جۇمىر جۇرەك جۇلقىنباسىن

- مەن ءسوزىمنىڭ باستاۋىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جاريالانعان «ۇلت جوسپارى - قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» دەگەن ماقالاسىنان ورىستەتسەم دەيمىن.

پرەزيدەنت: «ءبىز كوپتەگەن سىناقتارعا ابىرويلى توتەپ بەردىك، شىنىقتىق، رۋحىمىزدى كۇشەيتتىك. ءبىز جاڭا قازاقستاندى - ۇلى دالا ەلىن قۇردىق» ، دەپ ەل دەگەن سوزگە ەرەكشە ءمان بەرىپتى. بۇكىل ادامزاتتىڭ ارمانى ءوز ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى عوي. ءبىز دە سول ۇلى ارمانىمىزعا جەتىپ، تاۋەلسىزدىگىمىزدى الدىق. ۇلت دەگەن ءسوزدىڭ وزىندە ۇلى ۇعىم جاتىر. ۇلتتى ۇلتشىلدىقپەن شاتاستىرۋعا بولمايدى. قازاقتا تەكتىلىك دەگەن كيەلى ءسوز بار. تەكتىلىك بار جەردە نامىس بولادى. نامىس بولعان جەردە جۇمىس جۇرەدى. ۇلتتىق سەزىمى بار ادام ءار ۋاقىتتا ۇلت ۇپايىن جىبەرمەيدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇلت ءسوزىن العا شىعارۋىنىڭ ارعى جاعىندا وسى سەزىم ۇشقىنى جاتىر. تەكتىلىك قازاقتا ەڭ جوعارى ۇعىمدى بىلدىرەتىنىن كەيدە ەستەن شىعارىپ الىپ جۇرەمىز، - دەگەن پروفەسسور.

 - ءبىز ءۇشىن تاۋەلسىزدىكتەن ارتىق باق تا، بايلىق تا جوق. جيىرما بەس جىل ىشىندە قازاقتى تورتكۇل دۇنيە تانىدى. ك س ر و زامانىندا الەۋمەتتىك جاعىنان دۇرىس ەدى دەرمىز. ءبىراق الدا ايتقان ۇلتتىق سەزىم، ۇلت ءتىلى - وزگەنىڭ بوداۋىندا كەتتى. تاۋبە، قازىر قازاق مەكتەپتەرى اشىلىپ جاتىر. ءتىلىمىز مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە بولدى. بۇل وڭاي كەلگەن جوق. وعان ارعى- بەرگى تاريح، وتكەن عاسىردىڭ سوڭىنداعى الاساپىران كۋا دەپ ويلايمىن. سونىڭ ءبىرازىن كوردىك. تاۋەلسىزدىك رۋحى ءبارىن جەڭىپ شىقتى. سونى ءارقايسىمىز ءبىلىپ، از ۋاقىتتاعى قيىندىققا توزىمدىلىك تانىتۋعا ءتيىستىمىز.

تاۋەلسىزدىك - ساياساتتان وزگە ءار ادامنىڭ بىلىمدىلىگىن، ويلى بولۋىن، ەلىنىڭ تۋىن - نامىس تۋى دەپ ءبىلۋدى قاجەت ەتەدى. قازىرگى زامان كۇشتىڭ زامانى ەمەس، ويى بيىك، ساناسى تولىق، ءبىلىمى مىقتى بولۋدى كەرەك ەتەدى. سوندا بارىنە دە، وتپەلى داعدارىسقا دا قايىسپاي توتەپ بەرەتىن بولامىز. اسىرەسە، بۇگىنگى ۇرپاق داۋىرگە قاراي تەحنيكانى جەتىك ءبىلۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن. سوندا وزگەگە ەسەسى كەتپەيدى. كەيدە ءبىز تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىر- قاسيەتىن بىلە بەرمەيتىن سەكىلدىمىز.

 ك س ر و تۇسىندا ماسكەۋگە بارۋ مارتەبە ەدى. قازىر الەمنىڭ ەسىگى - قازاققا اشىق. قولىمىز بۇعاۋدان بوس، ويىمىز شىرماۋدان تازاردى. ايتارىمىزدى ىركىلمەي ايتامىز. تاۋەلسىزدىك جەڭىل- جەلپى ءىس ارەكەتپەن ورنىقپايدى. قاجىرلى ەڭبەكپەن ىرگەسى بەكيدى. ەڭبەك ەلدىگىڭدى، ەلباسى ايتقان «ماڭگى ەل» يدەياسىن بەكىتىپ، ۇلى دالا ۇرپاعىن بەت العان بيىگىنە كوتەرەدى. مەن ەلدىك، تاۋەلسىزدىك ۇعىمىن وسىلاي تۇسىنەمىن. وزگەلەر دە وسىلاي باعالاسا ەكەن دەيمىن. بۇل بابالار ارمانى ەدى. بابالار ارمانى ورىندالدى. ەندى سول بابالار ارمانىن ۇرپاقتار ساناسىنا سىڭىرە وتىرىپ، ەلدىگىمىزدى باياندى ەتۋ، تاۋەلسىزدىگىمىزدى بەكەمدەي بەرۋ مىندەتىن ءمىنسىز اتقارۋىمىز كەرەك.

-   ءاليحان قازاقباي ۇلى، قازاقى جان- دۇنيەڭىزدى، ۇلتقا دەگەن ەرەكشە ءىلتيپاتىڭىزدى، ءتاڭىر نۇرىنداي تاۋەلسىزدىكتى جوعارى باعالايتىنىڭىزدى ەستىپ ادامي كاپيتالعا ارناعان ءومىر جولىڭىز ونەگەلى ەكەنىن بىلگەندەي بولدىق. كەزىندە الماتىداعى كارديولوگيا جانە ىشكى اعزا اۋرۋلارى عىلىمي- زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن ابىرويلى اتقارعانىڭىزدى دا بىلەتىن ەدىك. جۇرەك قان- تامىرلارى اۋرۋىنىڭ مامانى رەتىندە وسى اقاۋ جاس ۇرپاقتىڭ اراسىندا بەل الىپ بارا جاتقانداي كورىنە مە، قالاي؟

- شىنىندا، بەيكۇنا سابيلەردىڭ جۇرەك سىرقاتىمەن ومىرگە كەلۋى ازايماي تۇر. دەگەنمەن، بۇرىنعىعا قاراعاندا ىلگەرىلەۋشىلىك بار. مەن بۇل دەرتتىڭ ءتۇپ قازىعىن انا مەن اكەگە بايلانىستى دەر ەدىم. ويتكەنى، جاستار جاستىق جەلىكپەن ءجۇرىپ، كەيبىرەۋلەرى ەرتە ۇيلەنەدى، نە دەنساۋلىقتارىن تەكسەرمەي، ءبىرىن- ءبىرى بىلمەي كەزدەيسوق وتاۋ قۇرادى. بۇل ارادا مەن ولاردىڭ اراسىنداعى گەنەتيكالىق جاعىنان ساي كەلمەي قالاتىنىن ايتىپ وتىرمىن. بۇعان قوسا اۋىرىپ جۇرگەندە، ياعني ينفەكسيا ورىستەپ تۇرعاندا ءسابي پايدا بولادى. وسىدان كەيىن بولاشاق بالانىڭ بولمىسىندا گەنەتيكالىق وزگەرىس ورىن الادى.

ول دەگەنىڭىز نە؟ بىرىنشىدەن، الدا ايتقان ارتىق- كەم جاعدايلار جۇرەك اقاۋىنىڭ تۋىنداۋىنا اسەر ەتپەي قويمايدى. ونىڭ ۇستىنە بۇگىنگى زامانداعى وزگەرىستەر ولشەمى دە كوپ ماسەلەگە تۇرتكى بولۋدا. مەن جاستاردىڭ ۇيلەنۋىنە، ادەمى وتباسى قۇرۋىنا ەش قارسىلىعىم جوق. تەك ولار ەرتەڭگى ۇرپاق قامىن بۇگىننەن ويلاسا بولعانى. كورنەكتى جازۋشى عابيدەن مۇستافيننەن قالعان: «ۇيلەنۋ وڭاي، ءۇي بولۋ قيىن» دەگەن ءبىر قاناتتى ءسوز وسى جەردە ويىما ورالىپ وتىر. ءبىز وسى اتالى ءسوزدىڭ استارىنا تەرەڭ ءمان بەرسەك، دەنى ساۋ جاقسى بالا ومىرگە كەلىپ، وعان ۇلتتىق ۇلگىگە ساي ءتالىم- تاربيە بەرەر ەدىك. ونى ەلەمەۋ جاقسى بالا تاربيەلەۋگە اكەلمەيدى. قايتالاپ ايتامىن، ءبىز وسى ماسەلەگە كوپ كوڭىل اۋدارساق، جۇرەك اقاۋىمەن ومىرگە كەلەتىن ءسابيدى ازايتار ەدىك.

- بۇگىنگى كارديولوگيا سالاسى قانداي دارەجەدە دەگەن سۇراق تۋرالى وي ءوربىتىپ كورسەڭىز؟

- مەنىڭ جاستار، ولاردان ءوسىپ- ونەتىن ۇرپاق جايلى الدا قاداۋ- قاداۋ ويدى قوزعاۋىم تەگىن ەمەس. ۇرپاق ساۋ بولسا، قوعام اقاۋسىز داميدى. ۇلتتى ساقتايتىن ۇرپاق، ۇرپاق ساباقتاستىعى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ التىن دىڭگەگى. ءبىز ۇلتتىق ءداستۇرىمىزدى بەرىك ساقتاي وتىرىپ، بابا مەن بالا اراسىن جالعاستىرىپ كەلە جاتقان جۇرتتىڭ ۇلانىمىز. وسىنى ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. اسىرەسە، ءبىز سەكىلدى الدىڭعى تولقىن وزىنەن بۇرىن ۇلت ۇرپاعىن ويلاسا، وتانىمىزدىڭ ىرگەتاسى مىقتى بولا بەرەدى.

ەندى سۇراققا كەلەر بولسام، جالپى، ءالى دە بولسا جۇرەك قان- تامىرلارى اۋرۋلارىنان ءولىم مەن مۇگەدەكتىك العاشقى ورىندا تۇر. بۇل اۋرۋلاردىڭ ولايشا ءورشۋىنىڭ ءارتۇرلى سەبەبى بار. بىردەن ايتايىن، باستى سەبەبىن ءالى انىقتاي الماي وتىرمىز. كولگىرسىپ سويلەپ، اقيقاتتان اۋىتقۋعا بولمايدى عوي. جۇرەك قان- تامىرلارى اۋرۋلارىندا قاتەرلى فاكتور دەگەن بار. ول جۇرەك قان- تامىرلارى اۋرۋلارىنا نەگىزگى سەبەپ بولادى. ونىڭ 30-دان اسا ءتۇرى بار.

 قازىرگى تاڭدا ءبىزدىڭ انىقتاعانىمىز، ءبىرىنشى، قاننىڭ قۇرامىندا حولەستەريننىڭ كوبەيۋى، ەكىنشى، قاننىڭ قۇرامىندا قانتتىڭ ارتۋى، ءۇشىنشى، قان قىسىمىنىڭ جوعارىلاۋى، ءتورتىنشى، قيمىل- قارەكەتتىڭ ازايۋى، ياعني ءجۇرۋدى وتىرا بەرۋگە اۋىستىرىپ العانىمىز، بەسىنشى، جۇيكە جۇيەسىنىڭ السىزدىگى، التىنشى، تەمەكى شەگۋ، تاعى باسقا جات ادەتتەر. مۇنىڭ ءبارى جۇرەككە سالماق سالادى. بەينەلەپ ايتساق، جۇرەكتى ادەمى تەربەلىسىنەن جاڭىلتادى، جانىڭدى جابىرقاتىپ، كەسەلگە ۇرىندىرادى.

 ارينە، گەنەتيكالىق جاعىن دا جوققا شىعارا المايمىز. ءبىراق بۇل ءالى تولىق دالەلدەنبەگەن نارسە. ءبىر وتباسىندا جۇرەك قان- تامىرلارى اۋرۋلارى بولسا، ول وزگە ۇرپاققا جالعاسۋى مۇمكىن دەگەن جورامال بار. مۇنى دا ءدال سولاي دەۋگە كەلە بەرمەيدى. ءبىزدىڭ وتانىمىزدا جۇرەك قان- تامىرلارى اۋرۋىنىڭ جوعارى كورسەتكىشى جىلدان- جىلعا تومەندەپ، سىرقاتتاردىڭ ومىردەن وزۋى ازايىپ كەلەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، جۇرەك اۋرۋى قازىر كوپ جاعدايدا قاۋىپ توندىرمەيدى. تەك كەشىكپەۋ كەرەك، الدىن الۋ قاجەت.

-   سونىمەن وتاندىق مەديتسينا كۇن ساناپ دامۋ ۇستىندە دەيسىز عوي؟

- ارينە، ماقتانعانىم، ماقتاعانىم ەمەس، ەلىمىزدەگى مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ ءىسى كوپتەگەن ەلدىڭ ۇردىسىنەن قالىپ وتىرعان جوق. جۇرەك قان- تامىرلارى اۋرۋىن ەمدەۋدەن ءتىپتى كوش ىلگەرى تۇرمىز دەۋگە بولادى. ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە زاماناۋي كلينيكالار اشىلىپ جۇرتقا قىزمەت كورسەتۋ ۇستىندە. ەلوردامىز استانادا «ۇلتتىق عىلىمي كارديولوگيا ورتالىعى» ا ق، وزگە دە سالالار بويىنشا زاماناۋي تەحنيكامەن جابدىقتالعان ورتالىقتار، الماتىدا ىرگەلى زەرتتەۋ مەكەمەلەرى، ءبىزدىڭ اۋرۋحانا - ءبارى دە ۋاقىت تالابىنا ساي دەۋگە تولىق نەگىز بار. جاسالىپ جاتقان وتالار - تاڭعاجايىپ دەۋگە تۇرارلىق. ماسەلەن، بۇرىن جۇرەك اقاۋىنا، قان- تامىرعا، ميعا ءار كەزدە وتا جاسالسا، قازىر سول وتا ءبىر مەزگىلدە ورىندالىپ كەلەدى. جۇرەك الماستىرۋ ءىسى دە كوڭىل كونشىتەرلىك دارەجەگە كوتەرىلدى. جيىرمادان اسا ادام جاساندى جۇرەكپەن ءومىر كەشۋدە. بۇيرەك، باۋىر الماستىرۋ بويىنشا دا جاقسى ناتيجەلەرگە جەتىپ وتىرمىز.

- جۇرەك قان- تامىرلارى توندىرەتىن قاۋىپتەن سەرپىلتەتىن جاقسى كورسەتكىشكە قولىمىز قالاي جەتتى؟

- بۇل ەلباسىنىڭ نۇسقاۋىمەن، دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيسترلىگىنىڭ ازىرلەۋىمەن ۇكىمەت بەكىتكەن قاۋلىنى ءبىرىنشى اتار ەدىم. ول وتاندىق مەديتسينادا كەڭىنەن قولدانىلىپ، ءوز ناتيجەسىن كورسەتكەن 2007-2009 -جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاما ەدى. بۇل قۇندى قۇجات كارديولوگيا مەن كارديوحيرۋرگيانى جەتىلدىرۋگە جول اشتى. وسى باعدارلامانى اتقارۋعا 30 ميلليارد تەڭگەدەي قارجى ءبولىندى. جالپى، جۇرەك اقاۋىنا 2005 - جىلدان جان- جاقتى كوڭىل بولىنە باستادى.

بۇگىنگى وركەندى ءىستى سول 2005 -جىلمەن سالىستىرساڭىز، اراسى جەر مەن كوكتەي بولىپ تۇرارى حاق. ول كەزدە ەلىمىزدە بار بولعانى ونداعان انگيوگرافيالىق قوندىرعىلار بولدى. وعان ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولى جەتە بەرمەگەنى دە اقيقات. سول سەكىلدى جۇرەك- قان تامىرلارىنا ستەند قويۋ نەمەسە تارىلعان قان تامىردى كەڭەيتۋ، جۇرەككە وتا جاساۋ ىلۋدە بىرەۋ ەدى. شاماسى بار سىرقاتتار شەتەلگە كەتەتىن. ولاردىڭ بارۋىنا ءبىز دە مۇددەلىلىك تانىتاتىنبىز. قازىر بىردە- ءبىر سىرقاتقا مەن ءدال سول تۇستاعىداي الىس- جاقىن شەتەلگە بار دەپ ايتپايمىن. ويتكەنى، ولارداعى جەتىستىك بىزدە دە مول. بۇعان جوعارىداعى ۇكىمەت قاۋلىسى ۇلكەن مۇمكىندىك جاسادى.

ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىستارىندا ءىرى كوروناروگرافيالىق ورتالىقتار انگيوگرافيالىق قوندىرعىلارمەن جابدىقتالىپ كوروناروگرافيامەن ستەند قويۋعا جاعداي جاسالدى. جۇزدەگەن جاس ماماندار وركەنيەتتى ەلدەرگە بارىپ، ءبىلىم جەتىلدىرىپ، تاجىريبە ۇيرەنىپ كەلىپ، سونى وتانداستارىنا ءتيىمدى پايدالانۋ ۇستىندە. ءسويتىپ، بارلىق وبلىس ورتالىقتارىندا كوروناروگرافيامەن ستەند قويا الاتىن دارەجەگە جەتتىك. كوروناروگرافيا جۇرەك قان- تامىرلارىنا ارنايى زات جىبەرىپ تەكسەرەدى. قاي جەردە قان تامىرى تارىلعان بولسا، سول جەرگە ستەند قويادى. ستەند دەگەنىمىز - كادىمگى سەرىپپە. ونى ارنايى تاسىلمەن تامىر ارقىلى تارىلعان جەرگە جىبەرەدى. ول بارىپ الگى تارىلعان جەردى كەڭەيتىپ، جۇرەكتىڭ قالىپتى جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. مۇندايدا وتا جاسالىنبايدى. ءبارى رەنتگەن ارقىلى قاداعالانادى.

جۇرەكتە قان الماسۋلار ءارتۇرلى بولادى. وڭ جاق، سول جاق تامىرلاردا ەكى نەمەسە ءۇش تامىر بەكىتىلىپ قالاتىن بولسا، ونداي جاعدايدا اياقتىڭ كوكتامىرىن الىپ جالعاۋ ارقىلى سىرقاتقا كومەك كورسەتۋ ءوز جەمىسىن بەرۋدە. وسىنىڭ ءبارى ءوز ەلىمىزدە جۇيەلى اتقارىلىپ وتىر. سونىڭ ناتيجەسىندە ونداعان ەمەس، مىڭداعان ادامداردىڭ ءومىرى ۇزارتىلۋدا. ءولىم قۇرساۋىنان قۇتقارىلۋدا. ەندى سونى قولجەتىمدى ەتۋ ىسىنە بەل شەشە كىرىسىپ جاتىرمىز.

الدا قاتەرلى فاكتور جايلى ايتتىم. ول ءار ادامنىڭ مادەنيەتىنە، تاربيەسىنە، پىكىر- ويىنا دا بايلانىستى.

جاس ۇرپاقتى قارعادايىنان قاجىرلى، قايراتتى، جىگەرلى ەتىپ ءوسىرۋ ءۇشىن جۇمىر جۇرەگىنە دەرت دارىتپاۋ، ونىڭ الدىن الۋ - ءبىز سەكىلدى دارىگەرلەردىڭ باستى ارمانى بولىپ تۇر. بىرىنشىدەن، قاي اۋرۋ بولماسىن، ادامنىڭ جەكە ويىنا، تاربيەسىنە، الدىنا قويعان ماقساتىنا بايلانىستى. بىزدەر جاستارعا، ستۋدەنتتەرگە ءتۇرلى ساۋالدار قويۋ ارقىلى دا دەنساۋلىقتى جاقسارتۋ جولدارىنا زەرتتەۋلەر جاسايمىز. جاستاردىڭ باعىت- باعدارى ايقىن، ومىرگە دەگەن تالپىنىسى مىعىم، ۇمتىلىسى، قۇشتارلىعى، ەلدىڭ ەرتەڭى ءوزى ەكەنىن ءتۇسىنىپ، تۇيسىنسە - ونداي ۇرپاقتىڭ جانى دا، جان دۇنيەسى دە، جۇرەك سوعىسى دا قالىپتى بولادى. ەرتەڭگى تاباندى دا مىقتى ازاماتتار سولار دەپ بىلەمىن. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ساراپتاماسىنا وي توقتاتساق، ادام دەنساۋلىعىنىڭ 60 پايىزدان استامى ءوز قولىندا ەكەن.

- بۇل ايتقاندارىڭىزدان ۇققانىمىز قاۋقارىڭ باردا قادىرىڭدى ءبىل، ونى قورعا، قورعان، اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە، اۋىرمايتىن جولعا ءتۇس دەيسىز عوي؟

- ويىمنىڭ ءدال ۇستىنەن ءتۇستىڭىز. قازىر ءتۇرلى سىرقاتتار توبە كورسەتەدى. سونىڭ ءبىرى جاستار اراسىنداعى سالماقتىڭ ارتۋى، ياعني سەمىزدىك. سالماقتىڭ ارتۋى نەدەن بولادى؟ ءبىرىنشى سەبەبى، قيمىلدىڭ ازايۋىندا جاتىر. ءتۇرلى تەحنيكا وي- سانامىزدى «جاۋلاپ» الدى. ۇلكەن دە، كىشى دە «تەمىرگە» ۇڭىلەدى دە وتىرادى. سۇيەگى قاتايعان ۇلكەندى قويشى، كوك بالاۋسا بالانى ايتساڭىزشى! وسى كۇندەرى ولاردىڭ جۇگىرىپ ءجۇرىپ ويىن قىزىعىنا باتقانىن، قادالىپ كىتاپ وقىعانىن كوزىڭمەن كورۋ قيالعا اينالىپ بارادى. كوزى، كوڭىلى - كوزىن قۇرتاتىن، كوڭىلىن ۋلايتىن تەحنيكانىڭ قۇرساۋىندا قالدى.

مەن كوبىندە قوعامدىق كولىكپەن جۇرەمىن. سول قوعامدىق كولىكتىڭ ىشىنە كىرسەڭىز دە جۇرت تومسارىپ، الگى «ءولى» تەحنيكاعا ۇڭىلەدى دە وتىرادى. بىرەۋلەرى وزىنەن ءوزى جىميادى، ەكىنشىلەرى سۇرلانادى... بۇل جۇرەكتى تىتىرەتپەي قويمايدى. ءتاڭىرىم- اۋ، ءبىزدىڭ تابيعات كەرەمەت قوي! سوعان كوز سالۋدان قالىپ بارامىز. بۇل سۇلۋلىقتى ۇقپايتىن قاسىرەتكە اپارماي ما؟ جىل مەزگىلدەرى، قازىرگى كۇن ساۋلەسىمەن جىلتىراعان كۇمىس قار قانداي كەرەمەت! بۇل نەنى كورسەتەدى، جاسىراتىنى جوق، ادامداردىڭ ويلاۋ قابىلەتىنىڭ، وزىندىك پىكىر بايلامىنىڭ تومەندەپ بارا جاتقانىن ايعاقتايدى. وسىنداي ويسىزدىق، قوزعالماي وتىرا بەرۋ ەسسىز سەمىرۋگە اكەلمەگەندە قايتەدى؟ مۇنداي جاعدايدا جۇرەك سىر بەرمەي قويمايدى.

 ورىنسىز سەمىرۋ ادامنىڭ ءومىرىن 10-15 جاسقا كەمىتەتىنىن ايتا كەتسەم دەيمىن. ەكىنشى ماسەلە، تاعام، تاماقتانۋ. ءارتۇرلى جاساندى تاعام كوبەيىپ كەتتى. ول اس ارقاۋى بولمايتىن، پايداسىنان زيانى كوپ تاعامدار ەكەنىن تۇسىنسەك، قانە. بۇل الدا ايتقان سەمىزدىكتى كوبەيتىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا سالماقتى ادامدار ا ق ش- تى «جاۋلاپ» الدى دەسە دە بولادى. حالىقتىڭ 50-60 پايىزى «سالماقتىلار» كورىنەدى. بۇل قالاي، نەدەن دەپ ۇلتتىق باعدارلاما جاساپ، سەمىزدىكپەن كۇرەسكەلى دە ءبىراز ۋاقىت بولىپ قالدى. ءبىز مۇنداي سەمىزدىكتىڭ استارىندا ساپاسىز تاعامدار جاتىر دەپ باتىل ايتا الامىز. ساقتانساق قور بولمايمىز.

- ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ تابيعي تازا تاماق ءبىزدىڭ قازاق ەلىندە ەكەنىن ايتقان ەدى ءبىر سوزىندە...

-   پرەزيدەنتتىڭ ول ايتقانىنان مەن دە حاباردارمىن. ۇعا الساق ايداي اقيقاتتى الدىمىزعا جايىپ سالدى. كورىنگەننىڭ قىزىلىنا جىعىلماي، باعالاي الساق ءبىزدىڭ ۇلتتىق تاعامدار - تابيعاتتىڭ ءتول تۋىندىسى. ساپاسىز تاماق دەگەن نە؟ ول بىرىنشىدەن، جاساندى ماي قوسىلعان تاعامدار، ەكىنشىسى، ءتاتتى سۋسىندار. وسىنى ءبىز ەندى ءتۇسىنىپ، قارسى كۇرەس باستادىق. مەكتەپتەردىڭ اسحانالارىنا اپارىلاتىن ءتاتتى سۋسىندارعا شەكتەۋ قويىلا باستادى. كەي جەرلەر مۇلدەم جولاتپاۋعا كوشتى. مۇنى قۇپتاۋعا ءتيىسپىز. سوندىقتان دا ءبىز ەلباسى ايتقان ۇلتتىق تازا تاعامدارىمىزدى، ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدى، ءداستۇرىمىزدى، ۇلتتىق مىنەزىمىزدى جوعالتپاۋىمىز كەرەك. وكىنىشكە وراي، كەي جاعدايلاردا وسى قۇندىلىقتارىمىزدان قول ءۇزىپ بارا جاتقانىمىزدى دا ايتا كەتسەم ارتىق بولماس. ونىڭ ارتى وپىندىرىپ جۇرمەسە ەكەن.

ۇلتتىق ۇلگى دەگەن نە؟ بۇل بىرىنشىدەن، ادامي قارىم- قاتىناس. وسىنىڭ ىشىنە مادەنيەت، ۇلتتىق تاربيە، ۇلكەندى سىيلاۋ، ۇلكەننىڭ كىشىگە كىسىلىگى، ەردى ايەلدىڭ، ەردىڭ ايەلدى سىيلاۋى - ءبىر سوزبەن ايتقاندا، عاسىرلار بويى ولتىرمەي، وشىرمەي كەلە جاتقان حالىقتىق ونەگەمىزدىڭ قاسيەتىن ۇعۋ. مەن بۇل ۇلتتىق ۇلگىلەردى نەگە تاراتا ايتىپ وتىرمىن. جۇرەك اۋرۋى ۇلتتىق ۇلگىدەن شىققان جەردە كوپ پايدا بولاتىنىنا ءوز باسىم كوز جەتكىزىپ ءجۇرمىن. سول ءۇشىن ۇلتتىق ءداستۇردى ءوزىمىز عانا ۇلىقتاپ قويماي، كەيىنگى ۇل- قىزعا بويتۇمار ەتىپ، ويى مەن بويىنا ءسىڭىرۋ كەرەك. وسى اسىل قۇندىلىقتاردان قول ءۇزۋ - ادام مىنەزىن وزگەرتەدى، اشۋشاڭ ەتەدى. مىنەزىڭ وزگەرىپ، اشۋشاڭ بولساڭ، جۇرەككە باتپانداپ جۇك ارتاسىڭ.

قارا كۇش يەسى بولۋ، توڭىرەگىڭە ادامي كوزبەن قاراماۋ، ءوزىم عانا بىلەم دەۋ - بۇل ءبىر قاراعاندا ءجون سەكىلدى بولعانمەن، اينالاسىنداعىلاردىڭ جۇيكەسىن جۇقارتادى. بۇل الدا ايتقان مادەنيەتسىزدىكتىڭ ءبىر كورىنىسى. مۇنداي قىلىق بىرتە- بىرتە ءارتۇرلى اۋرۋلاردىڭ ورشۋىنە اكەلمەي قويمايدى. سونىڭ ءبىرى جۇرەك قان- تامىرلارى اۋرۋى دەر ەدىم. جاراتىلىسى بولەك جۇدىرىقتاي جۇمىر ەت، نازىك قىلداي تامىرلار مادەنيەتسىزدىككە شىداس بەرمەيدى. ءبىر كۇنى «سىر» اشادى، بۇلقىنادى، «اتىلىپ تا» كەتەدى. تەمىردى دە توت باسادى، توزادى ەمەس پە؟!

جۇرەك كەسەلىن تۋدىراتىن تاعى ءبىر قاتەر، قان قىسىمىنىڭ كوتەرىلۋى. قازىر بۇل سىرقات كوپ جۇرتتىڭ مازاسىن الىپ ءجۇر. مۇنىڭ دا استارىنان قيمىلدىڭ ازايۋىن ىزدەسەك قاتەلەسپەيمىز. قازىر ۇلكەندى قويىپ، بالانىڭ سىركەسى سۋ كوتەرمەيدى. قوي دەسەڭ جىلايدى، بۇلقان- تالقان اشۋلانادى، وزگە دە قىلىقتار كورسەتەدى. ءسوز تىڭدايتىن، سوزگە توقتايتىن ادامدار ازايىپ بارا جاتقان سەكىلدى. بۇل وي مەن مىنەزدىڭ، مادەنيەتتىڭ كەمشىلىگىن، ءوزىن سىيلاۋ، وزگەنى قۇرمەتتەۋ، ءومىردىڭ ءمانىن ۇعىنۋ، ادامي قاسيەتتىڭ، ادامي «قۇلشىلىقتىڭ» كەمىپ بارا جاتقانىن كورسەتەتىن ءتارىزدى. وسىنىڭ ءبارى جۇرەك قان- تامىرلارىنا اسەر ەتپەي قويمايدى. جۇرەك سەزىمتال عوي. سەن تۇسىنبەگەندى ول تۇسىنەدى، بۇلقىنادى، جۇلقىنعاندا تايداي تۋلايدى، كەۋدەڭدى جارىپ شىعارداي دۇرسىلدەيدى. سىرقات وسىدان پايدا بولادى. قايتالاپ ايتامىن، جۇرەككە مىنەز دە، سەمىزدىك تە سالماق سالادى.

عىلىمي ىزدەنىستەرگە قاراعاندا، جۇرەك قان- تامىرلارى اۋرۋلارىن تۋعىزاتىن فاكتورلار نە دەگەنگە بەرەر جاۋابىم ءبىرىنشى، اس تۇزىن ارتىق پايدالانۋ، ەكىنشى، جاعىمسىز مايلاردىڭ كوپ قولدانىلۋى، ءۇشىنشى، ءتاتتىنىڭ مولدىعى، ءارتۇرلى جاساندى تاتتىلەردىڭ ءجيى داستارقاننان ورىن الۋى - بۇلار قانت قۇرامىنداعى زات الماسۋ پروتسەسىن وزگەرىسكە ۇشىراتادى. جاعىمسىز ماي قوسىلعان تاعامدى قولدانعان ادام اعزاسىندا حولەستەرين كوبەيەدى. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا حولەستەريننىڭ دە ءتۇر- ءتۇرى بار، جاعىمدى، جاعىمسىز حولەستەريندەر. بۇل پايدالاناتىن مايعا تىكەلەي بايلانىستى. ەگەر ماي جەڭىل سىڭسە، اۋرۋعا ۇشىراتپايدى. جەڭىل ماي، ياعني ونداي تاعام حالقىمىز ەجەلدەن قولدانىپ كەلە جاتقان جىلقى ەتى دەر ەدىم. اسىرەسە، جاس جىلقىنىڭ ەتى وتە ءتيىمدى. اۋىر تيەتىنى قوي ەتى، سيىر ەتى. جالپى، جىلقى ەتى ءسىڭىمدى. جاعىمدى ماي تۇيىرشىكتەرى وتە كوپ. تاعامدى ارتىق ءىشۋ دە، تالعاماي جەۋ دە دەنساۋلىققا زياندى.

ءبىز جۇرەك قان- تامىرلارى اۋرۋلارىن ازايتامىز دەسەك، ۇلتتىق تاعامعا كوشىپ، جوعارىدا ايتقان جاساندى سۋسىنداردان، تاتتىلەردەن ارىلۋىمىز كەرەك. جان مەن ءتاننىڭ شيپاسى جىلقى، ەشكى، سيىر سۇتىندە، قىمىز بەن شۇباتتا، ءبىر سوزبەن ايتقاندا تابيعي تاعامداردا. بۇل تاعامدار وزگە تاعام قۇرامىنداعى جاعىمسىز مايلاردى جويىپ وتىرادى. مۇنى ءبىز اشقان جاڭالىق دەي المايمىز، اتا- بابالارىمىز ونى باياعىدا بىلگەن. «ىشەگىڭ اعارادى، اق ءىش»، دەگەن ءسوزدىڭ ارعى جاعىندا كەرەمەت تاعىلىم جاتىر. اق ىشسەڭ تازاراسىڭ دەپ تۇر. اۋرۋدىڭ الدىن وسىلاي الىپ وتىرعان.

جۇرەك اۋرۋىنا توسقاۋىل قوياتىن ءبىر ءتاسىل، ول - الدا ايتقانىمىزداي، ۇنەمى قيمىل ۇستىندە بولۋ. جاپوندىق ارىپتەستەر وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ادام كۇنىنە 7 شاقىرىم جەر ءجۇرۋ كەرەك دەسە، ەندى ونى 10 شاقىرىمعا سوزىپ وتىر. بۇل ۇسىنىستىڭ ارعى جاعىندا تازا اۋامەن قالاي دەم الساڭ، تاماقتى قالاي ىشسەڭ، ءجۇرۋ دە مىندەتىڭە جاتادى دەگەندى بىلدىرەدى. وسىنى ورىنداعان ادام ءوز سالتىنا، سالماعىنا، دەنساۋلىعىنا جاعداي جاسايدى. قاي جەردە جاياۋ جۇرگەن ءجون. مۇمكىندىك بولىپ جاتسا، وزەن جاعاسىندا، كولىك جۇرمەيتىن باۋ مەن باق اراسىندا سەرۋەندەگەن ءتيىمدى. مەن كەيدە جول بويىندا جۇگىرىپ جۇرگەندەردى كورىپ قالامىن. ودان ەش پايدا جوق. ءوزىڭ القىنىپ كەلە جاتىپ، تازا اۋانىڭ ورىنان لاستانعان ۋلى گازدى جۇتاسىڭ. مۇنىڭ زياننان باسقا پايداسى قايسى؟ بۇل ايتقانداردىڭ ءبارى ارتىق اقىلسىز ءار ادامنىڭ قولىنان كەلەتىن، ءمان بەرسە ورىندالاتىن ءىس. مۇنداي ءىس ويى دۇرىس، دەنساۋلىعى مىقتى ازاماتتاردى قالىپتاستىرادى.

جۇرەك قان- تامىرلارى اۋرۋلارىنىڭ پايدا بولۋىنا جەكە ادامنىڭ بويىنداعى جاعىمسىز قاسيەتتەر دە اسەر ەتپەي قويمايدى. ول قانداي قاسيەتتەر؟ كورەالماۋشىلىق، كورسەقىزارلىق، دۇنيەقوڭىزدىق، قىزعانشاقتىق، ساراڭدىق - بۇلار جۇرەككە ينەدەي قادالماي قويمايدى. وسىنداي قىلىقتان اۋلاق جۇرسەڭ، جۇرەك ءبۇتىن بولادى.

مەن جات ادەتتەن الدىمەن جاستاردى ساقتاندىرسام دەيمىن. ولار ءبارىن ءبىر كۇندە وڭاي الا قويعىسى كەلەدى. باسىنا ءۇي، استىنا ماشينە، سۇلۋ جار، اقىلدى بالا - ءبارى كوز الدىمدا تۇرا قالسا دەيدى. بولا قويماسا قينالادى. ول جاس جۇرەككە اسەر ەتپەي قويمايدى. ونىڭ ءبارى ەڭبەكپەن كەلەتىنىن الدىن الا ويىڭدا بەكىتۋ كەرەك. مويىنىڭمەن كوتەرىپ، باستان وتكىزسەڭ جۇرەك تە شىداس بەرەدى. كەيدە باق پەن بايلىق تا جۇرەككە كۇش تۇسىرەدى. مەن ءبىراز ءومىر كورگەن اداممىن. قازىر ۋاقىت وزگەرىپ كەلەدى. ونى بىرەۋ تۇسىنگەنمەن، بىرەۋ تۇسىنە قويمايتىنداي. ەلباسى جاڭا جولداۋىندا، سوڭعى ماقالاسىندا ەلدىك تۋرالى كوپ ايتتى. مەنى ونى اتالى ءسوز دەپ تۇسىنەمىن. پرەزيدەنت سەكىلدى ءبىز اقيقاتتى ايتا الماي ءجۇرمىز. كوزى اشىق ادامداردىڭ ءوزى شىندىقتى جەتكىزۋگە ۇمتىلا قويمايدى. وتىرىك ايتىپ، كولگىرسۋدەن ەش نارسە شىقپايدى. شىندىقتى ايتقان ەل ءار ۋاقىتتا باقىتتى بولادى. ەلباسىنىڭ 5 ينستيتۋتتىق رەفورما تۋرالى ايتقان ويلارىندا تەرەڭ ماعىنا جاتىر. ءبىز وعان كەيدە ءۇستىرت قاراپ، سوزبەن ايتىپ وتە شىعۋعا تىرىسامىز. جوق، ءارقايسىمىز ادال ىسپەن ۇلەس قوسۋىمىز كەرەك.

- مەديتسينا كادرلارىن دايىنداۋ تۋرالى بايلامدارىڭىز قانداي؟

- كادر دايىنداۋدان كەمشىلىكسىز ەمەسپىز. بىزدە رەفورما كوپ. ءبىلىم نەگىزى مەكتەپتە دەگەن ءسوزدىڭ ارعى جاعىندا ايداي اقيقات جاتىر. مەكتەپتە مىقتى ءبىلىم بەرسە، مىقتى مامان ءوسىپ شىعادى. ماسەلەن، دارىگەر كىم؟ كىم دارىگەر بولا الادى؟ وسىعان جاۋاپ ىزدەيىكشى. دارىگەر بولاتىن ادام ءوزىنىڭ وي قابىلەتىمەن، مىنەزىمەن، بالا كەزىنەن دارىگەرلىك جۇمىسقا بەيىمدەلۋى كەرەك. كەزدەيسوقتىقتان كەمەل مامان شىعا قويمايدى. ونىڭ ۇستىنە دارىگەرگە - ادام تاعدىرى سەنىپ تاپسىرىلعان مامان يەسى. ونىڭ موينىنا بەس باتپان جاۋاپكەرشىلىك ارتىلعان. ەڭ قيىن وقۋ بىلگەن ادامعا مەديتسينا سالاسى. وعان اتۇستىلىك، نەمقۇرايلىلىق، سالاقتىق، بۇگىنگى ءىستى ەرتەڭگە قالدىرۋ جات.

جاقسى دارىگەر بولۋ ءۇشىن ادامدى ءسۇيۋىڭ كەرەك. ادامدى سۇيگەن ادام جاقسى دارىگەر بولا الادى. ال ءومىردىڭ ءارتۇرلى سوقپاعىمەن، ماماسى مەن پاپاسىنىڭ جەتەگىمەن جەتكەندەر كوبىنە «قاتىرما قاعاز» يەسى بولىپ قالۋدا. ءبىزدىڭ كەزىمىزدە وقىعاندار - مەن دارىگەر بولامىن دەپ بەكىنگەندەر ەدى. كوبى قىزمەتىن اۋىلدان باستايتىن. ءومىر كورە ءجۇرىپ وسەتىن. سوڭعى زاڭدىق كۇشى بار قۇجاتتا مەملەكەتتىك گرانتپەن وقىعاندار اۋىلدا 3 جىل قىزمەت ەتۋى ءتيىس، ياعني وتان الدىنداعى قارىزىن وتەۋى كەرەك. بۇل وتە دۇرىس، قولدايمىن. اسىرەسە، قالا بالاسى ەل جايىن بىلەتىن بولادى.

مەديتسينالىق وقۋ ورنى ەكونوميكاسى كوتەرەتىن جەردە، وڭىردە بولۋى كەرەك. جاقسى دارىگەر دايىنداۋ ءۇشىن جاعداي جاسالۋى ءتيىس. وقىتۋشى مەن كىتاپتان العان ءبىلىم جەتكىلىكسىز. تەوريا مەن تاجىريبە ۇشتاسىپ، ءبىرىن- ءبىرى تولىقتىرسا، وقىعاندى ومىردەن كورىپ، قولمەن ۇستاسا عانا مىقتى كادر قالىپتاسادى. بىزدە ءقازىر دەنساۋلىق ءوز الدىنا، ءبىلىم ءوز الدىنا ءبىر الەم بولىپ كەتتى. ءتىپتى، كەيبىر اۋرۋحانالارعا ستۋدەنتتەر كىرە المايدى. جاسالىپ جاتقان وتاعا قاتىستىرىلمايدى. مۇنداي جاعدايدا جاقسى كادر دايىندادىق دەۋگە بولا ما؟ كەي تۇستا تەوريا مەن تاجىريبە تارازىنىڭ ەكى باسىنداي ەكەنىن ۇمىتامىز.

ءبىز ءۇشىنشى كۋرستان باستاپ مەدبيكەلىك تاجىريبەدەن وتكەنبىز. دارىگەر بولۋ ءۇشىن جاقسى مەدبيكە بولۋىڭ كەرەك دەيتىن. ءتورتىنشى، بەسىنشى كۋرستا دارىگەر جانىندا ءجۇرىپ اۋرۋلارعا ەم جاساي باستادىق. قازىرگى جوعارى كۋرس ستۋدەنتتەرى ديپلومنان كەيىن دە وتاعا قاتىستىرىلمايتىن جاعدايلار بار. مۇنداي ولاقتىقتان قۇتىلۋدىڭ جولى قايسى دەگەنگە كەلسەك، ءاربىر وقۋ ورنىنىڭ ءوزىنىڭ كلينيكاسى جۇمىس ىستەپ تۇرسا، بولاشاق دارىگەر العان تەوريالىق ءبىلىمىن تاجىريبەدە ورنىقتىرار ەدى. ەلىمىزدە كلينيكاسى بار جوعارى وقۋ ورىندارى ساناۋلى. قازىر وسى ماسەلەنى شەشۋ قولعا الىنىپ جاتىر. مەن بۇل بولاشاقتا ءوز ناتيجەسىن بەرەتىنىنە سەنىمدىمىن.

- مالاي ەلىندە اككرەديتاتسيادان وتپەگەن دارىگەردى ادام ەمدەۋگە جىبەرمەيدى ەكەن. ءسىز بۇعان نە دەيسىز؟

- قولدايمىن. جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋ ءۇشىن ول كەرەك. قازىر ءبىلىم بەرۋمەن دە، عىلىمي زەرتتەۋمەن دە اينالىساتىن ۋنيۆەرسيتەتتەر قۇرىلىپ جاتىر. دامىعان ەلدەر وسىنى جۇيەلى جۇرگىزىپ تابىسقا جەتىپ وتىر. مەديتسينادا ءۇش بىرلىك دەگەن ۇعىم بار. ول - ءبىلىم - عىلىم - پراكتيكا. وسى ءۇش بىرلىك بەرىك ۇشتاسقان جەردە ۇلتتىق مەديتسينانىڭ وكىلدەرى زامانعا ساي قىزمەت ەتەدى.

جاڭا تالاپ بويىنشا ەندى ءۇش ۇلگى قالىپتاسادى. ول - دارىگەر - عالىم - ۇستاز. ەۋروپا ەلدەرىندە وسى جۇيە ورنىققان. ءبىز دە بۇعان دەن قويدىق.

ەندىگى جەردە دارىگەرگە قويىلاتىن تالاپ - ول مىقتى پسيحولوگ بولۋ. تابالدىرىقتان جانى قينالىپ اتتاعان ءار ادامنىڭ ىشكى دۇنيەسىن ۇعۋ، جىلىلىق تانىتۋ باستى پارىزى بولۋى ءتيىس. كەلگەن ادامنىڭ سوزىنە تەرەڭ ءمان بەرمەي قاعاز جازىپ، ءار كابينەتكە جۇگىرتۋ - جاقسى دارىگەردىڭ جۇمىسى ەمەس. دارىگەردىڭ جۇزىنەن مەيىرىم شۋاعى ەسىپ تۇرۋ قاجەت.

مەن الدىما كەلگەن اداممەن جىلى سويلەسىپ، سىرقاتتىڭ جايىن سۇراپ، ودان كەيىن تەكسەرىپ، ەمدەۋ جولىن ايتامىن. ەگەر سىرقاتى ويلانۋعا تۇراتىن بولعاندا عانا تەحنيكالىق قۇرالداردىڭ كومەگىمەن تەكسەرىلۋ كەرەكتىگىن تۇسىندىرەمىن.

جالپى، الدىنا كەلگەن اداممەن ءتىل تابىسقان دارىگەر جۇرتتىڭ قالاۋلىسى بولادى.

ادامنىڭ ءومىرىن ۇزارتاتىن كوپ جاعدايدا ادامگەرشىلىك. «الدىڭعى جاقسى ارتقى جاسقا ءتالىم ايتپاسا، ەل بولعانىڭ قايسى؟» دەپ ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ ايتقانداي، مەن جاس دارىگەرلەرگە ءدايىم وسىنى ايتىپ وتىرامىن. وسى وي ءبولىسۋدىڭ استارىندا ۇلتتىق ۇلگى، ازاماتتىق پەن ادامدىقتى جەلى ەتىپ تارتىپ وي قوزعاۋداعى نيەتىم ەلدىك بەرەكە- بىرلىككە ۇيۋ ەدى.

- اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن

سۇلەيمەن مامەت،

«ەگەمەن قازاقستان».

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى