احمەتبەك نۇرسيلا: قازاق كاسىپكەرلەرى بيزنەستىڭ تەتىگىن تاپپاي ءجۇر
«شۆابسكيە كولباسكي» شۇجىق كومبيناتىنىڭ يەسى. «اسىل اعاش» ("Heaven House') ساۋدا ماركاسىمەن پاۆلودارداعى جيھاز فابريكاسىن بانكروت بولىپ جاتقان جەرىنەن كوتەرگەن بيزنەسمەن. 2001 -جىلى قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى كاسىپكەرلەرلەر كەڭەسىنىڭ مۇشەسى بولعان. «سارجايلاۋ» قىمىز شۇبات ءوندىرىسى كومپانياسىنىڭ يەسى جانە باس ديرەكتورى. سەمەي-تەرى تون تىگۋ كومبيناتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى. ءۇرجار ەت كومبيناتىن بانكروتتىقتان كوتەردى. «پەستيتسيدى» ج ش س تىڭايتقىشتار ساتاتىن كومپانيانىڭ اكتسيونەرى.
بىرنەشە بيزنەس- جوبانىڭ نەگىزىن قالاپ، جۇزەگە اسىرعان قازاق كاسىپكەرى احمەتبەك نۇرسيلا - سوڭعى جىلدارى ينتەرنەت- اۋديتوريا، اسىرەسە، Facebook قولدانۋشىلارى ءۇشىن جاقسى تانىس تۇلعا. قاي ءبىر كەزدەرى «ساپالى قازاق» دەپ جوبا باستاپ، جاقىندا كاسىپكەرلىككە قاتىستى ترەنينگتەر ۇيىمداستىرۋعا كىرىسكەن كاسىپكەرمەن 7kun.kz سۇحباتتاسقان بولاتىن.
- احمەتبەك اعا، وتكەن جىلعى «ساپالى قازاق» جوباسىنىڭ جالعاسى دەپ اتاپ، كاسىپكەرلىككە ۇيرەتەمىن دەپ ترەنينگ باستاپ جاتىر ەكەنسىز. سونى وتكىزۋدەگى ماقساتىڭىز نە: قازاق جاستارىن كاسىپكەرلىككە باۋلىسام دەگەن ەنتۋزيازم با، الدە كوممەرتسيالىق جاڭا جوبا ما؟ ەنتۋزياست بولساڭىز، نەگە تەك ءبىرىنشى ترەنينگى عانا تەگىن؟
- ەنتۋزيازم دا بار، كوممەرتسيالىق جاعى دا بار. ءبىر جاعىنان، قازاقتار كاسىپكەرلىكتى بىلسە ەكەن، قازىرگى زامانعا ساي بيزنەس جۇرگىزسە دەيمىن. ەكىنشى جاعىنان، بۇل مەنىڭ كوممەرتسيالىق جوبام بولماق، سەبەبى مەن كاسىپكەرمىن عوي، ماعان تابىس اكەلۋ كەرەك، سوندىقتان ترەنينگتەر اقىلى. اقىلى بولعاندا دا قارجىسى قوماقتى بولادى، سەبەبى وسى جوبانىڭ اياسىندا مەن قاتىسۋشىنىڭ قولىنا اقشا اكەلەتىن، دايىن بيزنەس جاساپ بەرەمىن دەي الامىن.
- ماسەلەن؟
ماسەلەن، قازىرگى ادامداردى تولعاندىراتىن، ىشكى دۇنيەسىندە قاراما-قايشىلىق تۋدىراتىن ەكى نارسە بار. ءبىرى قايتسەم باي بولامىن دەگەن وي. ەكىنشىسى كىم باي بولعىسى كەلەدى دەپ اشىق سۇراساڭ، مەن دەپ سۋىرىلىپ شىعىپ، الدىعا شىعا كەلۋگە ۇمتىلماۋ. باي-باقۋاتتى بولۋدى بىزدە ءبىر ۇيات نارسە سەكىلدى كورەدى. «ە، مىناۋ اقشاعا قۇمار ەكەن، ەسىل-دەرتى بايۋ، تۋىسىن دا ساتىپ كەتەدى» دەگەن تۇسىنىك بار. ءبىراق، كىم كەدەي بولعىسى كەلەدى دەسەڭ، ۇندەمەيدى. جوق وندايلار.
ال ەندى سول باي بولۋدىڭ تەتىگى نەدە؟ ماسەلەن، جالاقىعا ىستەپ، بايىپ كەتۋگە بولا ما؟
- مەنىڭ ويىمشا، جوق.
- بولادى، ءبىراق ول ءۇشىن وتە ۇلكەن قىزمەتتە، مىسالى، توپ- مەنەدجەر بولۋ كەرەكسىڭ. ماسەلەن، ۇلكەن بانك باسشىلارى 20-30 مىڭ دوللار الادى دەيىك. ءبىراق، سونىڭ وزىندە ۇلكەن داۋلەت قۇراي الماۋىڭ مۇمكىن، سەبەبى سەنىڭ جالاقىڭا سايكەس شىعىنىڭ دا بولادى. جۇرگەن ورتاڭا ساي كيىنىپ، ءجۇرىپ- تۇرۋعا ءتيىسسىڭ، ۇيىڭە قىتاي جيھازىن قويا المايسىڭ، تويعا دا 50 دوللار اپارا المايسىڭ، سولاي عوي؟ سوندىقتان ەڭ دۇرىس، ادال جول -بيزنەسمەن بولۋ. ءبىراق، نەدەن باستاسام، قالاي باستاسام دەگەن سۇراق قوعامنىڭ 90 پايىزىن مازالايدى. بىرەۋدە ءبىر، ءتىپتى بىرنەشە جاقسى يدەيا بولۋى مۇمكىن، ءبىراق قولىندا قاراجات جوق. ەندى بىرەۋ نەسيە الىپ، بارىن سالىپ، بيزنەس باستادى، ءبىراق ساتسىزدىككە ۇشىرىپ، تاقىرعا وتىردى دا قالدى. جوبام وسىنداي جاندارعا ارنالادى، ءبارىنىڭ دەمەيمىن، ءبىراق ءبىرازىنىڭ ماسەلەلەرىن شەشىپ بەرە الامىن.
نەمەن اينالىسامىن، قاي سالانى تاڭدايمىن؟ قاي جەردە جولىم بولادى، قايتسەم قاتەلەسپەيمىن؟ مىنە، وسى سۇراقتارعا ترەنينگىمدە جاۋاپ بەرەمىن.
جالپى، قازىرگى كاسىپكەرلىك تۋرالى ايتقاندا عالامتورعا توقتالعىم كەلەدى. ينتەرنەت كوزگە كورىنبەيدى عوي، ءبىر كىشكەنتاي بالالار كومپيۋتەردە، تەلەفوندا بىردەڭە ىستەپ وتىرادى، ەل ولار تۋرالى ويناپ وتىر ما، نە ىستەپ وتىر، ودان دا جۇمىس ىستەمەي مە دەپ ويلايدى. قايدان ءبىلسىن، ولاردىڭ ميلليونداپ اقشا تاۋىپ جاتقانىن، ءبىزدىڭ جۇمىس ىستەپ، ماڭداي تەرمەن تاپقان ءبىر جىلدىق تابىسىمىزدى ءبىر- اق ايدا تاباتىنىن. مىنە، سونى يگەرۋ كەرەك قازاق جاستارىنا، سول مۇمكىنشىلىك بولىپ تۇر ءقازىر، ونداي ۇنەمى بولا بەرمەيدى.
- فەيسبۋكتە وسى ترەنينگ تۋرالى جازعاندا تەك قانا B2C جوبالاردى قابىلدايمىن دەدىڭىز...
- جوق، قازىر B2B جوبالاردى دا قابىلداپ جاتىرمىن.
- بىزدە قازاق ءتىلدى، ساپالى B2B بولسىن، B2C بولسىن، جوبالار بار ما؟
- ايتا بەرسەڭ اڭگىمە كوپ قوي وسى جەردە. قازاق ءتىلى دامىمايدى دەپ فەيسبۋكتا كوبىنە وسى جۋرناليستەر ايتىپ وتىرادى عوي. بارلىعىنىڭ ايتاتىنى «سەن ءارىپتى قاتە جازدىڭ»، «اناۋ جەردەگى ءبىر مەكەمەلەردىڭ اتى دۇرىس جازىلماي قالدى» دەگەن سونداي اڭگىمەمەن عانا شەكتەلەدى. مەنىڭ ويىمشا، ولاي ءتىل ەشقاشان دامىمايدى، ول - تىشقان تىرلىك. ويتكەنى، نە نارسەنىڭ دە دامۋى ءۇشىن قاجەتتىلىك بولۋى كەرەك. سولاي عوي؟
- ءيا...
مىسالى ءۇي سالايىق، باسقا بولسىن، ونى ەشكىم زورلىقپەن ىستەتە المايدى عوي؟ قاجەتتىلىك بولسا، مەن دە سول كەزدە داميمىن. ءتىل دامۋ ءۇشىن قاجەتتىلىك بولۋ كەرەك. تىلگە قاشان قاجەتتىلىك تۋادى؟ ءتىل - كۇنكورىس قۇرالى. كۇنكورىس سول تىلدە بولسا، قاجەتتىلىك بولادى. مىسالى، ءبىر نارسە ىزدەۋ ءۇشىن ينتەرنەتتى پايدالانامىز. ال ەندى سول ينتەرنەتتە تەحنولوگيا، قارجى تۋرالى قازاقشا ىزدەپ كورىڭىزشى. ءنول! قازاقشا ىزدەسەڭىز، ادەبيەت، تاريح، ولەڭ وسىنى عانا تابا الاسىز. ال، سىزگە كوشىرمە اپپاراتىن جوندەۋ كەرەك بولسا نەمەسە كومپيۋتەرگە كىرگەن ۆيرۋستى جويۋ قاجەت بولسا، اقپاراتتى نە اعىلشىنشا، نە ورىسشا عانا تاباسىز. بىردە- ءبىر ءوندىرىس، زات ساتاتىن دۇكەننىڭ قازاق ءتىلدى سايتى جوق. وسىنىڭ بارلىعىن قازاقشا جاساۋعا بولا ما، جوق پا، وعان ەندى مەنىڭ اقىلىم جەتپەيدى. ەگەر ءبارىمىز جاپپاي قازاقشا ىزدەپ، ماسەلەن، كىرپىش ساتۋ تۋرالى مالىمەتتى مەملەكەتتىك تىلدە قاراساق، سۇرانىس كوبەيە باستاسا، ادامدارعا قاجەت بولسا، بيزنەس تە سويلەي باستايدى.
- بيزنەس، ياعني مايدا-شۇيدە، انا جەردەن الىپ، مىنا جەرگە ساتۋ ەمەس، كولەمدى، ءىرى بيزنەس جوبالار مەن قازاق ءتىلى ەكەۋى ءبىر ارناعا توعىسپايدى دەگەن تۇسىنىكتى كەزدەستىرىپ قالامىز. قازاقشا سويلەپ جۇرگەندىكتەن وسىنى وزگەرتۋگە مۇددەلىمىز، ماسەلەنى كوتەرگەن دۇرىس دەپ ويلايمىن. قالاي ويلايسىز، نە ىستەۋ كەرەك؟ جالپى، قازاق ءتىلى بيزنەسكە كەرەك پە؟
- بۇل ەندى حالىقتىڭ سۇراعى عوي. مەن ءوزىم تىرناعىما دەيىن قازاقپىن، كىشكەنتايىمنەن تازا قازاق قوعامىندا وسكەن اداممىن. الپامىس، ەر تارعىن جىرلارىن تىڭداپ ءوستىم. كەشەگى اباي، مۇحتار، شاكارىمدەر مەن جۇسىپبەكتەردىڭ وتە باي جاۋھارلارىن تەرىپ، وقىپ جاتقاندا، جىلاعىم كەلەدى. اباي «سامورودنىي سارى التىن، ساۋداسىز بەرسەڭ المايدى، ساۋدىراعان جەزىنە. ساۋدىرسىز سارى قامقانى، ساداعا كەتكىر سۇرايدى، سامارقاننىڭ بوزىنە» دەپ ايتپاقشى، قازىر ءبوز بيلەگەن زامان بولدى عوي. قازاق ءتىلىنىڭ تۇرمىستىق دەڭگەيدەن اسا الماي جاتقانىن كورىپ كۇيەسىڭ، ءبىراق ءومىر ءوز دەگەنىن الادى، جۇرتقا كۇن كورۋ كەرەك، تاماق ءىشۋ كەرەك. قاي ءتىل قاجەت، قاي ءتىل كۇنكورىسكە كەرەك دەگەندەي. ءبىزدىڭ كۇنكورىس ءتىلىمىز بولەك، ال تەحنولوگيالاردىڭ ءتىلىن تۇگەلدەي قازاقشاعا اۋدارىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. ول ءۇشىن حالىق سانى 60-70 ميلليون ادام بولۋى كەرەك. مىسالى، قىتايدا بىردە-ءبىر كومپانيانى جالعىز اعىلشىن تىلىمەن كىرگىزبەيدى. ءبارىن تۇگەلدەي قىتايشاعا اۋدارادى. تۇرىكتەردە دە سولاي دەسە بولادى. ال، ءبىز ەندى ءماجبۇرمىز.
ءبىراق، ادام انامدى ساتپايمىن دەگەن سەكىلدى، تۋعان ءتىلىن دە ەركىن مەڭگەرۋى قاجەت دەگەن پىكىردەمىن. ال، كۇنكورىس ءۇشىن، قالىڭ جۇرتتان قالماس ءۇشىن ورىس ءتىلى مەن اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرۋ كەرەك. بۇكىل تەحنيكا ءتىلىن، عىلىم مەن ءوندىرىس ءتىلىن قازاقشاعا اۋدارىپ شىعۋ ۋتوپيا شىعار دەپ ويلايمىن...
ماسەلەن، ءۇشتۇعىرلى ءتىل دەگەن بار. وعان ءتىلىمىز ايىر بولىپ كەتتى مە دەپ جاقتىرمايتىندار كەزدەسەدى. ءبىراق، ونى دۇرىس ءتۇسىنۋ كەرەك. مىسالى، ادەبيەتتى، مادەنيەتتى بىلگىڭ كەلسە، قازاق ءتىلىن وقى. ال، تەحنيكا، بيزنەس ءتىلىن ۇيرەنگىڭ كەلسە، ورىس- اعىلشىندى مەڭگەر.
- ول سالالاردى قازاق تىلىندە سويلەتۋ...
- مەنىڭ ويىمشا، بۇعان 0,1 پايىز عانا مۇمكىنشىلىك بار. مىسالى، مەن كەيىنگى 20 جىل ىشىندە مىڭ كىتاپ وقىسام، سونىڭ جيىرماسى عانا قازاقشا بولدى. قالعاندارىن ورىسشا وقىدىم، تاعدىر سولاي ەتۋگە ماجبۇرلەدى. مەن ءوندىرىس ورنىن قولىما الدىم. سونى دامىتۋ ءۇشىن قازاقشا ىزدەپ، ەشتەڭە تاپپادىم. ماركەتينگ، قارجى، لوگيستيكا، وندىرىسكە قاجەتتى عىلىم تەك قانا ورىس تىلىندە بولدى. مەنىڭ ءبىلىمىم جەتىسپەدى. سوندىقتان، كۇنى-ءتۇنى وقىدىم. ال، مەنىڭ قازاقشا قورىم سول مەكتەپ كەزىندەگى نە 30 جاسقا دەيىنگى جيعان- تەرگەنىمنەن تۇرادى. قازىر قايتادان ۋاقىت تاپقان كەزدە وقيمىن.
- سوندا قازاق ءتىلى تەك ادەبيەت، مادەنيەت نە ونەر سەكىلدى جەردە عانا قولدانىلىۋ كەرەك قوي؟ قالعان جەرلەردە، ماسەلەن، تەحنيكاعا قازاق ءتىلىنىڭ ارالاسپاي قويعانى دۇرىس پا؟ مەن ءسىزدى دۇرىس ءتۇسىنىپ وتىرمىن با؟
- ارالاسقانى جاقسى بولار ەدى. ولاي بولىپ جاتسا باقىت قوي. ءبىراق، مۇمكىن ەمەس دەگەن بار عوي. ەندى بۇل مەنىڭ جەكە باسىمنىڭ تۇسىنىگى. مەن تۇيەمەن، جىلقىمەن، قىمىزبەن كوپ اينالىستىم. بەس جىلداي. وقىماعان كىتابىم جوق. قازاقشا ەشتەڭە تاپپايسىڭ. قىمىز تۋرالى جالپى تۇسىنىك قانا بار. ال، ءبىراق ەندى ماعان كەرەك دۇنيە، مىسالعا، مالعا قاتىستى دۇنيەلەر تۋرالى قازاقشا ون ماتەريال تاپساڭ، ورىسشا ون مىڭىن تاباسىڭ. وسى سەكىلدى دۇنيە عوي. ونىڭ ار جاعىندا ميللياردتاعان اۋدارمالار جاتىر. كوز الدىڭا ەلەستەتشى، ميللياردتاعان ماتەريالداردى اۋدارۋىڭ كەرەك. ونىڭ بارلىعى تەحنيكالىق. وعان ادام قايدا؟ كىم اۋدارادى؟ ودان كەيىن ونى كىم قولدانادى؟
ال، ەندى نەگە قازاق ءتىلىن وقۋ كەرەك دەگەنگە كەلسەك. ۇلتىن، ءتىلىن، تاريحىن بىلمەگەن ادامنىڭ ەشكىمگە جانى اشىمايدى. ءاربىر ادام ۇلتىمدى سۇيەيىن، پاتريوت بولايىن دەپ ەمەس، جەكە باسىنىڭ قامى ءۇشىن انا ءتىلىن ءبىلۋى قاجەت. قازاقتىڭ قامىن قىتاي ويلامايدى. ەگەر ءبىزدىڭ ازامات ورىسشا، اعىلشىنشا تاربيەلەنگەن بولسا، ول شەتەلگە بارىپ، ءۇي الىپ، سول جاقتا قالادى. اناۋ فوربستىڭ دا تىزىمىندە بار عوي، مىسالى. ودان بولەك مىڭداعان قازاق شەتەلدە ءجۇر. ءاربىر قازاق ءوزىنىڭ ۇرپاعى قايىرشى ەلدە ءومىر ءسۇرسىن دەمەسە، قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋى، ۇيرەتۋى ءتيىس، جانى اشۋى ءتيىس. مەن حالىق ءۇشىن، ەل ءۇشىن ەمەس، ءوزىم، بالام ءۇشىن ۇيرەتەمىن. اللا قالاسا، نەمەرەم بولادى. ءار ادام نەمەرەسىنىڭ ساۋ بولعانىن، جاقسى تۇرعانىن قالايدى. نەمەرەم جاقسى تۇرسىن دەسەم، مەملەكەتىم دە جاقسى تۇرۋى كەرەك. باسقالاي مۇمكىن ەمەس. تۇسىندىرە الدىم با سىزگە؟
- ءيا، ءتۇسىنىپ وتىرمىن.
- ءار قازاق ەلىم، جەرىم ءۇشىن دەپ ەمەس، ءوزىنىڭ نەمەرەسى ءۇشىن تىرىسۋى كەرەك. ال، ەندى شەتەلگە كەتىپ جاتقان، قازاقتىڭ تىلىمەن، داستۇرىمەن تاربيەلەنگەن ادامنىڭ ەلگە قايتىپ كەلمەۋى مۇمكىن ەمەس. وزگە تاربيە العان ادامداردىڭ ءجونى بولەك. ولاردىڭ تامىرى جوق. قازاقستاندا جاعداي قيىن بولسا، بالا- شاعاسىن الىپ كەتەدى دە قالادى. ال مەن كەتە المايمىن. قانشا تابىستى بولسام دا ەميراتتان بولسىن، باسقا جەردەن بولسىن، ءۇي المايمىن، كەتپەيمىن.
- باسقا مەملەكەتتە جىلجىمايتىن مۇلىگىڭىز جوق پا؟
- جوق. مەنىڭ قىتايدا قالۋىما بولاتىن ەدى. كەرەمەت مەملەكەت. قىس جوق، جىل ون ەكى اي جاز. بيزنەس ءۇشىن تاماشا جاعداي جاسالعان. «نە بار ەلدە، قال وسى جەردە» دەپ ايتتى ماعان. ءبىراق ەلگە قايتپاۋ تۋرالى ءبىر مىسقىل بولسا دا وي مەنىڭ باسىما كىرىپ تە شىققان جوق. «ءيت تويعان جەرىنە» دەيتىندەي، ءيت ەمەسپىن عوي.
- كەزىندە ءسىز بيزنەس جۇرگىزىپ جۇرگەن ۋاقىتتا قىسىم كورىپ، شەتەلدە تۇرۋعا ءماجبۇر بولدىڭىز دەگەن ءسوز بار. قازىر ەندى ول تۋرالى ايتۋعا بولاتىن شىعار؟ تولىعىراق تارقاتىپ بەرە الاسىز با؟
- ەندى ەسكى جارانىڭ اۋزىن تىرناپ كەرەگى جوق. بەلگىلى عوي، مەن ءتىپتى فەيسبۋكقا دا جاريالادىم. كەزىندە پاۆلوداردا مەنىڭ جيھاز فابريكام بولدى، وعان پرەزيدەنت تە كەلگەن بولاتىن. سول جىلدارى مەن پرەزيدەنتتىڭ جانىنداعى كاسىپكەرلەر وداعىنا مۇشە ەتىپ سايلانعانمىن. ونىڭ قۇرامىنا ءابىلازوۆ، ءابىلوۆتار دا كىرگەن-دى. سول كەزدەردەگى قۇجاتقا قاراساڭ «چلەن سوۆەتا پرەدپرەنيماتەلەي نۋرسيلانوۆ ا. ك.» دەپ تۇر. ويتكەنى 4 جىل توقتاپ تۇرعان ۇلكەن فابريكا بانكروت بولىپ، قيراپ قالعاندا، مەن سونى الىپ، قازاقستانداعى ەڭ ءبىرىنشى الەمدىك دەڭگەيدەگى ءونىم شىعاراتىن كاسىپورىنعا اينالدىردىم.
- بۇل توقسان بەسىنشى جىلدار ما؟
- جوق، توقسان سەگىزدەردە الدىم. ەكى مىڭىنشى جىلدارى وسىنداي دارەجەگە جەتكىزدىم. نوۆوسيبيرسكىگە بارىپ، ءسىبىردىڭ التىن مەدالىن ءبىزدىڭ جيھازىمىز ۇتىپ العان بولاتىن. قازاق باستاعان قازاقستانداعى ەڭ ۇزدىك فابريكا 2 جىل بويى ول جاقتا گران-پري الدى. سول كەزدە مەن انا ءبىزدىڭ جيھازداردى سۋرەتكە تۇسىرەمىن دەپ ماسكەۋدەن ارنايى فوتوگرافتار شاقىرىپ، ستۋديا جاساقتاۋعا ءماجبۇر بولدىم. سەبەبى، قازاقستاندا ونى تۇسىرە المادى. ءبىزدىڭ فوتوگرافتار «امەريكادا ساتۋعا لايىق ءونىمدى قازاقستاننان ءبىرىنشى رەت كورىپ وتىرمىز، ونىڭ حالىقارالىق تالاپتارعا ساي كاتالوگى بولۋ كەرەك. ءبىراق، مەبەل ءتۇسىرۋ دەگەن وتە قيىن. ءبىزدىڭ ءتۇسىرىپ جۇرگەنىمىز ءبىر پاچكا سيگارەت، مىنانى ءتۇسىرۋ ءۇشىن ۇلكەن ستۋديا كەرەك» دەدى. ەڭ قيىنى جارىق ەكەن. سودان كەيىن ماسكەۋدەن ون شاقتى ادامنان تۇراتىن كوماندا الدىرتتىم. ولار كەلىپ، 1 اي جاتىپ، ۇلكەن ستۋديا جاسادى. الگى...
- ...فوتوسەسسيا...
- ءيا، فوتوسەسسيا ءتۇسىردى. جاقىندا قايتىس بولعان كۇيەۋبالا (راحات اليەۆ - رەد.) سەبەپشى بولىپ، سول كەزدە سول فابريكانى تاستاپ كەتۋگە ءماجبۇر بولدىم. ەكى جىل قىتايدا تۇرىپ كەلدىم. ودان كەيىن قايتا ورالىپ، ءبارىن باسىنان باستادىم، جيعان-تەرگەنىمدى جاڭا بيزنەسكە سالدىم.
- قازىرگى كاسىپكەرلەرگە وسىنداي قاۋىپ بار ما؟ قالاي ويلايسىز؟
- قازىر اللاعا شۇكىر، جوق شىعار. ول كەزدە رەيدەرلىك دەگەن بولاتىن ەدى عوي. قازىر ەندى بىرەۋدىڭ ىستەپ وتىرعان جۇمىسىن تارتىپ الىپتى دەيتىندى ەستىگەن جوقپىن. ءبىز ىستەگەن كەزدە بانديتتەر بولدى، اتىپ كەتۋ بولدى، رەكەتتەر بولدى. ونىڭ ءبارىن باستان وتكىزىپ كوردىم. راحات اليەۆتىڭ ىستەگەنىنىڭ ءبارىن حالىق بىلەدى.
- بىلۋىمىزشە، بيزنەستەرىڭىزدىڭ ءبىرى - قىمىز. وسى تۋرالى ايتىپ بەرە الاسىز با؟
- بيزنەستىڭ وڭايى دا، قيىنى دا بولادى. ال مىنا قىمىزدى قيىننىڭ قيىنى دەۋگە كەلەدى. وتە اۋىر. بۇل وڭاي بولسا، باياعىدا دامىر ەدى. تالاي ادامنىڭ باسى تاسقا سوعىلدى. سونىڭ ءبىرى مەنمىن. شىنىمدى ايتايىن، ماعان وتە قيىن. ءتۇرلى سەبەپتەرى بار ەندى ونىڭ. شامام كەلگەنشە ىستەپ جاتىرمىن. مىسالى، مەنىڭ ەت كومبيناتىم، فابريكالارىم بولدى، ونىڭ قاسىندا مىناۋ ون ەسە، ءجۇز ەسە قيىن.
- بىرنەشە كومپانيانىڭ قۇرىلتايشىسىز. بىرنەشە بيزنەستى قاتار الىپ ءجۇرۋ وڭاي ەمەس شىعار؟
- ارتىقشىلىعى دا، كەمشىلىگى دە بار. قازاق ەكى كەمەنىڭ باسىن ۇستاعان سۋعا كەتەدى دەيدى. ءبىر نارسەنى باستاپ، سونى جەتىستىككە جەتكىزۋ كەرەك دەيدى. مىنەزىمنەن دە بار، ءبىر جاڭا نارسە كورسەم، قىزىعىپ، سونى ىستەگىم كەلىپ، وعان دەيىنگى اينالىسقان ىسىمنەن كوڭىلىم قالىڭقىراپ قالادى. ءار نارسەنىڭ باسىن شالا بەرەتىنىمدى كەمشىلىك دەپ بىلەم. ءبىراق، زامان داميدى، تەحنولوگيا داميدى، مەنەدجمەنت داميدى، ەندى جۇيەسىن دۇرىس يگەرە العان ادامداردا ون، جيىرما، وتىز كاسىپورىننان بار عوي. جۇيەسىن قويا الساڭ، قانشاما بيزنەستى يگەرۋگە بولادى.
- ەۋرازيالىق وداقتان مۇمكىندىك كورىپ وتىرسىز با؟ الدە كەدەرگى كەلتىرىپ جاتىر ما؟
- پىسىق بولساڭ، جول تاباسىڭ. قازاقستاننىڭ نارىعى كىشكەنتاي عوي. ەتىڭ ءتىرى، كەرەمەت دۇنيە شىعارساڭ، ساعان جاڭا نارىق اشىلادى. جالقاۋ بولساڭ، قاۋىپتى، ارينە. كاسىپكەرلىك، باسەكەلەستىك ءۇشىن جاقسى مۇمكىندىك دەپ ويلايمىن. بىلەكتىڭ كۇشى ەمەس، ءبىلىمنىڭ كۇشى شەشەدى عوي. ەندى كىردىك وعان، كەتە المايسىڭ. وتىرا بەرە المايسىڭ عوي، تىرشىلىك جاساۋ كەرەك.
- رەسەي نارىعىنا كىرەتىن ويىڭىز بار ما؟
- بار. وعان مۇمكىندىك تە بار. جالپى، تەك رەسەي ەمەس، قازىر دۇنيە ءجۇزى بويىنشا جۇمىس ىستەپ جاتقان قازاق جىگىتتەرى جەتەرلىك.
- ولار باعاناعى ءبىز ايتقان قازاقى، تامىرى بار جىگىتتەر مە؟
- ايتا المايمىن. بار شىعار.
- كەيبىر ازاماتتار، جالپى قوعامدا مەكتەپ باعدارلاماسىنا «قارجىلىق ساۋاتتىلىق»، «كاسىپكەرلىك» سەكىلدى پاندەردى ەنگىزۋ كەرەك دەگەن پىكىر ايتىپ ءجۇر. بۇعان قالاي قارايسىز؟
- ءجۇز پايىز قولدايمىن. وتە قاجەت. ەلباسى الدىمەن ەكونوميكا، سوسىن ساياسات دەپ ايتادى عوي. راسىندا دا، تاۋەلسىزدىكتىڭ باستى كىلتى ەكونوميكالىق ەركىندىكتە. مەملەكەت، مىسالى، ءوز ءىسىن دۇرىس جۇرگىزە الماسا، زەينەتاقىنى تولەي الماسا، ول قالاي تاۋەلسىز بولا الادى؟ سولاي ما؟
- ءيا...
- سوندىقتان، مەكتەپ بىتىرگەن ادام ومىرگە دايىن بولىپ شىعۋى كەرەك. الىپپەسىن ءبىلىپ شىعۋى كەرەك. ال كاسىپكەرلىكتى، قارجىلىق ساۋاتتىلىقتى ۇيرەنسە، ول ومىرگە دايىن بولادى.
- باعانا ءبىر سوزىڭىزدە بىزدە بىرەۋ بايىپ كەتىپ جاتسا، ول ۇرلاپ كەتتى، جەپ كەتتى دەگەن كوزقاراس قالىپتاسقانى، جالپى بايلىققا دەگەن نەگاتيۆ بار ەكەنى تۋرالى ايتتىڭىز. حالىقتىڭ ويىنداعى وسى پىكىردى قالاي وزگەرتۋگە بولادى؟ نە ىستەۋ كەرەك؟
- ول پىكىر قاي جاقتان قالىپتاستى؟ پارا مەن پاراقورلىقتان. بايىعاننان كەيىن، ادال ەڭبەكپەن تاپپاعان سوڭ، اقشاعا قۇنىققان ادامدار قايىرىمدىلىققا جوق كەلەدى. جاسىراتىنى جوق، ءبارى بىرەۋدىڭ اعاسى، بىرەۋدىڭ تۋىسى، بىرەۋدىڭ دوسى. كاسىپكەرلىكپەن اينالىسپاعان. كەدەندە، تاعى ءبىر جەرلەردە ىستەگەن. اياق استىنان كەرەمەت جاقسى ءۇي الىپ، بالاسىن شەتەلگە جىبەرىپ، كولىك الادى. سودان بارىپ سونداي تۇسىنىك قالىپتاسادى. ايتپەسە، ەندى كەدەندە ىستەيتىن، نە وكىمەتتەگى ادامنىڭ جالاقىسى بەلگىلى عوي. انانداي ءۇي الۋ، تۇرمىس قۇرۋعا جالعىز جالاقى جەتپەيدى. سول حالىقتىڭ نيەتىن بۇزدى. پارا بەرۋ - دەرت.
سودان كەيىن بۇرىن، مىسالى، مۇعالىمگە پارا بەرۋ دەگەن، بولماسا ءبىر جەرگە قۋلىقپەن كىرىپ كەتۋ دەگەن ۇيات نارسە بولاتىن. قازىر سەن اكىم بولساڭ، جاقسى ءۇيىڭ، كولىگىڭ بولماسا، ءوزىڭدى اقىماق سانايسىڭ. پارا الىپ بايىعان دەگەن نەمەسە پارا بەرىپ، تەندەر الىپ، بايىپ كەتتى دەگەن جاقسى ءبىر تۇسىنىككە اينالدى. ول ەشقانداي ۇيات ەمەس قازىر. ەسەبىن تاۋىپ، ەبىن تاپساڭ بولدى دەگەن ناداندىققا تاربيەلەيتىن وزبىر تۇسىنىك قالىپتاسىپ كەتتى، وكىنىشكە وراي. سەن ءجاي كولىكپەن جۇرسەڭ، نەسى مينيستر، نەسى پروكۋرور دەيدى. ال، دۇرىس قوعامدا مەترومەن، ۆەلوسيپەدپەن جۇرەتىن مينيسترلەر بار. ولار مەن ءوزىمنىڭ تازا جالاقىما ءومىر ءسۇرىپ ءجۇرمىن دەيدى. بىزدەگى ەڭ قاۋىپتى نارسە سول.
مەن بالالارىم مينيستر، قارجى پوليتسياسى، تاعى سونداي- سونداي بىرەۋ بولماسا ەكەن دەپ ارماندايمىن. قازاق ايتادى عوي استىڭ ادالدىعى، باستىڭ اماندىعى دەپ. ۇرلاپ بايىساڭ، اقىر اياعى داستارحانعا اكەلىپ قويعان تاماعىڭ ارام دەگەن ءسوز. بالالارىمنىڭ پارا الىپ، پارا بەرىپ تەندەرگە قاتىسقاندارىن قالامايمىن. بار تىلەيتىنىم، ادال كاسىپكەر، ادال اكە بولسا دەيمىن. ءوزىم سەكىلدى كاسىپكەر بولسا ەكەن، ويتپەگەن جاعدايدا مىقتى مەنەدجەر بولسا...
- جالپى، كاسىپكەر مەن مەملەكەت قانشالىقتى جاقىن بولۋى كەرەك؟
- كاسىپكەرلەرگە مەملەكەت تيىسپەۋى كەرەك. كاسىپكەرلەرگە جاعداي جاساۋ كەرەك. مىسالى، قازاقستانداعى ەت نارىعىن الايىق. وعان مەملەكەت ءتۇرلى سۋبسيديالار ارقىلى كومەكتەسە الادى. نەمەسە كەيبىر سىرتتان كەلەتىن تاۋاردى ۋاقىتشا كىرگىزبەي قويۋى مۇمكىن. ماسەلەن، قازاقستانعا كوكونىستىڭ كوپ بولىگى قىتايدان كەلەدى. قىتايدى جاۋىپ تاستايىق، قازاقستاندىق كوكونىستەردى قىمباتىراق بولسا دا الىڭدار دەي الادى. ءوزىمىز ءۇشىن سىناپ كورسە بولادى. كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ نارىعى وسىنداي ۇستانىمدا عوي. ەگەر مەملەكەت وسىلاي جاساسا، كاسىپكەر تابىسىن تاۋىپ، سالىعىن تولەۋى كەرەك بولادى. باسقا قانداي بايلانىس بولۋى مۇمكىن؟
- IPO شىقتى عوي. سونىڭ، قالاي ويلايسىز، پايداسى بار ما؟
- سوعان باسىمدى قاتىرمايىن دەدىم، بىلمەيمىن.
- قاتىسقان جوقسىز با؟
- قاتىسقان جوقپىن.
- قازاق جاستارىنا، كاسىبىن باستايمىن دەگەن قىز- جىگىتتەرگە نە ايتاسىز؟
-قازىر كەرەمەت دارىندى، الدىعا كەتىپ قالعان قازاق جاستارىن كورەسىڭ. جاسىرمايمىن، سول جيىرما بەس جاسار جىگىتتەردەن بارىپ ساباق الامىن. كادىمگىدەي پارتاعا وتىرىپ، كومپيۋتەرىمدى اشىپ، ەكى ايداي ساباق وقىدىم. بىلمەيتىن نارسەلەرىمدى ۇيرەندىم. سولاردى كورگەن كەزدە كەۋدەمدە كەرەمەت قۋانىش ورنايدى. شىركىن قازاق جاستارىنىڭ ءبارى وسىنداي بولسا ەكەن دەگەن.
پەندە بولعاننان كەيىن ادامدا قىزعانىش، قورقىنىش بولماي تۇرمايدى. سونىڭ بارلىعى ادامعا العا جىلجىعانعا كۇش، ستيمۋل بەرەدى. سونداي تالپىنىستى كورەمىز، ءبىراق تەتىگىن بىلمەگەننەن كەيىن قۇر جانتالاس پەن تىرمىسۋ ەشتەڭە بولمايدى. مىسالى، الدەبىر ەلەكتر قۇرالىڭىز بۇزىلىپ جاتسا، قانشا كۇشەنسەڭىز دە، ەبىن بىلمەسەڭىز جوندەي المايسىز. ءبارىنىڭ تەتىگى بىلىمدە. مەنەن ءجۇز ەسە اقىلدى، مەنەن ءجۇز ەسە مىقتى جىگىتتەر بار، تەك تەتىگىن تابا الماي ءجۇر. كاسىپتىڭ تەتىگىن بىلمەيدى. ايتپەسە، سول ءبىر جەرىن مەڭگەرسەك، كوكتەمگى جاڭا شىققان كوك سەكىلدى، ءدۇر ەتىپ قازاق كاسىپكەرلەرىنىڭ باس كوتەرەتىنىنە سەنەمىن ءوز باسىم.
سۇحباتتاسقان دىنمۇحامەد زيادين «7»
سايتقا ازىرلەگەن بەيسەن سۇلتان ۇلى
