جارتى عاسىر ۇيىقتاماعان
جان- جانۋاردىڭ ءبارى دە وسى قۇبىلىسقا تاۋەلدى. ءتىپتى بالىقتىڭ ءوزى كوزىن جۇمباسا دا بىرەر مەزەت مىزعاپ الاتىن كورىنەدى. ۇيقىنىڭ ۇزاق- قىسقالىعى، وزگە دە ەرەكشەلىكتەرى كوپتەگەن جاعدايلارعا بايلانىستى. ادامداردىڭ ۇيىقتاۋ مانەرىن مۇقيات باقىلاعان ماماندار ولاردى تۇندە جانە كۇندىز ۇيىقتاعاندى قالايتىندار دەپ ەكى توپقا جاتقىزادى. ارينە، ادامداردىڭ كوپشىلىگى جاستىققا تۇندە باس قويادى. دەگەنمەن اتار تاڭدى كوز ىلمەي قارسى العاندى ۇناتاتىن «جارقاناتتار» دا ارامىزدا جوق ەمەس.
ولار ءۇشىن تاڭەرتەڭ ەرتە ۇيقىدان ويانۋدان وتكەن ازاپ جوق. بۇل ەرەكشەلىكتەر ادامنىڭ بويىنا تۋا ءبىتتى قونادى جانە ونى وزگەرتۋ تىپتەن مۇمكىن ەمەس ەكەن.
سونداي-اق بىرەۋلەر ءۇش- ءتورت ساعاتتىڭ ىشىندە كوز شىرىمىن الىپ ۇلگەرسە، ەندى بىرەۋلەردىڭ سەگىز- توعىز ساعاتسىز ۇيقى قاندىرا المايتىنى دا ءمالىم. مەديتسينا سالاسىنىڭ ماماندارى ادام بىرنەشە تاۋلىك قاتارىنان ۇيىقتاماسا، ءولىپ كەتۋى مۇمكىن ەكەنىن العا تارتادى. دەسەك تە، تاۋلىكتەر بىلاي تۇرسىن، ايلاپ، ءتىپتى جىلدار بويى ۇيىقتاماي-اق ءومىر سۇرە الاتىن ەرەكشە ادامدار بار ەكەن.
بۇرىنعى يۋگوسلاۆيا ەلىندە ستانكو دراجكوۆيچ دەگەن شارۋا وزىندىك رەكورد تىركەپتى. ول جارتى عاسىردان استام ۋاقىت ۇيقىسىز عۇمىر كەشكەن كورىنەدى. ستانكو 23 جاسىندا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە كونتۋزيا الىپ، سودان باستاپ ۇيىقتاي المايتىن بولعان. دارىگەرلەر ستانكونىڭ دەنساۋلىعىن تەكسەرسە، قۇددى جاس جىگىتتىكىندەي ەكەن. بۇعان قاراپ، ارينە، ۇيقىسىزدىق دەنساۋلىققا پايدالى ەكەن دەپ وي ءتۇيۋ قاتە. ستانكو شىنىمەن دە ۇيىقتاماعان با؟ بۇعان 100 پايىز ء«يا» دەپ جاۋاپ بەرۋ دە قيىن. ويتكەنى ماماندار ونىڭ ارا- تۇرا كوز شىرىمىن العانداي جاعدايدى باستان وتكەرەتىنىن انىقتاپتى. ونداي كەزدە ستانكو مۇلگي باستايدى ەكەن، ءبىراق ءسويتىپ وتىرىپ- اق جازۋ جازىپ، كىتاپ وقيدى جانە قاسىنداعى ادامدارمەن سويلەسە الادى. دارىگەرلەر وسىنداي ساتتەردە ونىڭ ميىنىڭ ازداپ بولسىن تىنىعىپ الاتىنىن دالەلدەپتى.
تاعى ءبىر قىزىعى، ستانكونىڭ بويىنداعى ەرەكشە قابىلەت ۇلىنا دا دارىعان ەكەن. ءبىراق ونىڭ تۇقىم قۋالاپ كەلگەنى انىق ەمەس. ماسەلەن، ونىڭ ۇلى دا ءدال ءوزى سياقتى 23 جاسىنان باستاپ ۇيقىسىزدىققا ۇشىراپتى. ۇيىقتاي المايتىن اكەلى- بالالى ەكەۋىن تەكسەرمەگەن مامان قالماپتى. ءبىراق ەشكىم دە ولاردىڭ بويىنداعى قۇپيانىڭ سىرىن اشا الماپتى.
ستانكو دراجكوۆيچ 73 جاسىندا ومىردەن ءوتىپتى. ول عۇمىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن اقىل- ەسىنەن ايىرىلماعان ەكەن.
دجوان مۋر دەگەن اعىلشىن ايەل دە 1972 -جىلدان بەرى ۇيىقتاي الماي جۇرگەن كورىنەدى. مانچەستەر قالاسىندا تۇراتىن بۇل ايەل، ءتىپتى جاراتقاننان وزىنە ءولىم تىلەپ، ماڭگىلىك ۇيقىعا كەتۋدى ارماندايدى ەكەن. ويتكەنى ستانكوعا قاراعاندا مۋردىڭ دەنساۋلىعى ۇيقىسىزدىقتىڭ كەسىرىنەن ايتارلىقتاي جاپا شەككەن. العاش ۇيقىسى قاشقان كۇندى مۋردىڭ ەشقاشان ۇمىتپاسى انىق. ءومىرىن كۇرت وزگەرتكەن ءساتتى ول بىلايشا ەسكە الادى: «سول كۇنى ادەتتەگىدەي مەكتەپتە ءدارىس وقىپ، ۇيىمە كەلدىم. جان- دۇنيەمدە بۇرىن- سوڭدى بايقالماعان ءبىرتۇرلى سەزىم پايدا بولدى. وعان قاتتى تاڭعالدىم، ايتسە دە سودان باستاپ ۇيىقتاي الار ەمەسپىن».
ول ۇيقىسى كەلىپ قانشا السىرەسە دە، كوز ىلە الماي اۋرەگە تۇسەدى. «اينالامدا تىنىشتىق ورناي قالعان ساتتەردە مەن ءوزىمدى بۇكىل عالامدا جالعىز قالعان جانداي سەزىنەمىن. جاراتۋشى يەم مەنى قاتاڭ سىناققا العانداي. ۇيقىنىڭ قانداي بولاتىنىن قايتا ەسكە تۇسىرسەم عوي، شىركىن» دەپ اھ ۇرادى ەكەن دجوان مۋر.
ۆەتنامدىق نگۋەن ۆان كحا دا وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى كوز شىرىمىن الا الماي كەلەدى. ۇيقىسىزدىق جاسى ەلۋدەن اسقان بۇل ازاماتتىڭ دەنساۋلىعىنا ەش نۇقسان كەلتىرمەپتى. نگۋەن ۆان كحانىڭ باسىنان وتكەن وقيعا قىزىق. ول 1980 -جىلى ورىن العان. ادەتتەگى كۇندەردىڭ بىرىندە كحا ۇيىقتاپ الماق بولىپ، كوز ىلەدى. ءبىراق ءدال سول ساتتە ونىڭ كوز الدى ورتەنە باستايدى، ءوزىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، ورشەلەنگەن جالىننىڭ سۇلباسى انىق كورىنىس بەرەدى. ال كوزىن اشسا، زارەسىن ۇشىرعان سۇراپىل ەلەس جوق بوپ كەتەدى. كەيىنىرەك وسى جاعداي ۇزدىكسىز قايتالانىپ، كوزىن جۇمۋدان قورقاتىن حالگە جەتكەن ول، ۇيقىدان ءبىرجولاتا قاعىلادى.
ۆەتنامدىقتى زەرتتەگەن ماماندار دا بۇل جۇمباقتىڭ سىرىن اشا المادى. دارىگەرلەردىڭ كەڭەسى بويىنشا كحا ەۋروپالىق ءدارى- دارمەكتىڭ ءتۇر- ءتۇرىن ءىشىپ كورىپتى. ودان ناتيجە شىقپاعاسىن ءداستۇرلى شىعىس مەديتسيناسىنىڭ ەمدەۋ ادىستەرىنە جۇگىنگەن. الايدا، ونىسىنان دا ەشتەڭە وزگەرمەگەن.
وسى ەلدىڭ تاعى ءبىر تۇرعىنى - مان تحي دەگەن شارۋا ايەلدىڭ دە ۇيقىسى قاشقان. 1975 -جىلدان بەرى ۇيقىنى ۇمىتقان مان تحيدىڭ دەنساۋلىعى جامان ەمەس. ول دەنى ساۋ ءتورت بالانى امان- ەسەن تاربيەلەپ وسىرۋدە. بويىنداعى ايرىقشا قاسيەتتى باستاپقىدا جارنامالاۋدان قايمىققان تحي، ءتىپتى كۇيەۋىنە دە سىر بىلدىرمەپتى. ءتۇن بولسا، وتىرىك ۇيىقتاپ قالاتىن ايەل تەك ءۇش جىلدان كەيىن عانا جارىنا شىندىقتى ايتىپتى.
باسى جاستىققا تيسە دە كوزى ىلىنبەيتىندەردىڭ ءبىرى - يۋستاس بەرنەتت. جاسى توقساندى القىمداعان اعىلشىن فەرمەرى جىلدان بەرى ۇيقىسىز. لەستەر دەگەن ەلدى- مەكەننىڭ ماڭىندا شارۋاشىلىقپەن اينالىسقان بەرنەتت ءقازىر تۇنگى بوس ۇيقىسىن كىتاپ وقىپ، ءسوزجۇمباق شەشۋگە، راديو تىڭداۋعا ارنايتىن كورىنەدى. دارىگەرلەر بەرنەتتىڭ قۇپياسىنا ءۇڭىلىپ كورۋگە، ونى ۇيىقتاتۋعا تىرىستى. اق حالاتتىلار وعان ۇيقى شاقىراتىن ءتۇرلى دارىلەر ىشكىزدى، بولماعاسىن گيپنوزدىڭ كۇشىن قولدانىپ تا كوردى. ءبىراق بۇل رەتتە دە مەديتسينا عىلىمى تىلسىم كۇشتىڭ الدىندا دارمەنسىزدىك تانىتتى.
داۆا دەگەن تيبەت سوپىسى بولسا، 80 جىلدان استام ءومىرىن ۇيقىسىز وتكىزىپ كەلەدى. بۇل - ءسوز جوق، ۇيقىسى قاشقانداردىڭ ىشىندەگى رەكوردتىق كورسەتكىش. داۆانىڭ جاسى توقساننان اسىپ كەتكەن ەكەن. تيبەتتەگى موناستىرلەردىڭ بىرىندە ءوز بەتىنشە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان سوپىنى بۇكىلالەمدىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرى تاۋىپ الادى. ولار داۆانى ءجۇرىس- تۇرىسىن تەگىس باقىلايدى. سويتسە ول دا ستانكو سياقتى ازداپ مۇلگيدى، ءبىراق ماڭىنداعى ادامدارمەن سويلەسىپ، كىتاپ وقىپ وتىرا بەرەدى ەكەن. 11 جاسىنان باستاپ ۇيقى دەگەننىڭ نە ەكەنىن ۇمىتقان سوپىنىڭ اعزاسىن ەڭ بىلىكتى دەگەن عالىمدار زەرتتەدى. سولاردىڭ ءبىرى - نەمىس بەرنارد حولتسمان. ول بىلاي دەيدى: «كوز الدىلارىڭىزعا اكەلىپ كورىڭىزدەرشى، ول ەكى بىردەي دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە دە ۇيىقتاماعان ەكەن. داۆا 1957 -جىلى رەسەي عارىشقا جەر سەرىگىن ۇشىرعان تۇستا دا، ادام بالاسى ەڭ العاش ايعا تابان تيگىزگەندە دە ۇيىقتاماپتى».
مامانداردىڭ پىكىرىنشە، ەگەر ولار داۆا قۇپياسىنىڭ سىرىن اشا السا، جەر بەتىندەگى ادامداردىڭ ۇيقىسىز عۇمىر كەشۋىنە مۇمكىندىك تۋماق.
وسى سالانى زەرتتەيتىن عالىمداردىڭ پايىمىنشا، ۇيقىسى بۇزىلعان ادامداردىڭ 71 پايىزى ءوز ومىرىندە اۋرۋدى بولماسا سترەسستىك جاعدايدى باستان وتكەرگەن. ماسەلەن، جاسى الپىستان اسقان رۋمىن ايەلى ماريا ستەليكا وسىنداي جاعدايدىڭ قۇربانى. 11 جاسىندا ونىڭ اناسى قايتىس بولىپ، سودان باستاپ ماريا ۇيىقتاي المايتىن حالگە دۋشار بولادى. «العاشقى كۇندەرى مەن انامدى تۇسىمدە كورەم بە دەپ قورىققانىمنان ادەيى كوز ىلمەي ءجۇردىم. كەيىنىرەك شىنىمەن دە ۇيىقتاي المايتىن بولىپ قالدىم. ءوزىمدى قانشا ماجبۇرلەسەم دە كوز شىرىمىن الۋ ارمانعا اينالدى» دەيدى ستەليكا.
كۋبا ەلىنىڭ ازاماتى توماس نۋنەستىڭ ۇيقىسى قاشقانىنا دا جارتى عاسىرداي بولىپ قالىپتى. وعان دا بالا كەزىندە جابىسقان كەسەلدىڭ اسەرى تيگەن ەكەن.
ال قىتايدىڭ زەرتتەۋشىلەرى ۇيقىسى بۇزىلعانداردىڭ ەداۋىر بولىگى قىس مەزگىلىندە دۇنيەگە كەلگەندەر دەپ قىزىق پىكىردى العا تارتادى. بەيجىڭدەگى ۇيقى ورتالىعىنىڭ ماماندارى ۇيقىسى قاشقان 700 ادامعا زەرتتەۋ جۇرگىزىپ، ولاردىڭ 40 پايىزى قاراشا، جەلتوقسان، قاڭتار ايلارىندا ومىرگە كەلگەندىگىن انىقتايدى. ءدال وسى ءۇش ايدا قىتايدا ەڭ سۋىق كۇندەر ورنايدى ەكەن. بۇنى وزگە ەلدىڭ ماماندارى دا جوققا شىعارمايدى. ويتكەنى اناسىنىڭ قۇرساعىندا جاتقان بالاعا اۋا رايىنىڭ كەرى اسەرى تيمەي قويمايتىنى انىق.
جوعارىدا ءتىزىپ شىققان ادامداردىڭ ءبارى دە ۇيىقتاماسا دا مۇلگۋ ارقىلى اعزالارىن قالپىنا كەلتىرەتىندىگىن ايتتىق. ال رەكورد ورناتۋ ءۇشىن تالاي تاڭدى قالعىپ- مۇلگىمەي- اق اتىرعاندار دا كوپ. سولاردىڭ ىشىنەن قارا ءۇزىپ العا شىققاندارى ساۋساقپەن سانارلىق. ماسەلەن، اعىلشىن جىگىت اعاسى توني رايت كوپشىلىكتىڭ باقىلاۋىمەن 11 كۇن، 11 ءتۇن بويى كوز ىلمەي وتىرىپتى. ءسويتىپ، ول جاڭا رەكورد تىركەدى.
وعان دەيىن بۇل كورسەتكىش بويىنشا ا ق ش ازاماتى الدا تۇرعان ەدى. 1964 -جىلى امەريكالىق رەدني گاردنەر 264 ساعاتتى ۇيقىسىز وتكىزىپ، گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا ەنگەن ەكەن. رەكوردتى تىركەيتىن ماماندار وسىدان كەيىن ۇيقىدان جارىس وتكىزبەيتىندەرىن مالىمدەيدى. ولار مۇنداي باسەكە بارىسىندا ادامداردىڭ دەنساۋلىعىنا زيان تيەدى دەپ ەسەپتەيدى. ءبىراق كەيىنىرەك ول رايلارىنان قايتتى.
شالقار ەستەن
Alashainasy.kz
