەكەت رەتىندەگى تاريحي باستاۋى پۋتين ايتقانداي، 1991 -جىلدان ەمەس، 550 جىل بۇرىن باستالعانى رەسمي تۇردە باياندالىپ، ءدۇبىرلى مەرەيتوي رەتىندە اتاپ ءوتىلدى.

قايتالاپ ايتايىق، قازاق ەلى ەتنوتسەنتريزمگە ەمەس، لينگۆوتسەنتريزمگە نەگىزدەلۋى كەرەك. ءبىز ساياسي ۇلت قۇرۋعا ءتيىستىمىز. وزبەك تەكتى قازاق، ۇيعىر تەكتى قازاق دەگەن تىركەس قازاقتىقتىڭ قوسىمشا دالەلى سياقتى بولادى. سەبەبى، قازاق ساناتىنا كىرۋ - وتە ابىرويلى، وزىق مىندەت. قازاقشا سويلەۋ - عانيبەت. ماسەلەن، ءوزىم شەت ەلدەردە ءبىر ايدان ارتىق بولسام، باسىم اۋىرىپ مازام كەتەدى، انا ءتىلىنىڭ جەتىسپەۋشىلىكتەن زارداپ شەگەم...

ايتەۋىر، ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءار ازامات مەملەكەتتىك ءتىلدى يگەرسە، تەگىنە، ۇلتىنا قاراماستان مەريتوكراتياعا سايكەس ورنىن تابۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن.

«قازاق ءۇنى» گازەتى

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى