قايتا ورالعان قۇنانباي
ۇلى ابايدىڭ اكەسى قۇنانباي كەڭەس وكىمەتى كەزىندە جازىلىپ، الەمدى ءدۇر سىلكىندىرگەن جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومانى ارقىلى وقىرمانعا تانىس تۇلعا.
الايدا ادەبيەتشى قاۋىم م. اۋەزوۆ سۋرەتتەگەن قۇنانباي بەينەسىنە كەڭەستىك زور يدەولوگيانىڭ قاساڭ كوزقاراسىمەن، قاتال وكىممەن، كەدەيدى قاناعان، فەودالدىق قوعامنىڭ ۇستەم وكىلى رەتىندە قاراماۋدى تاۋەلسىزدىك قولعا تيە سالىسىمەن اشىق ايتىپ، كۇرەسىپ كەلە جاتىر. رەجيسسەر دوسحان جولجاقسىنوۆتىڭ دا بار ماقساتى - قۇنانبايدى قۇنداقتالعان وبرازىنان، ءماجبۇرلى تۇردە قازاقتىڭ ساناسىنا سىڭىرگەن بۇرا- تارتپا ويلاردان اراشالاپ الۋ ەكەنى كينودان ايقىن كورىنەدى. بۇدان بولەك، «قۇنانبايدا» قازاقتىڭ سالت- ءداستۇرى، ات جالىندا ويناعان قازاق، كيىز تۋرلىقتى ءۇيىن تىگىپ، ەن جايلاۋدا الاڭىسىز عۇمىر كەشكەن، بيازى، مومىن حالىقتىڭ ءتۇر كەلبەتى ايقىندالادى، زەرلى ءسوز بەن زەردەلى تۇجىرىمدار توعىسقان.
كوركەم فيلم «اباي جولى» ەپوپەياسىندا جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ اتتاپ وتكەن قۇپيانى، قۇنانباي اقيقاتىن اشۋدى كوزدەگەن. «مۇحتار اۋەزوۆ رومانىندا اباي مەن قۇنانباي تۋرالى، جالپى ⅩⅨ عاسىرداعى قازاق ءومىرى تۋرالى جازعان بىردەن ءبىر ۇلى سۋرەتكەرىمىز عوي. سوندىقتان، كوپ ادامدار بۇل تاقىرىپقا بارۋدان قورقادى. كورەرمەن تاراپىنان دا اۋەزوۆتەن اسىرىپ قالاي سۋرەتتەيدى ەكەن دەگەن ساۋالدار تۋىنداۋى مۇمكىن. ءبىراق، قۇنانباي ۇلى تۇلعا. اۋەزوۆ تە بىربەتكەي، باتىل، وجەت قۇنابايدى سۋرەتتەي وتىرىپ وسىنى كورسەتىپ كەتتى.
روماندا اباي مەن قۇنانباي قاراما- قايشى كەيىپكەر رەتىندە سۋرەتتەلەدى. ءبىراق، بۇل سول تۇستاعى ورىس ادەبيەتىندە دە بار دۇنيە. مەنىڭشە بۇنى ۇرپاقتار اراسىنداعى ديالوگ دەگەنىمىز ءجون. رەجيسسەر قۇنانبايدىڭ ومىرىندەگى بىرنەشە ءساتتى كورسەتۋ ارقىلى، بىرىنشىدەن، قۇنانانباي بەينەسىن سومداۋ، ەكىنشىدەن، قۇنانبايدىڭ حاراكتەرىن اشۋ، جالپى ⅩⅨ عاسىرداعى قازاقتىڭ مىنەزىن تانىتۋ ماسەلەسىن الدىنا قويدى دەپ ويلايمىن»، - دەيدى ابايتانۋشى اراپ ەسپەنبەتوۆ.
راسىندا دا، قۇنانباي قيانىنا باتىل بارعان قازاق زيالىلارىنىڭ قاتارى سيرەك. ماسەلەن، بەلگىلى دەرەكتى پروزاشى، ءدىنتانۋشى بەيبىت ساپارءالى قۇنانبايدىڭ ءىس- ارەكەتىن ءدىني تۇرعىدان ساراپقا سالسا، كوسەمسوزشى ىرىسقان مۇسا ۇلى ءومىرىن زەرتتەپ، جازۋشى- عالىم تۇرسىن جۇرتباي اۋەزوۆ شىعارماسى ارقىل، ابايتانۋ شەڭبەرىنەن قۇنانباي ورەسىن، دانالىعىن زەردەلەدى. ال، قۇنانبايدىڭ سان قىرىن اشۋعا، شىن بەينەسىن كورسەتۋگە كينودراماتۋرگ رەتىندە بەتپە- بەت بارعان مارقۇم تالاسبەك اسەمقۇلوۆ ەدى. مىنە، بۇگىنگى قازاق كورەرمەنىن سۇيىندىرگەن دوسحان جولجاقسىنوۆتىڭ «قۇنانباي» كوركەم فيلمى وسى سەناري نەگىزىندە تۇسىرىلگەن. ءاربىر كەيىپكەر ءسوزى، مونولوگتارى شيراق، تۇشىمدى، ساليقالى سويلەمدەردىڭ ارتىق نە كەمى جوق قۇرىلىمى - «قۇنانباي» زامانىنداعى ءسوز قۇدىرەتىنە ءشولىڭدى باسىپ، جانىڭدى يدىرەدى.
قۇنانباي ءداۋىرى قازاقتىڭ تاعدىرى تالاۋعا تۇسكەن، ەل شونجارلارى ەنجار بولعان قايشىلىقتى ۋاقىتقا تۋرا كەلدى. فيلمدەگى قۇنانباي تۇلعاسى دا وسىنداي شيەلەنىستى وقيعالاردىڭ بىرىنە تورەلىك ايتۋىنان باستالادى. بۇل - قودار مەن قامقا تراگەدياسى. ۇلى سۋرەتكەر مۇحتار اۋەزوۆ ءوز شىعارماسىندا اتا مەن كەلىن اراسىنداعى قاتىناستى: «ءوزىنىڭ اكەلىك جۇرەگى وزىنە ءمالىم. بالالىق جاقىندىعى قامقانىڭ دا وزىنە ءمالىم، بەرىك. سول قايعى ۇستىندە كۇندەگى ءبىر- بىرىنە مۇڭ ايتۋ، كۇرسىنە وتىرىپ زارلارىن شاعىنۋ، ەكەۋىن ابدەن كەلىن مەن اتا حالىنەن كوتەرىپ، ورتاق قايعىداعى ەنە مەنەن كەلىندەي نەمەسە اكە مەن بالاداي جاقىنداتقان. ادام مەن ادام بولىپ تابىسقاندى»، - دەپ جازادى. بۇل تراگەديا - قۇنانبايدى داتتاۋدىڭ كىلتى عانا ەدى...
الايدا، اباي تانۋشى عالىم تۇرسىن جۇرتباي: «اۆتورلىق تەكستە بىردە ءبىر رەت، قامقا مەن قودار بۇل قىلمىسقا بارىپ ەدى دەگەن ءسوز جوق. بوجەيدىڭ، جەكسەننىڭ، قاراتايدىڭ، جۇمابايدىڭ اتىنان وسىلاي بولىپتى- مىس دەپ كەلدى»، - دەيدى اۋەزوۆ شىعارماسى جايلى ءبىر سۇحباتىندا. فيلمدە دە اعا سۇلتان قۇنانباي قودار مەن قامقانىڭ قىلمىسىنا دالا زاڭى، اتا جولى، شاريعات وكىمى نەگىزىندە تياناقتى تالداۋ جاساپ، بيلەردىڭ تورەلىگىنە جۇگىنىپ شەشىم قابىلدايدى. بۇل كۇنا «ايتقان ادامنىڭ اۋزى بىلعاناتىن قىلمىس... ادامزاتتىڭ، ينسانياتتىڭ اتىنا كىر كەلگەن. شاريعاتتا بۇنداي ادامداردى نار باسىپ ولتىرەدى» (احمەت ريزا حازىرەت).
بۇل داۋدى رەجيسسەر قۇنانباي وبرازىن اشۋعا، اعا سۇلتاننىڭ ىشكى جان دۇنيەسىنە ۇڭىلۋگە ءساتتى قولدانعان. قودار مەن قامقانىڭ تاعدىرىن تارازىعا سالعاندا قۇنانباي: «اعايىن جەر داۋى، جەسىر داۋى نەمەسە ازاماتى ولگەن بولسا، قۇن تولەپ تە تۇسۋگە بولادى. ءبىراق مىناۋ، بۇگىنگى ءىس، التى الاشتىڭ مالىن سالسا دا قۇنى تولەنبەيتىن ءىس. ادامزات باسقا ءتىرى جاندىكتىڭ بارىنەن بيىك. سەبەبى ادام دالاداعى تاعى ايۋان سياقتى جاقىنىنا شاپپايدى. ءوزىنىڭ تولىمەن شاعىلىسپايدى. ادام وسىنىسىمەن ادام»، - دەدى. ال قاباعى قاتۋ قۇنانبايدىڭ شەشەسى زەرەمەن (رولدە نۇرسيفات سالىقوۆا) اراسىندا بولعان ديالوگى ونىڭ ورەسىن، جان كۇيزەلىسىن كورەرمەنىڭ جۇرەگىنە بويلاتا ۇعىندىرادى.
«بۇل ەلدى قالاي بيلەمەك كەرەك؟ اتالارىمنىڭ ءبارى بي بولعان. مىنە وزىمدە تىزگىن ۇستاپ وتىرمىن. ءبىراق، وسى قازاقتىڭ جۇمباعىن شەشە الاتىن ەمەسپىن. ساجدەگە باسىن يمەگەن اساۋ ەل. كەك الماعان جاۋى، بىتىرمەگەن داۋى قالماعان قازاق ەدى. ەندى مىنە، الاپاتى قاشقان، بازارى تارقاعان. بۋىننان العان دەرت اقىر سوڭىندا قولقا- جۇرەككە قيانات بولىپ جەتتى. بوس ۇستاساڭ قامىستىڭ ساباعىنداي قولىڭدى كەسەدى. بەتىمەن كەتەدى. كۇشكە سالساڭ، باسىڭدى جۇتىپ تىناسىڭ. نە ءجون سوزگە، نە تىزەگە كونبەيتىن بۇل ەلگە ەندى ءتاڭىردىڭ تەزى كەرەك سياقتى»، - دەدى قۇنانباي.
زەردەلى زەرە انامىز: «مەن قايدان بىلەمىن، قالقام؟ بۇل قازاق - تىزگىن ۇستاعانعا قاراپ سالتىن تۇزەيتىن ەل. ءجۇرىس- تۇرىسىڭنان حالقىڭ ءمىن تاپپايتىن بولسىن. ادىلەتىڭدى كورىپ، دۇشپانىڭنىڭ ءوزى سىرتىڭنان قايران قالىپ، ءسۇيىنىپ تۇرسىن. وسىنداي ۇلگى بولساڭ، ءسوزىڭ دە ءوتىمدى بولادى. مەنىڭ بار بىلەتىنىم وسى. بىرەۋدىڭ ناقاق قانىن ارقالاما، قاراعىم!»، - دەپ ءتىل قاتادى.
بۇل فيلمنەن ءبىزدىڭ جادىمىزعا سىڭگەن قاھارلى، ايباتتى، باتىر قۇنانبايدىڭ شالت قيمىلداپ، سويىل سىلتەپ، باتىر جۇمساپ ەل بۇلاپ، باس جارىپ، كوز شىعارعان وقىس وقيعالارىن كورمەيسىز. فيلمدەگى بارلىق ەپيزودتا ءوز رولدەرىن جان- جۇرەگىمەن يگەرگەن اكتەر ويىنىن، كەيىپكەر حاراكتەرلەرىن انىق اشاتىن ديالوگتاردى عانا كورە الاسىز. كينو باياۋ قالىپتا، اۋىر ويدا، سالماقتى ءسوز ءسىڭىمدى تۇجىرىمداردى بىرىنەن كەيىن ءبىرىن ساناڭىزعا ءسىڭىرىپ سسەناري جەلىسىمەن ءجۇرىپ وتىرادى.
قۇنانباي ەكى بەيباققا تىلەكشى ەدى. بۇنى قودار مەن قامقا ولىمىنەن كەيىن: «و، قۇنانباي! بارىندە ءولىم جۋىپ كەتتى عوي. ەندى تىم بولماسا، ءمايىت الۋعا رۇقسات ەت. مۇسىلمانشا ارۋلاپ قويايىق»، - دەپ وتىنگەن قوداردىڭ جاقىنى بايسالعا قاراتا: «رۇقسات، ءار رۋ ءبىر توعىزدان مال اتاسىن. مارقۇمنىڭ كادەسىن اتقارىپ جىبەرىڭدەر»، - دەيتىن، بايسالدىڭ: «مارقۇم دەگەن اۋزىڭنان شىققان ءبىر اۋىز ءسوزىڭ ءۇشىن، راحمەت ساعان. ەكى بەيشارانى ىشىڭمەن ەمەس، سىرتىڭمەن جازالاپسىڭ. ەندى ساعان سەنەمىن قۇنانباي. ريزامىن ساعان» دەگەن ديالوگ- مونولوگتاردان انىق بايقاپ، كەيىپكەرىڭىزگە ءىشىڭىزدى بەرىپ قوياسىز.
قۇنانبايدان قالدى دەيتىن «مىقتى بولساڭ بوپساعا شىداپ كور» دەگەن ءتامسىل جۇرت اۋزىندا ءالى كۇنگە دەيىن ايتىلىپ كەلەدى. فيلمدە دە بي- شونجاردىڭ تالاسى، كەك قۋىسقان ەلدىڭ داۋىنا تورلىك ايتاتىن اعا سۇلتان قۇنانباي تالاي بوپساعا، ءتۇيىنى تارقاماس داۋعا تۇسەدى. جەكپە- جەك ءبىر ۇرىستا ازاماتتارى ولگەن رۋ قارسى تاراپتان قانعا- قان الماق نيەتىمەن سۇلتاننان تورەلىك سۇرايدى. كەك الىسىپ، قان توككەندى ءجون سانامايتىن قۇنانبايعا، وزىمەن ۇزەڭگىلەس، ادۋىن باراق سۇلتان (رولدە ايدوس بەكتەمىر):
«ءاي، ءتىلى ايىر بىتكەن قۇنانباي. سەن وسى بۇرا تارتىپ، ەزۋلەي شاباتىنىڭ نە؟ ەجەلگى جوسىق تۇرعاندا، بۇيرەكتەن سيراق شىعارما. كەكتىڭ ارتىندا ارۋاق تۇر. ەردىڭ قۇنى ءجۇز جىلقىمەن وتەلسە وتەلەر، ءبىراق، ار مەن ۇجداننىڭ قۇنى كەكپەن عانا وتەلەدى، - دەيدى دەس بەرمەي.
قۇنانباي: - اتا جولى كىسى ءولتىرۋ بولسا، وسى ۋاقىتقا دەيىن قان توگىسىپ كەك الىسىپ كەلدىڭدەر. سوندا قانداي مۇراتقا جەتتىڭدەر، ايتشى قانە؟
باراق سۇلتان: - ساعان سالسا كىسى ءولتىرىپ، قان توگىپ قۇتىلىپ كەتە بەرگەن ءجون ەكەن عوي. ولاي بولسا مالى كوپتىڭ توگەتىن قانى دا كوپ بولعانى عوي.
قۇنانباي: - بيەكە، مامىلەنىڭ، ءبىتىمنىڭ ورايى كەلىپ تۇرعاندا اتاڭ قازاق قاشان قاننىڭ جولىمەن ءجۇرىپ ەدى؟ قاقپاسى اشىق قامالدىڭ قابىرعاسىن سۇزگەن قاي اقىماق؟ الدە توگىلەتىن قان وزىڭدىكى ەمەس، وزگەنىكى بولعاننان كەيىن باتىرمىسىڭ؟
باراق سۇلتان: - ەي، قۇنانباي! سەن اتالارىڭنىڭ جولىن اتتاپ وتىرسىڭ. جۇيەنى قيسىنعا جىعىپ بەرىپ وتىرسىڭ. ەگەر وسى جەردە قاننىڭ ەسەسىن مالمەن قايتارساڭ، قۇنىكەردى تاعىدا بوساتىپ جىبەرەتىن بولساڭ، مەن سەنىمەن تاعىدا ءبىر تار جەردە كەزدەسەم. سوندا ەردىڭ قۇنىن باسقادان ەمەس، سەنەن سۇرايمىن. ءسوز ءبىتتى.
قۇنانباي: - كەيىنگە قالدىرىپ قايتەمىز؟ وسىدان وتكەن تار جەر بار ما؟
باراق سۇلتان: - بولدى قۇنانباي، ولاي بولسا كەڭ جەرگە شىعايىق! دايىنبىسىڭ! ەلدىڭ ءبارىن بوپسالاپ، دانىككەن ەكەنسىڭ. كىسىڭە جولىقپاي ءجۇر ەكەنسىڭ، قۇنانباي! شىق!» - دەيدى كەكتەنىپ.
ءبىراق، داۋدى قۇن تولەۋمەن شەشۋگە كوندىرگەن قۇنانباي باقتالاستارىنىڭ قۇرىعىنان قۇتىلمادى. ومبىعا قارشا بوراعان قالىڭ ارىزدان كەيىن قۇنانباي سۇلتاندىق دارەجەسىنەن ايىرىلىپ، «اسىل سۇيەگى تۇرمەدە ءشىرىپ» قالا جازدايدى. كىسىلىك سيپاتى بيىك، ءادىل شەشىمدەرىنە، ادال تورەلىگىنە ءسۇيىنىپ وتىرعان، تۇلعاسى ايشىقتالا باستاعان كەيىپكەرىڭىزدى ەندىگى جەردە رەجيسسەر، قولىنا بۇعاۋ، اياعىنا كىسەن سالىپ تار قاپاس اباقتىدا جولىقتىرادى. قۇنانبايدى قاماۋ، تەرگەۋ قازاقتىڭ مويىنىنا قامىت سالۋ ەمەس پە؟ تۇرمەدەگى تەرگەۋشىمەن قۇنانباي اراسىنداعى ديالوگتارىنان - ⅩⅨ عاسىرداعى قازاقتىڭ تاعدىرىن جانىڭىز سىزداپ ەسىڭىزگە الاسىز. ارىزقوي باقتالاستارى قۇنانبايدى كەنەسارى حانعا جاقتاس دەپ كورسەتسە كەرەك.
«كەنەسارىنىڭ جەكە باسىندا تۇرعان ەشتەمە جوق. بۇنىڭ ءتۇيىنى ارىدا جاتىر. بۇل كۇنى كەشە بولعان قىرعىن قازاقتىڭ جۇرەگىنە سارىسۋ بولىپ بايلانعان دەرت. ءار ءسوزدىڭ ءتۇيىنى بولادى. بۇگىنگى ايتقانىڭنان ەرتەڭ تاڭاتىن بولساڭ، ونداي سوزدە نە ءمان بار. كەشەگى قاتىن پاتشانىڭ كەزىندە، بۇل جۇرتتىڭ ابىلايمەن جاساسقان ءبىتىمى، كەلىسىم شارتى بولعان. مىنە، بۇگىن سول شارتتىڭ بارلىعى ادىرا قالدى. وكىمەت قازاقتىڭ جەرىن تارتىپ الا باستادى. وسىلايشا جەر تارىلدى، قونىس كەسىلدى. جەرى، جايىلىمى ازدىڭ مالى از. ال مال ازايسا حالىق كىرىپتار بولادى. اشىعىپ، اشارشىلىققا ۇشىرايدى. اتا- قونىسىنان ايىرىلعان ەل، وسىلايشا كەنەسارىنى اق كيىزگە كوتەرىپ حان سايلاپ، تەگىس اتقا قوندى. سەندەر بۇلعاق دەپ اتايتىن زۇلمات وسىلاي باستالعان بولاتىن. سول سەبەپتى مەن، قۇدايمەندەنىڭ ۇلى قوڭىرقۇلجا باستاعان تورەلەر جەر قايىسقان قول جيناپ، كەنەسارىعا قارسى اتتانعاندا اتىمنىڭ باسىن كەرى بۇردىم. ءدىن قارىنداسىم كەناسارىمەن، ءوزىمنىڭ تۋعان ەلىممەن سوعىسا المادىم. سەبەبى مەن اۋەلى، اللانىڭ قۇلىمىن، سودان كەيىن عانا بارىپ اق پاتشانىڭ قىزمەتشىسىمىن. تاعدىرىن سەنىپ تاپسىرعان بودان ەلدى بۇلاي، باسىنۋعا بولمايدى! بارىنە وكىمەتىڭ ءوزى كىنالى. باسىمدى قازىر الساڭدا ايتارىم وسى»، - دەپ جاۋاپ بەرەدى تەرگەۋشىگە. كىسەنمەن قول- اياعى بۇعاۋلانعان، تاعدىرى قىل ۇستىندە تۇرعان قۇنانبايدان بۇنداي جاۋپتى ءتىلماش تا، كورەرمەندە كۇتپەيدى. ءتىلماشتىڭ اراشا بولعىسى كەلگەن ءىلتيپاتىنا قۇنانباي:
«ءاي، ءتىلماش! مەنىڭ ايتقانىمنىڭ ءبارىن جەتكىز. ءبىر ءسوزىمدى جۇمسارتۋشى بولما. ماعان جانىڭ اشىماي- اق قويسىن. كوپ بولسا ءبىر قازاققا ءيت جەككەننەن توپىراق بۇيىرار. كەشەگى ابىلاي ولگەندە دە قازاقتىڭ شاڭىراعى ورتاسىنا تۇسكەن جوق»، - دەيدى.
وجەت، باتىر قۇنانبايدى ورىس ۇلىقتارى اياسىن با؟ ءيت جەككەنگە ايداپ الا جونەلەدى. كينو وسىمەن اياقتالاتىن شىعار دەگەن وي قامايدى. قۇنانبايدىڭ قۇنىن كىم تولەپ، اباقتىدان كىم بوساتىپ الار دەگەن تۇيىق وي ۇستىندە، ات شانادا شىنتاقتاپ جاتقان، ءسىبىردىڭ قىراۋى ساقال- مۇرتىن شالعان قۇنانبايدىڭ ءۇمىتسىز جانارىمەن جان- دۇنيەسىنە بويلاپ كەتە باراسىڭ. ءبىراق، رەجيسسەر قۇنانبايدى قورلىققا بايلاپ جىبەرمەيدى. قۇنانبايدى «وكپەگە قيسا دا، ولىمگە قيمايتىن» ءمارت مىنەزدى باراق سۇلتان بار مالىن كەپىلدىككە بەرىپ قۇنانبايدى ايداۋدان الىپ قالادى. ەكى الىپتىڭ قايتا قاۋىشۋى، ەلدىك مۇرات ءۇشىن اعايىن الاۋىزدىعىنىڭ تۇككە تۇرمايتىن ءىس ەكەنىن كورەرمەنگە رەجيسسەر ءدال وسى جەردەن اسەرلى تۇر¬دە ۇقتىرادى.
جالپى فيلم ⅩⅨ عاسىرداعى قازاق مادەنيەتىن، اسىرەسە ءسوز مايەگىن سارقىماي جەتكىزگەن تۋىندى رەتىندە كورەرمەننىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. كوركەم فيلم بولعان سوڭ بىتكەن ىسكە سىنشىلار تابىلىپ جاتىر... ءبىز كورەرمەن رەتىندە ءوز ويىمىزدى زەرە انامىزدىڭ «ادىلەتىڭدى كورىپ، دۇشپانىڭنىڭ ءوزى سىرتىڭنان قايران قالىپ، ءسۇيىنىپ تۇرسىن. وسىنداي ۇلگى بولساڭ، ءسوزىڭ دە ءوتىمدى بولادى. مەنىڭ بار بىلەتىنىم وسى» دەگەن اقىليات ديالوگىمەن تۇيىندەگىمىز كەلەدى.
جانىبەك عالىم
«تۇركىستان» گازەتى
